ความกังวลทำพิษ? งานวิจัยชี้ ผู้หญิงอาจ 'อ่านใจ' ร่างกายตัวเองยากขึ้น

งานวิจัยชิ้นล่าสุดที่ตีพิมพ์ในวารสาร European Journal of Neuroscience กำลังเปิดมุมมองใหม่เกี่ยวกับผลกระทบของความวิตกกังวลที่มีต่อการรับรู้สัญญาณจากร่างกาย โดยเฉพาะในกลุ่มผู้หญิง ผลการศึกษาพบว่า ผู้หญิงที่มีระดับความวิตกกังวลสูง มักจะแปลสัญญาณต่างๆ ที่ร่างกายส่งมา เช่น การเปลี่ยนแปลงเล็กๆ น้อยๆ ของจังหวะการหายใจ ได้ไม่แม่นยำเท่าที่ควร ขณะที่ผลกระทบแบบเดียวกันนี้กลับไม่พบในผู้ชาย ซึ่งชี้ให้เห็นว่าสังคมไทยจำเป็นต้องมีมุมมองที่ละเอียดอ่อนและเข้าใจความแตกต่างทางเพศในการดูแลสุขภาพจิตของผู้หญิงมากขึ้น (ที่มา: Vice)

ในสังคมไทยยุคปัจจุบันที่เต็มไปด้วยความกดดัน ความวิตกกังวลกลายเป็นเรื่องธรรมดาที่หลายคนมองข้าม โดยเฉพาะผู้หญิงที่ต้องแบกรับหลายบทบาท ทั้งเรื่องครอบครัว ความไม่แน่นอนทางเศรษฐกิจ หรือความคาดหวังตามกรอบเดิมๆ งานวิจัยชิ้นนี้จึงน่าสนใจสำหรับคนไทย เพราะช่วยอธิบายในเชิงวิทยาศาสตร์ถึงความรู้สึกที่ผู้หญิงหลายคนประสบ เช่น “รู้สึกไม่เป็นตัวของตัวเอง” หรือ “เหมือนร่างกายกับใจไม่ไปด้วยกัน” ในยามเครียดหรือกังวล นอกจากนี้ ยังตอกย้ำความสำคัญของการคัดกรองและให้ความช่วยเหลือด้านสุขภาพจิตที่คำนึงถึงความแตกต่างทางเพศ ซึ่งกำลังเป็นประเด็นที่ถูกหยิบยกมาพูดคุยกันมากขึ้นในแวดวงสาธารณสุขไทย

ในการศึกษานี้ นักวิทยาศาสตร์ได้ทำการทดลองกับอาสาสมัครทั้งหญิงและชาย โดยให้แต่ละคนหายใจผ่านอุปกรณ์พิเศษ ซึ่งบางครั้งจะมีแรงต้านเบาๆ เกิดขึ้นแบบไม่ทันให้รู้ตัว เพื่อจำลองการเปลี่ยนแปลงเล็กๆ น้อยๆ ที่เกิดขึ้นกับร่างกายในชีวิตประจำวัน หลังจากนั้น ผู้วิจัยจะถามผู้เข้าร่วมว่ารู้สึกถึงแรงต้านนั้นหรือไม่ และมั่นใจในคำตอบของตัวเองแค่ไหน โดยนักวิจัยได้วัดทั้งความไวในการรับรู้สัญญาณ (Sensitivity) ความสามารถในการตัดสินใจ (Decision Threshold) และความมั่นใจในความถูกต้องของการรับรู้ (Metacognitive Accuracy) ซึ่งสะท้อนถึงความเข้าใจในสัญญาณจากร่างกายตนเอง

