งานวิจัยชิ้นใหม่ล่าสุดกำลังสั่นคลอนความเชื่อดั้งเดิมเกี่ยวกับอิทธิพลของการเลี้ยงดูต่อการเติบโตเป็นผู้ใหญ่ของเรา โดยหนังสือเล่มล่าสุดของนักจิตวิทยาชื่อดัง ไมเคิล ดับเบิลยู. ไอเซงค์ (Michael W. Eysenck) ที่มีชื่อว่า “Rethinking Psychology: Finding Meaning in Misconceptions” (ทบทวนจิตวิทยา: ค้นหาความหมายในความเข้าใจผิด) ได้ชี้ให้เห็นว่าพันธุกรรมมีบทบาทสำคัญต่อบุคลิกภาพในช่วงวัยผู้ใหญ่มากกว่ารูปแบบการเลี้ยงดู ผลการวิจัยเหล่านี้ ซึ่งมีรายละเอียดในรายงานล่าสุดของ Times of India คาดว่าจะจุดประเด็นให้เกิดการถกเถียงครั้งสำคัญในแวดวงครอบครัวไทยและนักการศึกษา ซึ่งต่างเคยเชื่อฝังหัวกันมานานว่า ‘การเลี้ยงดู’ (nurturing) คือปัจจัยหลักที่หล่อหลอมอารมณ์และสุขภาวะทางใจของเด็กไปตลอดชีวิต ไม่ใช่เรื่องของ ‘ธรรมชาติ’ หรือพันธุกรรม (nature) แต่เพียงอย่างเดียว
เป็นเวลาหลายทศวรรษที่วัฒนธรรมการเลี้ยงดูแบบไทยๆ ให้ความสำคัญกับระเบียบวินัย การปลูกฝังคุณธรรม และบทบาทเชิงรุกของผู้ปกครอง โดยมองว่าเป็นหัวใจสำคัญในการสร้างพลเมืองคุณภาพที่ปรับตัวเข้ากับสังคมได้ดี ซึ่งเป็นมุมมองที่ได้รับการส่งเสริมทั้งในครอบครัว โรงเรียน และแม้กระทั่งในวัด ทว่า หนังสือของไอเซงค์กลับท้าทายความเชื่อทางวัฒนธรรมเหล่านี้อย่างเป็นขั้นเป็นตอน โดยอาศัยงานวิจัยระดับนานาชาติจำนวนมากเพื่อเปิดเผยว่า ปัจจัยทางพันธุกรรมมีส่วนกำหนดความแตกต่างทางบุคลิกภาพของผู้ใหญ่มากกว่าที่เคยรับรู้กันมา การเปลี่ยนแปลงความเข้าใจครั้งใหญ่นี้ชี้ให้เห็นว่า แม้ว่าความรักและการชี้แนะจากพ่อแม่ยังคงจำเป็นอย่างยิ่งในการสร้างความรู้สึกมั่นคงปลอดภัยและสอนทักษะทางสังคม แต่คุณลักษณะเด่นๆ ที่ประกอบกันเป็นบุคลิกภาพของผู้ใหญ่ เช่น การชอบเข้าสังคม (extraversion) ความมีเสถียรภาพทางอารมณ์ (emotional stability) และการเปิดรับประสบการณ์ใหม่ๆ (openness) นั้น กลับหยั่งรากลึกมาจาก DNA ของเด็ก มากกว่าวิธีการเลี้ยงดูของผู้ปกครอง
บทวิเคราะห์ของไอเซงค์สั่นสะเทือนความเชื่อที่ฝังรากลึกในสังคมหลายประการ ประการแรก เขาโต้แย้งความเชื่อที่ว่าผู้ชายและผู้หญิงมีบุคลิกภาพที่แตกต่างกันโดยธรรมชาติ ซึ่งเป็นทัศนคติที่ฝังแน่นในสังคมไทยและมักมีอิทธิพลต่อการศึกษาและการเลือกอาชีพ งานวิจัยที่อ้างถึงในหนังสือเล่มนี้เผยว่า ความแตกต่างทางบุคลิกภาพระหว่างเพศนั้นมีน้อยกว่าและไม่ตายตัวอย่างที่มักกล่าวอ้างกัน โดยจะผันแปรไปตามปัจจัยทางภูมิศาสตร์ วัฒนธรรม และข้อมูลประชากรศาสตร์อย่างมาก ข้อค้นพบนี้สอดคล้องกับการถกเถียงในประเทศไทยเกี่ยวกับความเท่าเทียมทางเพศและการไม่แบ่งแยกในห้องเรียนและสถานที่ทำงาน World Economic Forum
