เรื่อง ฏ ปฏัก


เรื่อง ฏ ปฏัก 
(ตามรอยภาษา บาลี-สันสกฤต-ไทย-อังกฦษ)

Image credit เจาะเวลาหาอดีต in facebook


ฏ ปฏัก has been taught to Children in Thailand for centuries, as a letter of the Thai alphabet. Without questions, we have learn ฏ ปฏัก by rote. How many words in Thai languages are spelt with ฏ ปฏัก ? What is ปฏัก ? Common 'pattern' says words with ฏ ปฏัก come from Pāli or Sanskrit (บาลี | สันสกฤต) and often followed by ฐ (in [romanized] Pali -ṭṭh- or in Thai -ฏฐ- as we shall see later). 

The Royal Institute Dictionary พจนานุกรมราชบัณฑิตยฯ [RID Th-Th] : has entries:

   ปฏัก ( แบบ ) น. ประตัก.
   ประตัก น. ไม้ที่ฝังเหล็กแหลมข้างปลาย ใช้แทงสัตว์พาหนะเช่นวัว. 
[This is understood as a means|tool to control working animals such as oxen and buffalos, similar to herders crook or stick used on sheep and goats in Europe and Middle East.]

The closest word in Pali | Sanskrit (in the Pali Text Society Pali-Englsh Dictionary [Pts-Pl-En]) is 
   paṭāka (nt.) ปฏาก ปะฏากะ [Sk. paṭāka, connected with paṭa] a flag.
*   paṭa (ปะฏา) [Epic Sk. paṭa, etym. unknown, prob. dialectical] cloth; cloak, garment
*   patākā f.; (ปะตากา) a flag; banner.

We may guess that ปฏัก or ประตัก is a Thai rendition of paṭāka or ปฏาก (a flag_pole_ or flag_staff_ ด้ามธง). (Other words such as: mast, pole, post, rod, shaft, staff, stake, stick may also be used.) But the pictures in Thai alphabet books show ประตัก as a herder stick rather than walking stick or flagpole. So we have a puzzle to solve here.

Probing words with the meaning of _staff_ (of a flag), we first look at WordNet English Dictionary [Wordnet1.7] and see that
   staff ...among the many usages is 
   3: a strong rod or stick with a specialized utilitarian purpose; "he walked with the help of a wooden staff"
   4: a rod carried as a symbol [the papal staff we see in the hand of the Holy Pope or the 'crosier' or 'crook' held by a Christian bishop on occasions] which the Lexitron English-Thai Dictionary [Lexitron En-Th] also gives 
   N. เสาค้ำ relate:[ไม้ค้ำ] syn:[rod; pole; stick]
*   ปฏัก    [patak] (n.) EN: goad  FR: aiguillon (m.) ; pique (f.) [Volubilis Dictionary 1.0 Th-En-Fr]
*   goad (โกด) n. เครื่องกระตุ้น, ปฏัก vt. กระตุ้น, ไล่, ยุแหย่, ปลุกปั่น [HOPE dictionary En-Th]

Going back to Pali | Sanskrit, we now have a more elaborated 'usage' (of ฏ ปฏัก) to tell. We will follow the 'leads' as offered by a collection of dictionaries - as an exercise in 'investigative enquiry' (common in 'problem solving' or 'study' for a 'thesis'). The goal of this exercise 'to learn to investigate'. The measure of success (of the exercise) is a record of the journey through the exercise, by itself the record adds details to our knowledge (of something) and perhaps useful for correct our misconceptions. Can we make a direct use or apply what we learn from this exercise? That will depend on what we see and how we use our learning. For now let us just try to expand our horizons in our mind.

Imagine the following data items as 'pieces' of evidence pinned on a board, and pretend to be a detective...

