โบราณสถานเมืองเพนียด
ประวัติความเป็นมา
โบราณสถานเมืองเพนียดเป็นชุมชนโบราณที่พบหลักฐานทางโบราณคดี ประวัติศาสตร์ที่สำคัญจากจารึกภาษาขอม อายุราว พ.ศ. 800 - 1000 ได้กล่าวว่า บริเวณที่ตั้งโบราณสถานเมืองเพนียดนั้นเดิมเป็นที่ตั้งเมืองจันทบุรีในยุคแรก ซึ่งขอมถือเป็นแหล่งอารยธรรมที่สำคัญเมืองหนึ่งของอาณาจักรขอม โดยมีเจ้าผู้ครองนครทำการปกครองอย่างเป็นอิสระ ได้มีการติดต่อกับอินเดียและรับเอาวัฒนธรรมของอินเดียเข้ามาใช้ในวิถีชีวิต เนื่องจากเป็นบริเวณที่มีเรือสำเภาผ่านไปมาค้าขายกับจีนและอินเดีย ดังนั้นชาวพื้นเมืองก็คือชาวชองและชาวขอม (ชาวชองอาศัยอยู่กันมากในแถบตอนเหนือของจัวหวัเจันทบุรี บริเวณอำเภอเขาคิชฌกูฏ และอำเภอมะขาม จังหวัดจันทบุรี ปัจจุบันการใช้ภาษาชองตลอดจนวัฒนธรรมของชาวชองอยู่ในภาวะเสี่ยงต่อการสูญหายเป็นอย่างมาก)
ลักษณะทั่วไป
สภาพพื้นที่เป็นที่ลาดเทไปสู่ที่ราบลุ่มต่ำริมลำน้ำจันทบุรี โดยมีลำน้ำคลองนารายณ์และคลองสระบาปไหลลงมาจากเขาสระบาป ลงไปเชื่อมกับแม่น้ำจันทบุรี เส้นทางน้ำเหล่านี้คงจะเป็นเส้นทางคมนาคมที่สำคัญในอดีต อีกทั้งยังสร้างความอุดมสมบูรณ์ในการเพาะปลูก ทำมห้เกิดาภาพที่เหมาะสมอย่างมากในการตั้งชุมชน ซึ่งน่าจะเป็นชุมชนขนาดใหญ่ สันนิษฐานจากขนาดของเมืองโบราณและปริมาณวัตถุจำนวนมากที่พบ
โบราณสถานเมืองเพนียดมีผังเมืองเป็นรูปสี่เหลี่ยมผืนผ้า กว้างประมาณ 1,000 เมตร ยาวประมาณ 2,000 เมตร แนวกำแพงเมืองโบราณและคูน้ำเกือบทั้งหมดในปัจจุบันถูกเกลี่ยลงจนไม่สามารถสังเกตได้ เท่าที่หลงเหลืออยู่เป็นแนวคันดินด้านทิศใต้ของเมือง มีความสูงราว 3 เมตร มีความยาวราว 50 เมตร ส่วนแนวกำแพงเมืองด้านทิศเหนือถูกถนนสุขุมวิทตัดผ่านบางส่วน
พื้นที่ภายในเมืองโบราณปัจจุบันเป็นบ้านเรือนและพื้นที่เกษตรกรรม โดยด้านทิศตะวันออกของเมืองพื้นที่ส่วนใหญ่มีการขุดยกร่องเพื่อทำสวนผลไม้ ส่วนที่ลุ่มบริเวณด้านทิศตะวันตกเป็นพื้นที่ทำนา โดยถัดจากแนวกำแพงเมืองด้านทิศตะวันตะวันตกออกมาจะเป็นที่ลุ่มต่ำมาก เช่น บริเวณบ้านศาลาแดง ในหน้าน้ำจะมีน้ำท่วมขังเป็นบริเวณกว้าง
หลักฐานที่พบ ได้แก่
1.จารีกเพนียด 1 ขนาดกว้าง 49 เซนติเมตร สูง 47 เซนติเมตร หนา 16.5 เซนติเมตร ทำด้วยศิลาทราย จารึกด้วยอักษรขอมโบราณ ภาษาสันสกฤตและเขมร ปัจจุบันอยู่ที่หอพระสมุดวชิรญาณ กองหอสมุดแห่งชาติ กรุงเทพมหานคร
2. โบราณวัตถุ เป็นหินแกะสลักเป็นรูปและลวดลายต่างๆ เช่น ราหูอมจันทร์ เทวรูปหรือรามสูรย์ และเศษถ้วยชามต่างๆ ปัจจุบันเก็บไว้ที่วัดทองทั่ว
เส้นทางเข้าสู่เมืองเพนียด จากตัวเมืองจันทบุรีไปตามถนนสุขุมวิท (ทางหลวงหมายเลข 3) ประมาณ 3 กิโลเมตร เลี้ยวขวาเข้าสู่หมู่บ้านเพนียดและวัดทองทั่ว ประมาณ 1 กิโลเมตร โบราณสถานเมืองเพนียดจะอยู่ห่างจากวัดทองทั่วไปทางทิศตะวันออกเฉียงใต้ประมาณ 300 เมตร