ที่อาจจะพลิกความเชื่อยิ่งไปกว่านั้น คือการที่ไอเซงค์ตั้งคำถามถึงขอบเขตอิทธิพลของผู้ปกครอง การสังเคราะห์วรรณกรรมทางจิตวิทยาของเขาแสดงให้เห็นว่า แม้การเลี้ยงดูเชิงบวกจะสามารถส่งเสริมความสามารถทางสังคมและความเป็นอยู่ที่ดีทางอารมณ์ได้ แต่เป็นพันธุกรรมต่างหาก มิใช่เทคนิคการเลี้ยงดูแบบใดแบบหนึ่งโดยเฉพาะ ที่ส่งอิทธิพลลึกซึ้งที่สุดต่อลักษณะบุคลิกภาพของผู้ใหญ่ ประเด็นนี้ถือเป็นการล้มล้างความเชื่อกระแสหลัก ทั้งในตำราเลี้ยงลูกของไทยและสื่อต่างๆ ที่ว่าการเลี้ยงดูแบบเข้มงวดกวดขันหรือเอาใจใส่ดูแลอย่างใกล้ชิดจะสามารถปั้นให้เด็กเป็น “เด็กดี” และเติบโตเป็นผู้ใหญ่ที่ประสบความสำเร็จได้อย่างแน่นอน ดังที่ไอเซงค์อธิบายว่า “เรามักจะปักใจเชื่อเรื่องเล่าทางจิตวิทยา เพราะมันสอดรับกับประสบการณ์ส่วนตัว หรือช่วยตอกย้ำความเชื่อเดิมที่เรามีอยู่แล้ว” ข้อสังเกตนี้สะท้อนอย่างชัดเจนในสังคมไทย ที่ซึ่งอคติที่เข้าข้างความคิดตัวเอง (confirmation bias) อาจยิ่งตอกย้ำให้มุมมองแบบเดิมๆ ถูกส่งต่อจากรุ่นสู่รุ่น
งานวิจัยยังได้เจาะลึกแนวคิดที่ถูกนำมาทำการตลาดอย่างแพร่หลาย เช่น โปรแกรม “ฝึกสมอง” ที่อวดอ้างสรรพคุณว่าสามารถเพิ่มพูนสติปัญญาหรือพัฒนาอุปนิสัยผ่านเกมและแบบฝึกหัดต่างๆ นานา ไอเซงค์เน้นย้ำว่า แม้เด็กๆ จะเรียนรู้จากการสังเกตและการทดลอง แต่กลับมีหลักฐานเพียงน้อยนิดที่สนับสนุนคำกล่าวอ้างว่าการฝึกฝนเหล่านั้นสามารถเพิ่มขีดความสามารถหลักทางปัญญาได้อย่างมีนัยสำคัญ ซึ่งยิ่งตอกย้ำให้เห็นถึงความสำคัญของปัจจัยทางพันธุกรรมเป็นหลักอีกครั้ง
ความเข้าใจคลาดเคลื่อนเกี่ยวกับสุขภาพจิตก็เป็นอีกประเด็นที่ถูกหยิบยกขึ้นมา หลายคน รวมถึงในสังคมไทย เชื่อว่าอาการป่วยทางจิตใจมีสาเหตุหลักมาจากประสบการณ์ชีวิตที่โหดร้ายหรือการเลี้ยงดูที่บกพร่อง อย่างไรก็ตาม งานวิจัยร่วมสมัยชี้ให้เห็นความเป็นจริงที่ซับซ้อนกว่านั้นว่า สุขภาพจิตเป็นผลพวงมาจากปฏิสัมพันธ์อันซับซ้อนระหว่างพันธุกรรม สภาพแวดล้อม และคุณภาพของระบบเกื้อหนุนทางสังคม การที่ความเชื่อผิดๆ เกี่ยวกับประสิทธิภาพของยาต้านอาการซึมเศร้า หรือความแม่นยำไม่คลาดเคลื่อนของเกณฑ์การวินิจฉัยทางจิตเวช เช่น DSM-5 ยังคงดำรงอยู่ ยิ่งสะท้อนให้เห็นถึงความจำเป็นในการให้ความรู้แก่สาธารณชน และการเสพข่าวสารรวมถึงโฆษณาเกี่ยวกับสุขภาพจิตอย่างรู้เท่าทันและมีวิจารณญาณมากยิ่งขึ้น American Psychological Association
