อุปมาเกี่ยวกับความดีที่ปรากฏในพระไตรปิฎก
ความดี เป็นคำที่เรามักพูดถึงเสมอ มีการกล่าวอ้างตลอด แต่บางครั้ง ก็ถกเถียงกันเองว่า ดีจริงหรือ ใครดีกว่ากัน บางครั้งคนที่เรียกว่าตนเองว่า คนดีก็ทะเลาะกันเอง ดีไม่ตลอด หรือบางก็ล้อกันว่า ดีแตก
เราลองมาดูคำอุปมาของพระพุทธเจ้าในพระไตรปิฎกบ้าง ที่ยกมานี้เป็นเพียงส่วนหนึ่ง
1. "เปรียบดังดอกบัวที่เบ่งบานในยามเช้า ฉันใด คนดีย่อมแผ่ความงามแห่งคุณธรรม ฉันนั้น" (ปุปผสูตร พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย)
2. "เปรียบดังแสงอาทิตย์ที่ส่องสว่างทั่วทิศ ฉันใด คนดีย่อมแผ่ประโยชน์สุขไปทั่ว ฉันนั้น" (อาทิจจสูตร พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย)
3. "เปรียบดังต้นไม้ใหญ่ที่ให้ร่มเงาแก่ผู้อื่น ฉันใด คนดีย่อมให้ที่พึ่งพาแก่ผู้อื่น ฉันนั้น" (รุกขูปมสูตร พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย)
4. "เปรียบดังน้ำใสที่ชำระล้างมลทิน ฉันใด ความดีย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์ ฉันนั้น" (อุทกสูตร พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย)
5. "เปรียบดังทองคำบริสุทธิ์ที่ผ่านการหลอม ฉันใด คนดีย่อมงดงามด้วยคุณธรรม ฉันนั้น" (ชาตรูปสูตร พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย)
6. "เปรียบดังพระจันทร์ที่ส่องสว่างในราตรี ฉันใด คนดีย่อมนำแสงสว่างมาสู่สังคม ฉันนั้น" (จันทูปมสูตร พระสุตตันตปิฎก มัชฌิมนิกาย)
7. "เปรียบดังน้ำหอมที่แผ่กลิ่นหอมทวนลม ฉันใด กิตติศัพท์ของคนดีย่อมขจรไกล ฉันนั้น" (คันโธปมสูตร พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย)
8. "เปรียบดังเรือที่พาข้ามฝั่ง ฉันใด คนดีย่อมช่วยให้ผู้อื่นพ้นทุกข์ ฉันนั้น" (นาวาสูตร พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย)
9. "เปรียบดังรากไม้ที่หยั่งลึก ฉันใด ความดีย่อมมั่นคงในจิตใจ ฉันนั้น" (มูลสูตร พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย)
10. "เปรียบดังประทีปที่ส่องสว่างในที่มืด ฉันใด คนดีย่อมนำทางผู้อื่นในยามทุกข์ยาก ฉันนั้น" (ปทีปสูตร พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย)
11. "เปรียบดังเมล็ดพืชดีที่หว่านในนา ฉันใด ความดีย่อมเจริญงอกงามให้ผล ฉันนั้น" (พืชสูตร พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย)
12. "เปรียบดังภูเขาหินที่ตั้งมั่น ฉันใด คนดีย่อมไม่หวั่นไหวด้วยโลกธรรม ฉันนั้น" (ปัพพตสูตร พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย)
13. "เปรียบดังมหาสมุทรที่รองรับสายน้ำ ฉันใด คนดีย่อมรองรับทุกข์สุขของผู้อื่น ฉันนั้น" (สมุททสูตร พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย)
