“การศึกษา” เป็นสิ่งที่ซับซ้อน มองได้หลายแง่หลายมุม ผมเพิ่งสะกิดใจเรื่องนี้ ว่าผมและคนทั่วไปเข้าใจเรื่องนี้ในระดับตื้นมาโดยตลอด แต่ในปี ค.ศ. 2018 OCED เผยแพร่เอกสาร The Future of Education and Skills : Education 2030 และตอนต้นเดือนมิถุนายน ๒๕๖๘ OECD มีเอกสารอีกชิ้นหนึ่งออกเผยแพร่ คือ OECD Teaching Compass : Reimagining Teachers as Agents of Curriculum Change และเรียกเอกสารชิ้นก่อนว่า OECD Learning Compass 2030 เอกสารทั้งสองชิ้นระบุตรงกันว่า เป้าหมายสุดท้ายของการศึกษาคือ Well-being … สุขภาวะ ที่ผมตีความว่า สุขภาวะของบุคคล ครอบครัว ชุมชน สังคม/ประเทศ และโลก
จึงขอนำอุดมการณ์นี้มาเสนอว่า เป้าหมายของการศึกษาในภาพใหญ่ ต้องเลยจากการสร้างผู้มีความรู้ เลยจากการสร้างพลเมืองที่มีสมรรถนะสูง VASK ไปสู่การหนุนการมีสุขภาวะของบุคคล สังคม และโลก
เป้าหมายสูงสุด ไม่ว่าเรื่องอะไร คือสุขภาวะ ที่เป็นสิ่งลึกลับซับซ้อนมาก ดังจะเห็นว่ามีคนที่ฉลาดล้ำ ร่ำรวยสุด แต่ไร้สุขภาวะส่วนตน หรือเบียดเบียนสุขภาวะของผู้อื่น หรือของสังคม ปัจจัยสำคัญของสุขภาวะคือดุลยภาพ (balance) หรือความพอดี
การศึกษาในอุดมคติ จึงเป็นการพัฒนาคนอย่างครบด้าน และอย่างสมดุล ที่นำสู่สุขภาวะ ดังเอกสาร OECD Teaching Compass : Reimagining Teachers as Agents of Curriculum Change ก็ระบุเป้าหมายสุดท้ายที่ Well-being 2040 ของindividual, society และ planet ทั้งในอดีต ปัจจุบัน และอนาคต
ผมมองว่า กิจกรรมที่เราทำ มีทั้งเป้าหมายระยะสั้น และระยะยาว ในหลายกรณีเราหมกมุ่นอยู่กับเป้าหมายระยะสั้นเท่านั้น ลืมมองเป้าหมายระยะยาว จึงมีคำสอนให้ “มองไกล ใจกว้าง ใฝ่สูง” การศึกษาต้องหนุนให้ผู้เรียนได้ฝึกเป็นคน “มองไกล ใจกว้าง ใฝ่สูง” ซึ่งในอีกคำหนึ่งคือ มีเป้าหมายยิ่งใหญ่ในชีวิต ที่เลยจากผลประโยชน์ส่วนตน ที่ฝรั่งเรียกว่า purpose หรือเรียกว่า อุทิศตนเพื่อพระเจ้า
โยงสู่ “ค่านิยมศึกษา” (Values-Based Education) ที่บูรณาการการพัฒนา V ใน VASK เข้ากับกระบวนการเรียนรู้ในระบบการศึกษาตามปกติ
เอกสาร OECD Teaching Compass : Reimagining Teachers as Agents of Curriculum Change บอกว่า การศึกษาเป็นเครื่องมือสร้างอนาคต ให้เป็นไปตามที่เราปรารถนา (The Future We Want) และเสนอว่าพลังสำคัญคือ ความเป็นผู้ก่อการของครู(Teacher Agency) ที่ครูเป็นผู้นำการเปลี่ยนแปลงหลักสูตร จากแนวอนุรักษ์นิยม คือถ่ายทอดความรู้ เน้นเฉพาะ K ใน VASK สู่การจัดการเรียนรู้ที่ศิษย์ได้พัฒนาครบ VASK โดยระบบการศึกษาต้องหนุน สุขภาวะ (Well-being) ของครู โดยบอกว่า ต้องเอาใจใส่ well-being ๓ ด้าน คือ Physical well-being, Cognitive well-being, และ Social & Emotional well-being ที่ผมตีความว่ามนุษย์ทุกคนต้องการสุขภาวะทั้งสามด้านนี้
ผมเห็นด้วยอย่างยิ่งว่า ระบบการศึกษาที่ดีต้องหนุนให้ครูพัฒนาความเป็น Agency ของตน และปลดปล่อยพลังดังกล่าวออกมาหนุนให้ศิษย์พัฒนาความเป็น Agency ของตนด้วย ประเทศไทยในอนาคตต้องเต็มไปด้วย Agentic Citizen เราจึงจะสามารถพัฒนาประเทศสู่ประเทศรายได้สูงสังคมดี หลุดจากกับดักรายได้ปานกลางได้สำเร็จ
วิจารณ์ พานิช
๑๓ มิ.ย. ๖๘