yaṭṭhi ยัฏฐิ a stick; staff; a pole; walking stick. a length of 7 cubits. [Pl-En]; 
yaṭṭhi (f.) [cp. Vedic yaṣṭi. Another Pali form is laṭṭhi] 
   1. a staff, stick, pole, .. 
   3. a measure of length (=7 ratanas) [pts_Pali]
* yaSTi [From Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary]
1   [yaST'i ]  2 n. ( only cf. L. ) or f. ( also [ yaSTI ] , cf. g. [bahv-Adi]
---> prob. fr. √ [ yach ] = [ yam ]
---> for 1. [ yaSTi ] , P. 840 , col. 3 ) `any support', a staff, stick, wand, rod, mace, club, cudgel
---> pole, pillar, perch cf. ŚBr. &c.
---> a flag-staff ( [ dhvaja-y° ] )
---> a stalk, stem, branch, twig cf. Hariv. cf. Kāv
---> (ifc.) anything thin or slender ( [ aGga- ] , [ bhuja-y° ] )
* laṭṭhi ลัฏฐิ 1. a staff, stick, 2. stick of sugar cane (ucchu°), 3. sprout of a plant, offshoot [Pts-Pl]
* ยฏฐิ/ยัฏฐิ/ลัฏฐิ not defined in [RID Th-Th], [Lexitron 2.0], but mentioned in [ประมวลศัพท์พุทธศาสตร์(ป.อ. ปยุตฺโต)]
ลัฏฐิวัน: สวนตาลหนุ่ม (ลัฏฐิ แปลว่า "ไม้ตะพด" ก็ได้ บางท่านจึงแปลว่า "ป่าไม้รวก") อยู่ทิศตะวันตกเฉียงใต้ของกรุงราชคฤห์ พระพุทธเจ้าเสด็จไปประทับที่นั่น พระเจ้าพิมพิสารไปเฝ้าพร้อมด้วยราชบริพารจำนวนมาก ทรงสดับพระธรรมเทศนา ได้ธรรมจักษุ ประกาศพระองค์เป็นอุบาสกที่นั่น [ประมวลศัพท์พุทธศาสตร์(ป.อ. ปยุตฺโต)] ?ไม้ตะพด = ไม้เท้า (walking stick, cane = หวาย) --> ป่าหวาย 
ตะพด น. ไม้ถืออย่างหนึ่งทำด้วยไม้รวกเป็นต้น ยาวประมาณ ๑ เมตร. [tāpada S. causing pain]

The length of ประตัก is also another puzzle as we look at yaṭṭhi ยัฏฐิ a stick of 7 cubits. So we probe:
cubit n : an ancient unit of length based on the length of the forearm [wordnet 1.7]
   N. หน่วยวัดโบราณ เท่ากับประมาณ 18-22 นิ้ว [Lexitron 2.0 en-th]
*   forearm n : the part of the superior limb between the elbow and the wrist [wordnet 1.7]
   N. แขนบริเวณระหว่างข้อศอกกับข้อมือ [Lexitron 2.0 en-th]
*   ហត្ថ(រង្វាស់បុរាណ) (an ancient measure of length varying from 17 to 21 inches.) [En-Kh]
*   Cubit (đơn vị đo chiều dài ngày xưa bằng 45cm72) [En-Vn; 17 inches/45.72cm]

ratana [most likely=Sk. aratni: see ratani] a linear measure (which Abhp p. 23 gives as equal to 12 aṅgula, or 7 ratanas=1 yaṭṭhi [Pts-Pl]);  nt.; 1. a gem; precious thing; 2. a cubit. [Pl-En]
//
There is another meaning of รัตน ratana that is worth getting distracted:
รัตน รัดตะนะ-, รัด, รัดตะ- 
น. แก้วที่ถือว่ามีค่ายิ่ง เช่น อิตถีรัตนะ คือ นางแก้ว หัตถิรัตนะ คือ ช้างแก้ว; คน สัตว์ หรือสิ่งของที่ถือว่าวิเศษและมีค่ามาก เช่น รัตนะ ๗ ของพระเจ้าจักรพรรดิ ได้แก่
๑. จักรรัตนะ-จักรแก้ว
๒. หัตถิรัตนะ-ช้างแก้ว
๓. อัสสรัตนะ-ม้าแก้ว
๔. มณิรัตนะ-มณีแก้ว
๕. อิตถีรัตนะ-นางแก้ว
๖. คหปติรัตนะ-ขุนคลังแก้ว
๗. ปริณายกรัตนะ-ขุนพลแก้ว; 
ของประเสริฐสุด, ของยอดเยี่ยม, เช่น รัตนะ ๓ คือ พระพุทธ พระธรรม พระสงฆ์ เป็นแก้วอันประเสริฐสุดของพุทธศาสนิกชน; ใช้ประกอบคำอื่นหมายถึงยอดเยี่ยมในพวกนั้น ๆ เช่น บุรุษรัตน์ นารีรัตน์ รัตนกวี. ( ป. รตน; ส. รตฺน). [RID Th-Th]
รัตน์: รัตนะ แก้ว, ของวิเศษหรือมีค่ามาก, สิ่งประเสริฐ, สิ่งมีค่าสูงยิ่ง เช่น พระรัตนตรัย และรัตนะของพระเจ้าจักรพรรดิ; ในประโยคว่า "ที่รัตนะยังไม่ออก เป็นปาจิตติยะ" หมายถึงพระมเหสี, พระราชินี [ประมวลศัพท์พุทธศาสตร์(ป.อ. ปยุตฺโต)]