สิ่งที่น่าสนใจคือ แม้ว่าโดยพื้นฐานแล้วทั้งผู้หญิงและผู้ชายจะมีความสามารถในการรับรู้สัญญาณภายในร่างกาย (Interoception) ใกล้เคียงกัน แต่ความวิตกกังวลกลับส่งผลเสียต่อความสามารถในการตีความสัญญาณเหล่านี้อย่างชัดเจนเฉพาะในกลุ่มผู้หญิงเท่านั้น ศาสตราจารย์โอลิเวีย แฮร์ริสัน จากมหาวิทยาลัยโอทาโก ผู้เขียนหลักของงานวิจัย อธิบายว่า “โดยเฉลี่ยแล้ว ทั้งผู้หญิงและผู้ชายมีความสามารถในการรับรู้สัญญาณภายในและการเข้าใจสัญญาณจากการหายใจในระดับที่พอๆ กัน แต่ความสัมพันธ์ระหว่างความวิตกกังวลกับความเข้าใจในร่างกายกลับต่างกัน กล่าวคือ ในผู้หญิง ยิ่งกังวลน้อย ยิ่งเข้าใจสัญญาณร่างกายได้ดี แต่พอกังวลมากขึ้น ความเข้าใจนี้กลับแย่ลง ซึ่งผลแบบนี้ไม่พบในผู้ชาย…” (VICE)

ข้อค้นพบนี้สอดคล้องกับงานทบทวนวรรณกรรมขนาดใหญ่หลายชิ้น เช่น งานวิเคราะห์อภิมานปี 2024 ในวารสาร Neuroscience and Biobehavioral Reviews ที่พบว่าคนที่มีความวิตกกังวลสูงมักจะจดจ่อกับความรู้สึกทางกายในแง่ลบมากขึ้น และมักมีปัญหาในการอธิบายสัญญาณจากร่างกายหรืออารมณ์ของตัวเอง (ScienceDirect, ResearchGate) งานทบทวนวรรณกรรมล่าสุดในวารสาร Frontiers in Psychology ยังให้ข้อสังเกตเพิ่มเติมว่า คนที่วิตกกังวลอาจรู้สึกถึงอาการบางอย่างในร่างกายรุนแรงขึ้น ทั้งที่ความสามารถในการรับรู้จริงๆ อาจลดลงก็ได้ (Frontiers)

Interoception หรือ “การรับรู้สัญญาณภายในร่างกาย” มีบทบาทสำคัญในชีวิตประจำวันของเรา เช่น การรู้ตัวว่าหิว เหนื่อย เจ็บปวด หรือรู้สึกปั่นป่วนในท้องเวลาตื่นเต้นหรือกังวล หากร่างกายส่งสัญญาณไม่ชัดเจน หรือเราแปลความหมายผิดพลาด อาจนำไปสู่ปัญหา เช่น กังวลเรื่องสุขภาพเกินเหตุ หรือในทางกลับกัน อาจมองข้ามสัญญาณเตือนภัยที่สำคัญไป สำหรับผู้หญิงไทย ซึ่งอาจต้องเผชิญกับอคติเรื่องสุขภาพจิตและความเครียดอยู่แล้ว ยิ่งมีความเสี่ยงที่จะได้รับผลกระทบจากปัญหานี้มากขึ้น วัฒนธรรม “ความเกรงใจ” ของไทย (คือไม่อยากรบกวนหรือสร้างภาระให้ผู้อื่น) ก็อาจยิ่งทำให้ผู้หญิงไม่กล้าพูดหรือขอความช่วยเหลือเมื่อมีอาการทางกายที่เชื่อมโยงกับความเครียด

นักวิชาการทั่วโลกเน้นย้ำว่า ผลวิจัยเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าผู้หญิง “คิดไปเอง” หรือ “มโนอาการ” ขึ้นมา แต่กำลังชี้ให้เห็นว่าความวิตกกังวลส่งผลกระทบต่อกระบวนการรับรู้ในสมอง ทำให้ในบางสถานการณ์ คนเราอาจรับรู้ความผิดปกติได้มากเกินไปหรือน้อยเกินไปก็ได้ “การเข้าใจผลกระทบของความวิตกกังวลที่แตกต่างกันในแต่ละเพศ จะช่วยให้เราสามารถออกแบบการรักษาและดูแลที่ตรงจุดและเข้าอกเข้าใจผู้ป่วยได้ดียิ่งขึ้น” ดร.แฮร์ริสัน กล่าวเสริม

