นักวิจัยเตือน! ใช้ ChatGPT บ่อยอาจทำสมองเฉื่อยชา ส่องผลกระทบที่คนไทยต้องรู้

กระแสความนิยมของแชทบอทอย่าง ChatGPT ที่ฮิตถล่มทลายในไทย ได้จุดประเด็นให้นักวิทยาศาสตร์ทั่วโลกต้องเร่งหาคำตอบว่า เทคโนโลยีประเภทนี้จะเข้ามาเปลี่ยนการทำงานของสมองมนุษย์ไปอย่างไร ในขณะที่นักเรียน นักศึกษา คนทำงาน หรือแม้แต่ครอบครัวไทยต่างหันมาพึ่งพา AI ในชีวิตประจำวัน ตั้งแต่ช่วยร่างเรียงความไปจนถึงแต่งนิทานกล่อมลูก คำถามสำคัญที่ตามมาคือ แล้วทักษะการคิดและความทรงจำของเราจะได้รับผลกระทบอย่างไร

สำหรับสังคมไทยที่เปิดรับเทคโนโลยีใหม่อย่างรวดเร็ว งานวิจัยชิ้นนี้จึงมีความสำคัญอย่างยิ่ง ท่ามกลางนโยบายของภาครัฐและมหาวิทยาลัยที่ต่างสนับสนุนให้คนรุ่นใหม่มีทักษะดิจิทัล และส่งเสริมการนำ AI มาใช้ในห้องเรียนเพื่อยกระดับการศึกษาของประเทศ แต่ในอีกมุมหนึ่ง หลายฝ่ายก็เริ่มกังวลว่าเทคโนโลยีเหล่านี้จะช่วยลับสมองให้คมขึ้นจริง หรือจะกลับทำให้เราคุ้นชินกับการได้ข้อมูลสำเร็จรูปจนไม่ได้ฝึกฝนการคิดเชิงลึกกันแน่

ผลวิจัยชี้ AI อาจลดการใช้สมองส่วนสร้างสรรค์

งานวิจัยจากสถาบัน MIT Media Lab ที่สร้างเสียงฮือฮาไปทั่วโลก ได้ทดลองให้นักศึกษากลุ่มหนึ่งเขียนเรียงความ โดยแบ่งเป็นกลุ่มที่ใช้ ChatGPT และไม่ใช้ จากการตรวจวัดคลื่นไฟฟ้าสมอง (EEG) พบว่ากลุ่มที่ใช้ AI ช่วยเขียน มีคะแนนการทำงานของสมอง การใช้ภาษา และรูปแบบพฤติกรรมต่ำที่สุด เมื่อเทียบกับกลุ่มที่ค้นคว้าข้อมูลเองหรือกลุ่มที่ไม่ใช้ตัวช่วยใดเลย นอกจากนี้ อาจารย์ผู้ตรวจยังสังเกตว่า เรียงความของกลุ่มที่พึ่งพา AI มักมีเนื้อหาคล้ายคลึงกันและขาดเอกลักษณ์เฉพาะตัว ในทางตรงกันข้าม กลุ่มที่ลงมือเขียนเอง สมองส่วนที่เกี่ยวกับความจำและความคิดสร้างสรรค์กลับทำงานได้ดีกว่า ทั้งยังเขียนเนื้อหาได้แม่นยำกว่าและแสดงออกถึงความภาคภูมิใจในผลงานของตนเองอย่างชัดเจน (Washington Post)

ประเด็นที่น่ากังวลยิ่งกว่าคือ เมื่อนักศึกษากลุ่มที่เคยใช้ AI ถูกขอให้กลับมาเขียนเรียงความเรื่องเดิมอีกครั้งโดยห้ามใช้ตัวช่วย หลายคนกลับจำเนื้อหาที่ตัวเองเคยเขียนไปแทบไม่ได้ ปรากฏการณ์นี้ถูกนักวิชาการเรียกว่า “ภาวะหนี้สินทางปัญญา” ซึ่งหมายถึงการที่เราปล่อยให้ AI รับหน้าที่คิดและสร้างสรรค์แทน จนอาจทำให้ทักษะที่จำเป็นต่อการแก้ปัญหาใหม่ๆ หรือการริเริ่มความคิด 독창적인 ของเราอ่อนแอลง

ขณะที่งานวิจัยอีกชิ้นจากอังกฤษซึ่งสำรวจกลุ่มตัวอย่างกว่า 600 คน ก็พบความเชื่อมโยงที่น่าสนใจว่า ยิ่งใช้ AI มากเท่าไหร่ ทักษะการคิดวิเคราะห์ยิ่งลดลง โดยเฉพาะในกลุ่มคนรุ่นใหม่และผู้ที่มีการศึกษาน้อย ซึ่งสอดคล้องกับบริบทของสังคมไทยที่เด็กและเยาวชนเข้าถึงอินเทอร์เน็ตและสมาร์ตโฟนได้อย่างแพร่หลาย แต่ขณะเดียวกันก็ต้องเผชิญกับแรงกดดันทางการเรียนที่สูง

เทคโนโลยีกับความคิดสร้างสรรค์: ดาบสองคมที่ต้องจับตา

แม้จะมีงานวิจัยที่ออกมาเตือนภัย “การเอาท์ซอร์สความคิด” ไปให้เครื่องมือภายนอก แต่ก็มีอีกมุมที่มองว่า AI คือโอกาสใหม่ เพราะสามารถช่วยลดภาระงานซ้ำซาก และเปิดทางให้มนุษย์ได้ใช้เวลาไปกับความคิดเชิงลึกมากขึ้น เช่น ผลการศึกษาของ Wharton School (มหาวิทยาลัยเพนซิลเวเนีย) ที่ทดลองให้นักเรียนมัธยมในตุรกีใช้ AI ในรูปแบบแชทเป็นผู้ช่วยสอน พบว่ากลุ่มที่ใช้ AI ทำคะแนนวิชาคณิตศาสตร์ในแบบทดสอบฝึกหัดได้ดีขึ้นอย่างเห็นได้ชัด แต่คะแนนกลับดิ่งลงเมื่อต้องทำข้อสอบจริงโดยไม่มีตัวช่วย อย่างไรก็ตาม หาก AI ถูกออกแบบมาให้ช่วยแทรกแนวคิด ให้เหตุผล หรือเล่าเรื่องราวประกอบ นักเรียนกลับได้รับประโยชน์จากเทคโนโลยีเทียบเท่ากับกลุ่มที่ไม่ได้ใช้เลย สะท้อนให้เห็นว่า “ตัวช่วย” ที่ดี ควรกระตุ้นให้เกิดการคิดต่อยอด มากกว่าจะทำให้เราขาดการฝึกฝน

ผู้เชี่ยวชาญย้ำว่าผลวิจัยที่มีอยู่ในปัจจุบันยังมีข้อจำกัดอยู่มาก เช่น งานวิจัยของ MIT ยังไม่ผ่านการตรวจสอบโดยผู้ทรงคุณวุฒิ (peer review) และเป็นการทดลองกับกลุ่มตัวอย่างขนาดเล็กในโจทย์การเขียนเรียงความที่ไม่ซับซ้อน ยังไม่ได้ครอบคลุมถึงงานที่ต้องใช้สมองอย่างหนักในระดับอุดมศึกษาหรือในสายอาชีพที่ต้องใช้วิจารณญาณสูง อีกทั้งเครื่องมือวัดคลื่นสมองก็ยังไม่สามารถสะท้อนกระบวนการคิดที่ละเอียดซับซ้อนได้ทั้งหมด จึงจำเป็นต้องมีการศึกษาเพิ่มเติมอีกมากในอนาคต (Washington Post)

