ในการประชุมกลั่นกรองโครงการ TSQM-N ของสำนักครู กสศ. เมื่อวันที่ ๑๙ พฤษภาคม ๒๕๖๘ มีผู้เอ่ยเรื่องความเสี่ยง ที่โครงการจะไม่ส่งมอบผลงานตามที่เสนอ และมีผู้เอ่ยถึงปัจจัยด้านผู้อำนวยการโรงเรียน ทำให้ผมคิดว่า น่าจะเป็นโจทย์วิจัยเชิงระบบการศึกษา ว่าผู้อำนวยการโรงเรียนเป็นปัจจัยเสี่ยงต่อการยกระดับคุณภาพการศึกษา และความเสมอภาคทางการศึกษาอย่างไรบ้าง สภาพที่เป็นอยู่ ผู้อำนวยการโรงเรียนเป็นปัจจัยเสี่ยงอย่างไรบ้าง
ผมจึงถาม ChatGPT ว่า “ปัจจัยเสี่ยงหลักๆ ที่ทำให้ไม่สามารถยกระดับคุณภาพการศึกษาไทยได้ รวมทั้งเป็นอุปสรรคต่อการบรรลุความเสมอภาคทางการศึกษามีอะไรบ้าง ผู้อำนวยการโรงเรียนเป็นปัจจัยเสี่ยงหรือไม่ อย่างไร ผู้อำนวยการโรงเรียนแบบไหนที่เป็นปัจจัยเสี่ยง” ได้รับคำตอบคุณภาพสูงมาก ดังนี้
“ปัจจัยเสี่ยงหลักที่ขัดขวางการยกระดับคุณภาพและความเสมอภาคทางการศึกษาไทย สามารถจำแนกได้เป็น 3 ระดับ คือ (1) ระดับระบบ (systemic level), (2) ระดับโรงเรียน (school level) และ (3) ระดับปัจเจกบุคคล (individual level) ดังนี้:
ระดับระบบ (Systemic level)
- โครงสร้างนโยบายแบบรวมศูนย์มากเกินไป
- โรงเรียนไม่มีอิสระในการบริหารจัดการ หรือออกแบบการเรียนรู้ที่เหมาะสมกับบริบทท้องถิ่น
- ขาดความยืดหยุ่นในการใช้งบประมาณ บุคลากร และนวัตกรรมการเรียนรู้
- ระบบการวัดและประเมินผลเน้นตัวเลขมากกว่าคุณภาพเชิงลึก
- ใช้คะแนนสอบเป็นหลักในการวัดความสำเร็จ
- กดดันให้ครูสอนเพื่อสอบ (teaching to the test) มากกว่าสร้างการเรียนรู้ที่มีความหมาย
- ความเหลื่อมล้ำด้านทรัพยากร
- โรงเรียนในพื้นที่ห่างไกลขาดงบประมาณ อุปกรณ์ และครูคุณภาพ
- ช่องว่างทางดิจิทัล (digital divide) ทำให้โอกาสในการเข้าถึงการเรียนรู้อย่างเท่าเทียมไม่เกิดขึ้นจริง
ระดับโรงเรียน (School level)
- ผู้อำนวยการโรงเรียนขาดภาวะผู้นำทางการเรียนรู้ (instructional leadership)
- มุ่งเน้นงานธุรการและการรายงาน มากกว่าการพัฒนาครูและนักเรียน
- ไม่สามารถเป็น “ผู้อำนวยความสะดวก” ให้ครูออกแบบการเรียนรู้เชิงรุก
- วัฒนธรรมโรงเรียนแบบอำนาจนิยม
- ขาดพื้นที่ให้ครูมีส่วนร่วมตัดสินใจหรือแสดงความคิดสร้างสรรค์
- ปิดกั้นการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ระหว่างครู หรือระหว่างโรงเรียน
- ระบบวินัยและความสัมพันธ์ในโรงเรียนแบบเผด็จการ
- ไม่ส่งเสริมความไว้วางใจ การเคารพ และการมีส่วนร่วมของนักเรียน
- ทำให้ขาดวัฒนธรรมการเรียนรู้อย่างแท้จริง
ระดับบุคคล (Individual level)
- ทัศนคติของครูและผู้บริหารต่อเด็กและการเรียนรู้
- เชื่อว่าบางกลุ่มเรียนไม่ได้ หรือไม่พร้อมเรียน (deficit mindset)
- ขาดความเชื่อมั่นในพลังของการเรียนรู้แบบเชิงรุก (active learning)
- ขาดการพัฒนาตนและการเรียนรู้ตลอดชีวิต
- ครูบางคนยังยึดติดกับการสอนแบบเดิม ไม่ปรับตัวให้เท่าทันโลกการเรียนรู้ใหม่
- ขาดการสะท้อนคิด (reflective practice) และการเรียนรู้ร่วมกับเพื่อนครู
บทเฉพาะ: ผู้อำนวยการโรงเรียนเป็นปัจจัยเสี่ยงหรือไม่?