ผลกระทบต่อสังคมไทยนับว่าลึกซึ้ง สำหรับผู้กำหนดนโยบาย นักการศึกษา และครอบครัว ข้อค้นพบใหม่นี้ชี้ให้เห็นว่า ความพยายามในการพัฒนาศักยภาพของเด็กไม่ควรจำกัดอยู่เพียงแค่การเลี้ยงดูและการอบรมบ่มนิสัยทางศีลธรรมเท่านั้น แต่ยังต้องรวมถึงการตระหนักและปรับแนวทางให้สอดรับกับความแตกต่างทางพันธุกรรมของเด็กแต่ละคนตั้งแต่วัยเยาว์ด้วย ตัวอย่างเช่น แนวทางการจัดการศึกษาอาจต้องปรับเปลี่ยนไปสู่การสอนที่ตอบสนองความแตกต่างระหว่างบุคคลของผู้เรียน (differentiated instruction) โดยให้ความสำคัญมากขึ้นกับการให้อิสระในการเลือกของนักเรียน การเรียนรู้ผ่านการเล่น และการสนับสนุนด้านสุขภาพจิต ซึ่งสอดคล้องกับแนวโน้มของโลกที่มุ่งไปสู่การศึกษาแบบเรียนรวม (inclusive education) ที่ไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง บุคลากรทางการแพทย์ในแวดวงสุขภาพจิตของไทยที่กำลังเติบโตอย่างรวดเร็ว อาจมีเหตุผลเพียงพอที่จะสนับสนุนให้มีการตรวจคัดกรองทางพันธุกรรมและการช่วยเหลือที่ออกแบบเฉพาะบุคคลมากขึ้น เพื่อลดการตีตราว่า “การเลี้ยงดูที่ไม่ดี” เป็นต้นเหตุของปัญหาทางใจและความผิดปกติทางจิต
ที่จริงแล้ว บริบททางประวัติศาสตร์และศาสนาของไทย ซึ่งหยั่งรากลึกในคำสอนทางพระพุทธศาสนาเรื่องกรรมและการบ่มเพาะอุปนิสัย ก็มีส่วนร่วมในการถกเถียงประเด็นการเลี้ยงดูในระดับโลกมาหลายชั่วอายุคนแล้ว ความเชื่อที่ว่าเด็กเปรียบเสมือน “ผ้าขาวที่รอการแต่งแต้มสีสัน” หรือ “ดินที่รอการปั้น” ได้นำไปสู่วัฒนธรรมที่เน้นการคล้อยตาม ความขยันหมั่นเพียร และการเคารพผู้อาวุโส ซึ่งเป็นค่านิยมที่ถูกปลูกฝังผ่านการไหว้และระเบียบวินัยในโรงเรียน อย่างไรก็ตาม งานของไอเซงค์เรียกร้องให้เกิดการปรับสมดุลครั้งใหม่ นั่นคือ การหันมาให้คุณค่ากับอารมณ์ตามธรรมชาติและศักยภาพเฉพาะตัวของแต่ละบุคคลว่าเป็นสิ่งที่ติดตัวมาแต่กำเนิด และทำความเข้าใจว่าไม่ใช่ทุกแง่มุมของบุคลิกภาพที่จะสามารถปรับเปลี่ยนได้ด้วยการเลี้ยงดู การศึกษา หรือแม้แต่การฝึกสมาธิ
แนวทางสำหรับอนาคตคือการส่งเสริมความโปร่งใสและความแม่นยำรัดกุมในการวิจัยทางจิตวิทยา เนื่องจากผลประโยชน์เชิงพาณิชย์และการนำเสนอข่าวของสื่อที่เน้นเรียกความสนใจสามารถบิดเบือนข้อเท็จจริงทางวิทยาศาสตร์ได้ ไอเซงค์สนับสนุนให้นักการศึกษา บุคลากรทางการแพทย์ และผู้ปกครองในสังคมไทย เพิ่มความระมัดระวังต่อการรายงานข่าวที่สรุปความง่ายเกินไปหรือเน้นความตื่นเต้นเร้าใจ โดยกระตุ้นให้ใช้วิธีการที่รอบด้านและอิงหลักฐานเชิงประจักษ์เป็นสำคัญ การยกระดับมาตรฐานความสามารถในการทำซ้ำผลงานวิจัย (replicability) การลดแรงจูงใจเชิงพาณิชย์ และการท้าทายแนวโน้มการวินิจฉัยที่ลงลึกในรายละเอียดเฉพาะทางมากเกินไปอย่างต่อเนื่อง ล้วนเป็นส่วนหนึ่งในข้อเสนอแนะของเขา การปฏิรูปเหล่านี้สอดรับกับความพยายามล่าสุดของภาครัฐในการเสริมสร้างความน่าเชื่อถือของข้อมูลด้านสุขภาพและการศึกษา และส่งเสริมทักษะการคิดวิเคราะห์ในสถานศึกษา
สำหรับครอบครัวไทย สารสำคัญที่ควรตระหนักมีสองประการคือ การเลี้ยงดูยังคงมีความสำคัญอย่างยิ่งยวดต่อความสุขและการปรับตัวเข้ากับสังคมของเด็ก ทว่าลักษณะนิสัยเฉพาะตัว ความถนัดทางวิชาการ หรือแม้แต่ความเสี่ยงต่อปัญหาสุขภาพจิตบางประการ อาจมีรากฐานมาจากพันธุกรรม ซึ่งท้ายที่สุดแล้วอยู่นอกเหนือการควบคุมของผู้ปกครอง ดังที่นักจิตวิทยาอาวุโสท่านหนึ่งจากโรงพยาบาลชั้นนำในกรุงเทพฯ กล่าวว่า “งานวิจัยชิ้นนี้ช่วยให้ผู้ปกครองวางความคาดหวังที่จะต้องสมบูรณ์แบบลงได้บ้าง ทำให้พวกเขาสามารถรักลูกได้อย่างไม่มีเงื่อนไข ในฐานะที่ลูกเป็นปัจเจกบุคคลคนหนึ่งซึ่งมีจุดแข็งที่เป็นเอกลักษณ์ของตนเอง”
ข้อคิดที่ผู้อ่านชาวไทยสามารถนำไปปรับใช้ได้คือ การยังคงมอบความรักความอบอุ่น การชี้แนะแนวทาง และการสนับสนุนอย่างสม่ำเสมอ แต่ในขณะเดียวกันก็ต้องตระหนักและเคารพใน ‘พิมพ์เขียว’ ทางพันธุกรรมของเด็กแต่ละคนด้วย ผู้ปกครองควรหันมาเน้นการเสริมสร้างพลังใจ (resilience) การมอบโอกาสในการเรียนรู้ที่หลากหลาย และการส่งเสริมสัมพันธภาพที่ดี แทนที่จะพยายาม ‘ปั้น’ ผู้ใหญ่ให้ออกมาในแบบพิมพ์ที่ตนเองต้องการ ผู้กำหนดนโยบายและนักการศึกษาต้องเพิ่มความพยายามเป็นทวีคูณในการสร้างหลักสูตรที่ครอบคลุม การสนับสนุนด้านสุขภาพจิต และการรณรงค์สร้างความตระหนักรู้แก่สาธารณชนที่สะท้อนถึงวิทยาศาสตร์ที่ละเอียดอ่อนนี้ ซึ่งเป็นการเปลี่ยนแปลงที่จะก่อให้เกิดประโยชน์ทั้งต่อตัวบุคคลและสังคมโดยรวมในระยะยาว
สำหรับข้อมูลเพิ่มเติมและการศึกษาหัวข้อนี้อย่างลึกซึ้ง ผู้อ่านสามารถศึกษาค้นคว้าเพิ่มเติมจากผลงานตีพิมพ์ของไมเคิล ดับเบิลยู. ไอเซงค์ และบทวิเคราะห์งานวิจัยล่าสุดจากวารสารจิตวิทยาชั้นนำต่างๆ หากต้องการประเมินเรื่องราวเกี่ยวกับครอบครัวและสุขภาพจิตที่นำเสนอผ่านสื่อไทยอย่างมีวิจารณญาณ ผู้อ่านยังสามารถตรวจสอบข้อมูลจากแหล่งข้อมูลที่น่าเชื่อถือด้านสาธารณสุข เช่น เว็บไซต์กรมสุขภาพจิต เว็บไซต์กระทรวงสาธารณสุข และองค์กรระดับโลกอย่าง องค์การอนามัยโลก (WHO)