สำหรับบริบทของสังคมไทย งานวิจัยนี้สะท้อนความสำคัญของการดูแลสุขภาพใจและกายไปพร้อมๆ กัน ตัวอย่างเช่น เด็กผู้หญิงที่รู้สึกใจสั่นในช่วงใกล้สอบ อาจไม่ได้รับความช่วยเหลือที่ถูกต้องหากครอบครัวหรือครูบอกแค่ให้ “ทำใจให้สบาย” แต่บุคลากรทางการแพทย์และคนรอบข้างควรเข้าใจว่ามีกลไกทางร่างกายที่ทำงานอยู่เบื้องหลังความเครียด และไม่ควรมองข้ามความรู้สึกเหล่านี้

ในมุมมองของการแพทย์แผนไทย เราให้ความสำคัญกับการเชื่อมโยงระหว่างร่างกายและจิตใจมาแต่ไหนแต่ไร เช่น การนวดแผนไทยที่ช่วยทั้งคลายกล้ามเนื้อและลดความเครียด แต่ในโลกยุคใหม่ที่การแพทย์ตะวันตกเข้ามามีบทบาทมากขึ้น ผู้หญิงไทยอาจต้องรับมือกับความคาดหวังจากทั้งสองด้าน คือ ต้องรักษาท่าทีให้สงบเยือกเย็นตามแบบแผนเดิม ขณะเดียวกันก็ต้องจัดการกับความเครียดในสังคมปัจจุบันให้ได้

งานวิจัยนี้ช่วยเปิดทางไปสู่แนวทางการป้องกันและเยียวยาใหม่ๆ ได้ ไม่ว่าจะเป็นการคัดกรองความวิตกกังวลโดยเพิ่มคำถามเกี่ยวกับการรับรู้ร่างกายในผู้หญิงโดยเฉพาะ การจัดกลุ่มบำบัด การฝึกสติเพื่อช่วยให้สังเกตอาการทางกายได้ดีขึ้น การนำกิจกรรมเคลื่อนไหวร่างกายอย่างโยคะหรือไทเก็กมาใช้ รวมถึงการรณรงค์ให้ความรู้เพื่อลดอคติเกี่ยวกับความวิตกกังวลในผู้หญิง

สำหรับผู้อ่านชาวไทย โดยเฉพาะผู้หญิง อยากแนะนำให้ลองหมั่นสังเกตความรู้สึกและอาการต่างๆ ของตัวเอง จดบันทึกอาการที่เกิดขึ้นเมื่อรู้สึกวิตกกังวล และอย่าลังเลที่จะพูดคุยขอความช่วยเหลือจากคนใกล้ชิดหรือผู้เชี่ยวชาญ หากรู้สึกว่า “ร่างกายกับใจไม่สื่อสารกันเหมือนเดิม” ครอบครัวและเพื่อนๆ สามารถช่วยได้ด้วยการรับฟังอย่างเข้าใจและไม่ตัดสิน ขณะที่ครูและนายจ้างก็ควรสนับสนุนทรัพยากรหรือกิจกรรมที่ช่วยจัดการความเครียดอย่างสม่ำเสมอ การตระหนักและให้ความสำคัญกับผลกระทบที่ซ่อนอยู่ของความวิตกกังวล จะนำพาสังคมไทยไปสู่ความเข้มแข็งและความเห็นอกเห็นใจที่มากขึ้น

หากสนใจอ่านข้อมูลเพิ่มเติม หรือหาเทคนิคในการรับมือกับความวิตกกังวลและฝึกการสังเกตสัญญาณร่างกาย สามารถเข้าไปดูได้ที่: บทคัดย่อจาก European Journal of Neuroscience, การวิเคราะห์อภิมานจาก ScienceDirect, บททบทวนวรรณกรรมจาก Frontiers in Psychology, บททบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบจาก ResearchGate และงานศึกษาเกี่ยวกับการสร้างสุขภาวะด้วยการรู้เท่าทันตนเองในประเทศไทย