From ประมวลศัพท์พุทธศาสตร์(ป.อ. ปยุตฺโต)
* จักรรัตนะ: จักรแก้ว หมายถึง ตัวอำนาจแห่งพระเจ้าจักรพรรดิ
* จักร: ล้อ, ล้อรถ, ธรรมนำชีวิตไปสู่ความเจริญรุ่งเรือง ดุจล้อนำรถไปสู่ที่หมาย มี ๔ อย่าง คือ ๑. ปฏิรูปเทสวาสะ อยู่ในถิ่นที่เหมาะ  ๒. สัปปุริสูปัสสยะ สมาคมกับคนดี  ๓. อัตตสัมมาปณิธิ ตั้งตนไว้ชอบ  ๔. ปุพเพกตปุญญตา ได้ทำความดีไว้ก่อน

From พุทธศาสตร์ ไทย-En
จักร (cakka|cakkadhamma) the set of four virtues, being like the four wheels of a carriage, constituting the means to prosperity; virtues wheeling to prosperity.

From Royal Institute Dictionary (Th-Th)
จักร (จัก, จักกฺระ-) 
น. อาวุธในนิยาย รูปเป็นวงกลมและมีแฉก ๆ โดยรอบ เช่น พระนารายณ์ทรงจักร, สิ่งที่มีลักษณะเป็นวงกลมอย่างล้อรถ เช่น จักรที่ใช้ขว้างในการกีฬา, สิ่งที่มีรูปเป็นวงกลมมีฟันเฟืองหมุนด้วยพลังงานต่าง ๆ เช่น จักรนาฬิกา, เรียกเครื่องกลบางชนิด เช่น เครื่องจักร รถจักร, เรียกเครื่องเย็บผ้าที่ใช้เดินด้วยพลังงานหรือใช้เท้าถีบหรือใช้มือหมุนว่า จักร หรือ จักรเย็บผ้า; บรรจบรอบแห่งปีหรือแห่งฤดู เช่น พฤหัสบดีจักร. (ส. ; ป. จกฺก).

cakka nt.; a wheel; circle; disc; cycle; command. [Pl-En]
From pts_pl
cakka  [Vedic cakra] *quel to turn round = that which is (continuously) turning, i. e. wheel, or abstr, the shape or periphery of it, i. e. circle]
- Crude meaning: 1. a wheel (of a carriage)  2. a discus used as a missile weapon  3. a disc, a circle: heṭṭhāpādatalesu cakkāni jātāni, forming the 2 (nd) characteristic mark of a Mahāpurisa.  4. an array of troops (under tayo vyūhā: paduma° cakka° sakaṭa°)
- Applied meaning: 1. (a wheel as component part of a carriage, or one of a duad or tetrad=) collection, set, part; succession; sphere, region, cycle  2. (like the four wheels constituting the moving power of a carriage=) a vehicle, instrument, means & ways; attribute, quality; state, condition *includes ประมวลศัพท์พุทธศาสตร์(ป.อ. ปยุตฺโต) and 
- Three sorts of cakka are later distigguished: a cakkavāla-cakka a universal king, or cāturanta-cakka (ruling over four great continents; cakkavāla จักรวาล; cāturanta = 4 corners [of the earth] ), a dīpa-cakka (ruling over one [dīpa island]), a padesa-cakka (ruling over part of one ประเทศ) Usually in phrase rājā cakka vattin).
* anta m. end , limit , boundary , term, (edge, side); (releated to prefix anti- opposite, [extreme|end])
* อันต- [RID Th-TH] (* อันดก|antaka น. ความตาย. (ป., ส. อนฺตก|antaka) --not in Thai convention t -> ด
๑ อันต-|อันตะ- น. เขต, แดน; ปลายทาง, ที่จบ, อวสาน, ที่สุด; ความตาย, ความเสื่อมสิ้น. (ป., ส.).
๒ อันตะ  น. ลำไส้ใหญ่, ราชาศัพท์ว่า พระอันตะ. (ป.; ส. อนฺตฺร [antra]).
//