คำตอบคือ “เป็นได้” ทั้งในทางบวกและทางลบ
ผู้อำนวยการโรงเรียนเป็น “จุดเปลี่ยน” ของโรงเรียน เพราะสามารถกำหนดทิศทาง วัฒนธรรม และบรรยากาศของโรงเรียนได้
ลักษณะของผู้อำนวยการโรงเรียนที่เป็น “ปัจจัยเสี่ยง” คือ
- ยึดอำนาจแบบรวมศูนย์ ไม่กระจายอำนาจให้ครู
- สนใจเฉพาะผลงานที่มองเห็นได้ทันที (เช่น คะแนนสอบ, เอกสาร) มากกว่าการสร้างคุณภาพระยะยาว
- ขาดความเข้าใจในแนวคิดเรื่องความเสมอภาคทางการศึกษา และไม่เห็นคุณค่าของเด็กทุกคน
- ไม่เปิดพื้นที่ให้เกิดวัฒนธรรมแห่งการเรียนรู้ภายในโรงเรียน
- ไม่เป็นผู้นำที่รับฟังและสะท้อนตน
ในทางกลับกัน หากผู้อำนวยการโรงเรียนมีคุณลักษณะของ "ผู้นำเชิงสร้างสรรค์" (transformational or instructional leader) จะสามารถเป็นตัวเร่งสำคัญให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในโรงเรียน ทั้งในมิติของคุณภาพและความเสมอภาค
ข้อเสนอเชิงนโยบายและเชิงปฏิบัติ
- พัฒนาหลักสูตรอบรมผู้อำนวยการโรงเรียนให้เน้นภาวะผู้นำทางการเรียนรู้และความเข้าใจเรื่องความเสมอภาค
- ปรับระบบคัดเลือกและประเมินผู้อำนวยการให้เน้น “คุณภาพภายใน” และผลกระทบต่อการเรียนรู้ของนักเรียน
- สนับสนุนชุมชนของผู้อำนวยการเพื่อแลกเปลี่ยนเรียนรู้และเสริมพลังเชิงบวก
- ส่งเสริมบทบาทของครูและชุมชนในฐานะผู้มีส่วนร่วมกำหนดทิศทางโรงเรียน
หากต้องการ ผมสามารถออกแบบแบบประเมิน “ผู้อำนวยการโรงเรียนที่เสริมพลังกับผู้อำนวยการที่เป็นปัจจัยเสี่ยง” เพื่อใช้ในวงเสวนาหรือการอบรมเชิงปฏิบัติการได้เพิ่มเติมครับ.”
ผมถามต่อ ว่า “เพื่อทำความเข้าใจว่า ผู้อำนวยการโรงเรียนของไทยที่เป็นปัจจัยเสี่ยง มีสัดส่วนมากน้อยเพียงไร พฤติกรรมเสี่ยงทั้งที่เด่นชัด และที่ซ่อนเร้น มีอะไรบ้าง พฤติกรรมใดที่มีผลร้ายรุนแรงมาก ควรมีโครงการวิจัยเรื่องนี้หรือไม่ หากควร น่าจะตั้งโจทย์วิจัยว่าอย่างไร” ได้รับคำตอบว่า
“เป็นแนวคิดที่มีคุณค่ามาก และควรมีการดำเนินการวิจัยเรื่องนี้อย่างเป็นระบบ โดยเฉพาะในบริบทของการปฏิรูปการศึกษาไทยที่มุ่งเน้นการยกระดับคุณภาพและความเสมอภาค เพราะ “ผู้อำนวยการโรงเรียน” คือหนึ่งใน “key levers” หรือกลไกขับเคลื่อนที่ทรงพลังมากที่สุดในระดับโรงเรียน
ข้อเสนอ: ความจำเป็นของการวิจัย
- ข้อมูลเชิงประจักษ์เกี่ยวกับพฤติกรรมผู้อำนวยการโรงเรียนที่เป็นปัจจัยเสี่ยงยังมีน้อย
- บางพฤติกรรมเป็น "risks ซ่อนเร้น" ที่เกิดขึ้นบ่อยแต่ไม่ถูกพูดถึง เช่น การเอื้ออำนวยระบบอุปถัมภ์ การปิดกั้นครูรุ่นใหม่ ฯลฯ
- การแยกแยะพฤติกรรมเสี่ยงตามระดับผลกระทบ จะช่วยให้สามารถออกแบบนโยบายพัฒนาและควบคุมดูแลได้แม่นยำขึ้น