จากเครื่องคิดเลขถึง AI: บทเรียนจากอดีตในสังคมไทย

ประเด็นถกเถียงเรื่องเทคโนโลยีส่งผลกระทบต่อกระบวนการคิดของมนุษย์ไม่ใช่เรื่องใหม่ ตั้งแต่ยุคโสเครติสที่เคยแสดงความกังวลว่า “การเขียน” จะทำให้มนุษย์ขี้ลืม หรือย้อนไปไม่กี่สิบปีก่อน ที่ครูบาอาจารย์ในไทยเคยเป็นห่วงว่านักเรียนจะติดการใช้เครื่องคิดเลข หรือเคยชินกับการค้นหาข้อมูลออนไลน์จนขาดทักษะการแก้ปัญหาด้วยตนเอง ทุกครั้งที่มีเทคโนโลยีใหม่เข้ามา เสียงเตือนเรื่องการถดถอยของทักษะทางปัญญาก็มักจะดังขึ้นเสมอ แต่ท้ายที่สุดสังคมไทยก็สามารถหาจุดลงตัวระหว่างความสะดวกสบายและการเรียนรู้ในรูปแบบใหม่ได้เสมอมา

ทิศทางการศึกษาไทยกับ AI: เดินหน้าสร้างสมดุล

แวดวงการศึกษาไทยตระหนักถึงความท้าทายนี้เป็นอย่างดี อาจารย์ประจำคณะครุศาสตร์ของมหาวิทยาลัยชั้นนำแห่งหนึ่งให้ความเห็นว่า “AI เปรียบเสมือนดาบสองคม มันช่วยให้นักเรียนคิดและเรียบเรียงข้อมูลได้เร็วขึ้น แต่หากใช้จนเคยตัวและกลายเป็นที่พึ่งหลัก ก็อาจทำให้สูญเสียโอกาสในการฝึกคิดวิเคราะห์อย่างลึกซึ้งได้” ในขณะที่กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) ก็ได้ริเริ่มจัดอบรมเชิงปฏิบัติการให้คณาจารย์ได้ฝึกฝนการใช้ AI ในลักษณะของการทำงานร่วมกับนักเรียน แทนที่จะเป็นการใช้เพื่อหาคำตอบสำเร็จรูป โดยมุ่งเน้นการต่อยอดคำถาม การสร้างสรรค์ และการวิพากษ์คำตอบที่ได้จาก AI ให้มากขึ้น

ด้านนักวิจัยต่างชาติมองว่า ปัญหานี้สามารถป้องกันได้หากเราปรับเปลี่ยนวิธีใช้ AI ตัวอย่างเช่น งานวิจัยของนักวิทยาศาสตร์จากมหาวิทยาลัยคาร์เนกีเมลลอน ได้พัฒนาแอปพลิเคชันที่ออกแบบมาเพื่อให้นักเรียนได้ไอเดียจากภาพถ่ายธรรมชาติ พร้อมกับโจทย์ที่กระตุ้นให้เกิดการคิดเชื่อมโยงกับความรู้ทางชีววิทยา ซึ่งแนวทางนี้มีความคล้ายคลึงกับวิถีการเรียนรู้ของไทยที่มักใช้ธรรมชาติเป็นแรงบันดาลใจในภูมิปัญญาท้องถิ่นต่างๆ

คำสอนแนวพุทธ กับทางเลือกสำคัญของสังคมไทย

ในบริบทวัฒนธรรมไทยที่หยั่งรากลึกกับหลักธรรมทางพุทธศาสนาซึ่งเน้นเรื่อง “สติ” และ “การรู้เท่าทันตนเอง” คำถามที่ว่าการปล่อยให้ AI ทำหน้าที่คิดแทน จะส่งผลกระทบต่อรากฐานทางความคิดเหล่านี้อย่างไร ยังคงเป็นเรื่องที่ไม่มีคำตอบแน่ชัด พระสงฆ์และนักวิชาการบางท่านได้ออกมาเตือนว่า หากสังคมไทยพึ่งพา AI มากเกินไป อาจทำให้ขาดการฝึกฝนการใช้วิจารณญาณและ “สัมมาทิฏฐิ” หรือความเข้าใจที่ถูกต้อง ซึ่งเป็นหัวใจสำคัญของวิถีชีวิตและจิตสำนึกแบบไทย