14. "เปรียบดังแผ่นดินที่รองรับทุกสิ่ง ฉันใด คนดีย่อมอดทนต่อถ้อยคำทั้งดีและร้าย ฉันนั้น" (ปฐวีสูตร พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย)
15. "เปรียบดังนกการะเวกที่มีเสียงไพเราะ ฉันใด คนดีย่อมพูดแต่คำจริงและมีประโยชน์ ฉันนั้น" (สกุณสูตร พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย)
16. "เปรียบดังน้ำค้างที่ชื่นใจในยามเช้า ฉันใด คนดีย่อมนำความสดชื่นมาสู่ผู้พบเห็น ฉันนั้น" (อุสสาวพินทุสูตร พระสุตตันตปิฎก ขุททกนิกาย)
17. "เปรียบดังรวงข้าวที่น้อมลงเมื่อมีเมล็ดเต็ม ฉันใด คนดีย่อมถ่อมตนเมื่อมีคุณธรรมมาก ฉันนั้น" (สาลิสูตร พระสุตตันตปิฎก สังยุตตนิกาย)
18. "เปรียบดังลมที่พัดเย็นสบาย ฉันใด คนดีย่อมนำความสุขมาสู่ผู้อื่น ฉันนั้น" (วาตสูตร พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย)
19. "เปรียบดังยาที่รักษาโรค ฉันใด คนดีย่อมบำบัดทุกข์ของผู้อื่น ฉันนั้น" (เภสัชชสูตร พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย)
20. "เปรียบดังดวงดาวที่ส่องแสงในราตรี ฉันใด คนดีย่อมเป็นแบบอย่างในสังคม ฉันนั้น" (นักขัตตสูตร พระสุตตันตปิฎก อังคุตตรนิกาย)
วิเคราะห์เกี่ยวกับความดี
1. ลักษณะสำคัญของความดีจากการอุปมา: คือ แผ่ขยายประโยชน์สุขแก่ผู้อื่น มั่นคงและไม่หวั่นไหว ช่วยเหลือและเกื้อกูลผู้อื่น งดงามและน่าเลื่อมใส บริสุทธิ์และเป็นประโยชน์
2. รูปแบบการอุปมาที่ใช้สื่อถึงความดี เช่น ธรรมชาติที่งดงาม: ดอกบัว ดวงดาว พระจันทร์ ธรรมชาติที่มั่นคง: ภูเขา แผ่นดิน ต้นไม้ใหญ่ ธรรมชาติที่ให้ประโยชน์: น้ำ แสงสว่าง ลมเย็น สิ่งมีค่า: ทองคำ น้ำหอม ยารักษาโรค
แสดงให้เห็นว่าความดีมีทั้งความงดงาม ความมั่นคง และคุณประโยชน์
3. ลักษณะการแผ่ขยายของความดี แผ่ขยายอย่างธรรมชาติ มีพลังในตัวเอง ไม่เลือกที่รักมักที่ชัง เป็นประโยชน์แก่ส่วนรวม ความดีมีลักษณะแผ่ขยายและเป็นประโยชน์โดยไม่จำกัด
4. ผลของความดีในมิติต่างๆ มิติภายใน: จิตใจบริสุทธิ์ผ่องใส มิติบุคคล: เป็นที่เคารพนับถือ มิติสังคม: สร้างประโยชน์แก่ส่วนรวม มิติจิตวิญญาณ: นำไปสู่ความพ้นทุกข์ ความดีส่งผลในทุกมิติของชีวิตและสังคม
5. คุณลักษณะพิเศษของผู้ทำความดี มีความอดทน เหมือนแผ่นดิน มีความเมตตา เหมือนดวงจันทร์ มีความเสียสละ เหมือนต้นไม้ใหญ่ มีความถ่อมตน เหมือนรวงข้าว ผู้ทำความดีมีคุณสมบัติที่งดงามและเป็นประโยชน์แก่ผู้อื่น
6. หลักการดำรงอยู่ของความดี ต้องมีรากฐานมั่นคง ต้องได้รับการบ่มเพาะ ต้องมีการแสดงออก ต้องรักษาความบริสุทธิ์ ความดีต้องได้รับการปฏิบัติและรักษาอย่างต่อเนื่อง
7. บทสรุปสำคัญ: ความดีเป็นพลังสร้างสรรค์ที่เป็นธรรมชาติ ความดีต้องได้รับการปฏิบัติจึงจะเกิดผล ความดีมีผลทั้งต่อตนเองและผู้อื่น ความดีเป็นรากฐานของสังคมที่สงบสุข ความดีต้องอาศัยความต่อเนื่องในการปฏิบัติ
ศักดิ์ ประสานดี