- การทำความเข้าใจลักษณะผู้อำนวยการแบบนี้เชิงลึก จะนำไปสู่การปรับเกณฑ์การคัดเลือก การอบรม และการติดตามประเมินผล
ข้อเสนอ: โจทย์วิจัยที่เหมาะสม
ชื่อโครงการวิจัย (เสนอแนวทาง):
- “การสำรวจและวิเคราะห์พฤติกรรมของผู้อำนวยการโรงเรียนที่เป็นปัจจัยเสี่ยงต่อคุณภาพและความเสมอภาคทางการศึกษา”
- “Mapping the Risk: ผู้อำนวยการโรงเรียนที่เป็นปัจจัยเสี่ยง – สัดส่วน ลักษณะ และผลกระทบ”
- “พฤติกรรมเสี่ยงของผู้อำนวยการโรงเรียนในระบบการศึกษาไทย: การวิเคราะห์เชิงระบบและข้อเสนอเชิงนโยบาย”
คำถามวิจัยหลัก (Research Questions):
- สัดส่วนของผู้อำนวยการโรงเรียนที่มีพฤติกรรมเสี่ยง (ทั้งเชิงคุณภาพและเชิงปริมาณ) เป็นเท่าใด? และมีความแตกต่างตามเขตพื้นที่หรือประเภทโรงเรียนหรือไม่?
- พฤติกรรมที่ถือเป็น “ปัจจัยเสี่ยง” ต่อการยกระดับคุณภาพและความเสมอภาคทางการศึกษามีลักษณะใดบ้าง? สามารถจำแนกเป็นกลุ่มหรือระดับความรุนแรงได้หรือไม่?
- ปัจจัยใดเอื้อต่อการเกิดพฤติกรรมเสี่ยงของผู้อำนวยการโรงเรียน (เช่น โครงสร้างอำนาจ ระบบอุปถัมภ์ การประเมินผล ฯลฯ)?
- ผลกระทบของพฤติกรรมเสี่ยงเหล่านี้ต่อบรรยากาศการเรียนรู้ของนักเรียน การทำงานของครู และโอกาสของนักเรียนในการเข้าถึงการเรียนรู้อย่างมีคุณภาพเป็นอย่างไร?
- จะออกแบบกลไกการคัดกรอง การพัฒนา และการตรวจสอบผู้อำนวยการโรงเรียนให้ตอบสนองต่อปัญหาเหล่านี้ได้อย่างไร?
แนวทางการเก็บข้อมูล:
- สำรวจความคิดเห็นของครู นักเรียน และผู้ปกครอง (quantitative survey)
- สัมภาษณ์เชิงลึกกลุ่มเป้าหมาย เช่น ครูรุ่นใหม่ ครูผู้นำ ผู้อำนวยการเขตพื้นที่
- กรณีศึกษาโรงเรียนที่เผชิญกับภาวะผู้นำที่เป็นอุปสรรค และโรงเรียนที่รอดพ้นจากปัจจัยเสี่ยง
- การสังเคราะห์ข้อมูลจากระบบร้องเรียน หรือช่องทางไม่เป็นทางการ (เช่น เครือข่ายครู)
ผลลัพธ์ที่คาดหวัง:
- แผนที่พฤติกรรมเสี่ยงของผู้อำนวยการโรงเรียนในระบบการศึกษาไทย
- กลุ่มพฤติกรรมเสี่ยงที่มีผลกระทบรุนแรงต่อคุณภาพและความเสมอภาค
- ข้อเสนอเชิงนโยบายสำหรับกระทรวงศึกษาธิการ หน่วยพัฒนาครู และกลไกตรวจสอบ
ข้อเสนอเพิ่มเติม:
โครงการนี้ควรเชื่อมโยงกับการพัฒนา “กรอบสมรรถนะผู้อำนวยการโรงเรียนเพื่อความเสมอภาค” และอาจใช้เป็นฐานพัฒนา “ดัชนีความเป็นผู้นำที่เอื้อต่อการเรียนรู้” (learning-friendly leadership index) ที่ใช้ติดตามโรงเรียนทั่วประเทศ
หากท่านประสงค์ ผมสามารถช่วยออกแบบโครงร่างข้อเสนอวิจัย (research proposal outline) ให้เพิ่มเติมได้ครับ.”
จะเห็นว่า ไอเดียหาง่าย ที่หายากคือคนลงมือทำและเรียนรู้
วิจารณ์ พานิช
๒๑ พ.ค. ๖๘