Now return to our investigation to work out the length of ประตัก:-

aṅgula nt.; an inch; a finger-breadth. [Pl-En]; [Vedic aṅgula, lit. "limblet" see aṅga for etym.] [Pts-Pl]; 1 นิ้ว
องคุละ -คุละ น. นิ้วมือ, นิ้วเท้า. (ป., ส.) [RID Th-Th] *คำอ่าน ไม่ระบุว่า 'อง' อ่าน โอง หรือ อัง (ป. ส. อ่าน 'อัง')
นิ้ว    น. ส่วนสุดของมือหรือเท้า แยกออกเป็น ๕ กิ่ง คือ นิ้วหัวแม่มือ นิ้วชี้ นิ้วกลาง นิ้วนาง นิ้วก้อย, ราชาศัพท์ว่า พระอังคุฐ พระดัชนี พระมัชฌิมา พระอนามิกา พระกนิษฐา โดยลำดับ, ถ้าเป็นนิ้วเท้านิ้วต้น เรียกว่า นิ้วหัวแม่เท้า นอกนั้นอนุโลมเรียกตามนิ้วมือ; มาตราวัดตามวิธีประเพณี ๑ นิ้ว เท่ากับ ๔ กระเบียด, และ ๑๒ นิ้ว เป็น ๑ คืบ; มาตราวัดของอังกฤษ ๑ นิ้ว เท่ากับ ๒.๕ เซนติเมตร, และ ๑๒ นิ้ว เป็น ๑ ฟุต. [RID Th-Th]
* กระเบียด น. _มาตราวัดตามวิธีประเพณี_ ๑ กระเบียด เท่ากับ ๑ ใน ๔ ส่วนของนิ้ว. [RID Th-Th]
ประเพณี น. สิ่งที่นิยมถือประพฤติปฏิบัติสืบ ๆ กันมาจนเป็นแบบแผน ขนบธรรมเนียม หรือจารีตประเพณี. (ส. ปฺรเวณิ; ป. ปเวณิ).

จารีต: ธรรมเนียมที่ประพฤติกันมา, ประเพณี, ความประพฤติที่ดี
จารีต -รีด น. ประเพณีที่ถือสืบต่อกันมานาน. (ป. จาริตฺต; ส. จาริตฺร).
carita pp. of carati; walked or roamed about; behaved. (nt.) 1. character; behaviour; 2. life. [Pl-En]

* paveṇī|paveṇi  f.; tradition; succession; lineage; breed; a braid of hair. [Pts-Pl]

29 may __Internet Outage__ network is on|off at times but speed in B/s = not usable for talk|internet, only short text?

We come to zoom in for details of ancient measurement: 
//
From ประมวลศัพท์พุทธศาสตร์(ป.อ. ปยุตฺโต)
* มาตรา [S. mātrā, mAtrA; P. mattā]