แนวทางป้องกันและข้อเสนอแนะเพื่อการปรับตัวของไทย

ผู้เชี่ยวชาญได้เสนอแนวทางเชิงปฏิบัติสำหรับครอบครัว ครู และผู้มีส่วนเกี่ยวข้องในสังคมไทย ดังนี้

• กระตุ้นให้นักเรียนและคนทำงานมอง AI เป็นผู้ช่วยระดมสมอง ไม่ใช่เครื่องมือหาคำตอบสำเร็จรูป โดยฝึกตั้งคำถามเพื่อขอคำอธิบายหรือมุมมองที่หลากหลาย และต้องตรวจสอบข้อมูลจากแหล่งอื่นควบคู่ไปด้วยเสมอ (Carnegie Mellon University HCI Institute)
• ออกแบบกิจกรรมในห้องเรียนที่บังคับให้นักเรียนต้องอธิบายเหตุผลเบื้องหลัง หรือตั้งคำถามเพิ่มเติม เพื่อผสมผสานการใช้ AI เข้ากับการคิดวิเคราะห์ของตนเอง
• ลงทุนจัดอบรมให้ครูมีความเชี่ยวชาญในการใช้ AI เพื่อเป็นเครื่องมือกระตุ้นทักษะการคิดวิเคราะห์ของนักเรียน โดยอาจศึกษาจากแนวทางของโรงเรียนนานาชาติในไทยที่ให้ความสำคัญกับเรื่องนี้อย่างจริงจัง
• ส่งเสริมแนวคิด “สุขภาวะดิจิทัล” ในครอบครัว โดยอาจกำหนดช่วงเวลาปลอดเทคโนโลยี เพื่อทำกิจกรรมร่วมกันที่ช่วยฝึกสติและเรียนรู้ภูมิปัญญาท้องถิ่น
• ทำงานร่วมกับผู้พัฒนาซอฟต์แวร์ เพื่อให้ AI สามารถรองรับภาษาและบริบททางวัฒนธรรมไทยได้ดีขึ้น หลีกเลี่ยงการนำเสนอข้อมูลที่มีอคติจากวัฒนธรรมตะวันตกมาใช้ในห้องเรียนและที่ทำงานโดยตรง (กระทรวงศึกษาธิการ)

ภารกิจของไทย: สร้างสมดุลระหว่างเทคโนโลยีและภูมิปัญญา

เมื่อประเทศไทยกำลังก้าวสู่ยุค AI อย่างเต็มตัว โอกาสสำคัญจึงอยู่ที่การ “ผสาน” ไม่ใช่การ “ทดแทน” เทคโนโลยีควรเข้ามาเป็นเครื่องมือเสริมสร้างความคิดสร้างสรรค์และต่อยอดภูมิปัญญาดั้งเดิม ไม่ใช่ทำลายความกระหายใคร่รู้หรือเอกลักษณ์ของสังคม การจะสร้างอนาคตที่เทคโนโลยีและมนุษย์เดินหน้าไปพร้อมกันได้นั้น ต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกฝ่าย ทั้งครู นักพัฒนา ผู้ปกครอง และสังคมไทยโดยรวม

สุดท้ายนี้ ขอฝากถึงผู้อ่านทุกท่านว่า เราควรใช้ AI เป็นเครื่องมือช่วยต่อยอดความคิด ไม่ใช่ทางลัดหรือผู้ที่คิดแทนเรา อย่าหยุดที่จะตั้งคำถามใหม่ๆ และอย่าลืมว่า “การเรียนรู้ไม่มีวันสิ้นสุด” เพราะความสะดวกสบายทั้งหลายควรเข้ามาส่งเสริม ไม่ใช่ทดแทนความตั้งใจที่จะคิดและเรียนรู้ด้วยตนเอง

แหล่งข้อมูล: Washington Post, Carnegie Mellon University HCI Institute, กระทรวงศึกษาธิการ