มาตรา: ประมาณ, การกำหนดประมาณ, เกณฑ์วัดและนับต่างๆ เช่น นับเวลา วัดขนาด วัดระยะทาง, มาตราที่ควรรู้ดังนี้     
มาตราเวลา (จันทรคติ):  
   ๑๕ หรือ ๑๔ วัน    เป็น    ๑ ปักษ์      
   ๒ ปักษ์     "    ๑ เดือน      
   ๔ เดือน    "    ๑ ฤดู      
   ๓ ฤดู     "    ๑ ปี      (๖ ฤดู ก็มี - ๑๔ วัน คือ ข้างแรมเดือนขาด?)  
ข้างขึ้น เรียกศุกลปักษ์ หรือ ชุณหปักษ์, ข้างแรม เรียกกาฬปักษ์ หรือ กัณหปักษ์; 
วันเพ็ญ (ขึ้น ๑๕ ค่ำ) เรียก ปุรณมี หรือ บูรณมี, วันดับ (แรม ๑๕ หรือ ๑๔ ค่ำ) เรียก อมาวสี     
เนื่องจากปีจันทรคติสั้นกว่าปีสุริยคติ ปีละ ๑๑ วันเศษ เพื่อปรับระยะกาลของปีจันทรคติให้ใกล้เคียงกับปีสุริยคติ จึงเติมอธิกมาส ๗ ครั้ง ในรอบ ๑๙ ปี ทำให้ปีที่เติมนั้นๆ มีเดือน ๘ สองหน      
เดือน (มาส; English: month, Spanish: mes) ๑๒ ตั้งแต่เดือน ๕ ดังนี้:      
   เดือน ๕ จิตต หรือ จิตร    เดือน ๖ วิสาข      เดือน ๗ เชฏฐ      เดือน ๘ อาสาฬห      เดือน ๙ สาวน หรือ สาวณ      เดือน ๑๐ ภัททปท หรือ โปฏฐปท      เดือน ๑๑ อัสสยุช หรือ ปฐมกัตติก      เดือน ๑๒ กัตติก      เดือน ๑ มาคสิร หรือ มิคสิร      เดือน ๒ ปุสส หรือ ผุสส      เดือน ๓ มาฆ      เดือน ๔ ผัคคุณ      (แต่ละเดือน นิยมเติม "มาส" ต่อท้าย เช่น จิตรมาส, วิสาขมาส เป็นต้น)
   ฤดู (ป. อุตุ) ๓ คือ      ๑. วัสสานะ ฤดูฝน = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๘ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒      ๒. เหมันต์ ฤดูหนาว = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๑๒ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๔      ๓. คิมหะ, คิมหานะ ฤดูร้อน = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๔ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘      
  ฤดู (อุตุ) ๖ คือ      ๑. วัสสานะ ฤดูฝน = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๘ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๐      ๒. สรทะ ฤดูท้ายฝน = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๑๐ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๑๒      ๓. เหมันต์ ฤดูหนาว = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๑๒ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๒      ๔. สิสิระ ฤดูเยือก = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๒ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๔      ๕. วสันต์ ฤดูใบไม้ผลิ = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๔ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๖      ๖. คิมหะ, คิมหานะ ฤดูร้อน = แรม ๑ ค่ำ เดือน ๖ ถึง ขึ้น ๑๕ ค่ำ เดือน ๘      

มาตราวัด: 
    ๗ เล็ดข้าว เป็น    ๑ นิ้ว      
   ๑๒ นิ้ว "    ๑ คืบ      
   ๒ คืบ        " ๑ ศอก      
   ๔ ศอก    "    ๑ วา     
   ๒๕ วา    "    ๑ อุสภะ   [usabha]   
   ๘๐ อุสภะ "    ๑ คาวุต      
   ๔ คาวุต    "    ๑ โยชน์      

หรือ      
   ๔ ศอก    เป็น    ๑ ธนู    [dhanu]
   ๕๐๐ ธนู    "    ๑ โกสะ  [kosa]  
   ๔ โกสะ    "    ๑ คาวุต  [gavuta]
   ๔ คาวุต "    ๑ โยชน์  [yojana ~=  7 miles, 11.2 km]   

อย่างละเอียด      
   ๓๖ ปรมาณู เป็น    ๑ อณู      
   ๓๖ อณู    "    ๑ ตัชชารี [tajjari]    
   ๓๖ ตัชชารี "    ๑ รถเรณู [rathareṇu m. a mote of dust, the dust whirled up by a chariot] 
   ๓๖ รถเรณู "    ๑ ลิกขา * [likkhā an egg of a louse, a scratch, line]
   ๗ ลิกขา    "    ๑ อูกา [ūkā a louse]
   ๗ อูกา "    ๑ ธัญญมาส  * [?dhaññamās see note **] 
   ๗ ธัญญมาส (เล็ดข้าว) "    ๑ อังคุละ   [1 นิ้ว = 16,003,008 ปรมาณู]
   ๑๒ อังคุละ (นิ้ว)    "    ๑ วิทัตถิ [vidatthi] 
   ๒ วิทัตถิ (คืบ)    "    ๑ รตนะ  [ratana]   
   ๗ รตนะ (ศอก)    "    ๑ ยัฏฐิ  [yaṭṭhi = staff = ปฏัก, ประตัก น. ไม้ที่ฝังเหล็กแหลมข้างปลายใช้แทงสัตว์พาหนะเช่นวัว.]
   ๒๐ ยัฏฐิ (ไม้เท้า)    "    ๑ อุสภะ  [usabha]    
   ๘๐ อุสภะ "    ๑ คาวุต   [gavut]  
   ๔ คาวุต    "    ๑ โยชน์     [yojana] 
(สิ่งที่มีขนาดถึง ๑ ลิกขาขึ้นไป จึงเห็นได้ด้วยตาเปล่า; "ศอก" บาลีเรียก รตนะ บ้าง หัตถะ บ้าง, "ไม้เท้า" เรียก ยัฏฐิ บ้าง ทัณฑะ บ้าง, น่าสังเกตว่า ในชั้นอรรถกถา มักกล่าวถึง ทัณฑะ ยาว ๔ หัตถะ คือไม้เท้ายาว ๔ ศอก, เช่น ม.อ. ๑/๑๖๙/๓๘๑ แต่ในคัมภีร์ชั้นหลังที่แสดงเรื่องมาตรา กล่าวว่า ๑ ยัฏฐิ/ทัณฑะ เท่ากับ ๕ หรือ ๗ รตนะ/หัตถะ) 
*   daṇḍa m.; 1. a stem; stick; cudgel; walking stick; timber (in general); 2. a fine; punishment.
*   aṇu m.; a very small particle; an atom. (adj.); minute; subtle; atomic.  [Pl-En]
   paramāṇu m.; the 36th part of an aṇu.
   tajjārī a linear measure, equal to 36 aṇu's and of which 36 form one rathareṇu [Pts-Pl]
   vidatthi f.; a span (of 12 aṅgulas or finger-breadths) 
   usabha nt.;  a certain measure of length, consisting of 20 yaṭṭhis (see yaṭṭhi) or 140 cubits [Pts-Pl]
       m.; a leading bull; a noble person; the length of 140 cubit [Pl-En]
   gāvuta nt.; [cp. Vedic gavyūti pasture land, district] a linear measure, a quarter of a yojana=80 usabhas, a little less than two miles, a league
** ธัญญมาส  ?dhaññamās have no entries in available dictionaries
** ธัญญ     ทัน, ทันยะ- ข้าวเปลือก. (ป. ธญฺ; ส. ธานฺย). [RID Th-Th]
** dhañña (1) (nt.) [Ved. dhānya, der. fr. dhana] grain, corn. The usual enum (n) comprises 7 sorts of grain, which is however not strictly confined to grain-fruit proper ("corn") but includes, like other enum (ns) , pulse & seeds. These 7 are sāli & vīhi (rice-sorts), _yava (barley), godhuma (wheat), kaṅgu (millet), varaka (beans), kudrūsaka (?)_ Vin IV.264; Nd (2) 314; DA I.78. – Nd (2) 314 distigguishes two oategories of dhañña: the natural (pubbaṇṇa) & the prepared (aparaṇṇa) kinds. To the first belong the 7 sorts, to the second belongs sūpeyya (curry). See also bīja-bīja. – Six sorts are mentioned at M I.57, viz. _sāli, vīhi, mugga, māsa, tila, taṇḍula_. — D I.5 (āmaka°, q. v.); A II.209 (id.); M I.180; A II.32 (+dhana); Th 1, 531; Pug 58; DhA I.173; VvA 99; PvA 29 (dhanaṃ vā dh °ṃ vā), 198 (sāsapa-tela-missitaṃ), 278 (sappi – madhu – tela – dhaññādīhi vohăraṃ katvā). – dhaññaṃ ākirati to besprinkle a person with grain (for good luck) Pv III.5 (4) (=maṅgalaṃ karoti PvA 198, see also maṅgala). –āgāra a store house for grain Vin I.240; –piṭaka a basket full of grain DhA III.370; –rāsi a heap of g. A IV.163, 170; –samavāpaka grain for sowing, not more & not less than necessary to produce grain M I.451.
* sāli–lohitaka red rice; *–bīja rice seed; *–gabbha ripening (young) rice; *–khetta [เขต(ต)] a rice-field

ตัวอย่างนัยที่เพียงฟังไว้:     
   ๑๐ เกสา (ผม)    เป็น    ๑ ติละ [tila]     
   ๖ ติละ (เม็ดงา)    "    ๑ ยวะ   [yava]   
   ๔ ยวะ (ข้าวเหนียว)    "    ๑ อังคุละ [aṅgula]     
   ๘ อังคุละ (นิ้ว)    "    ๑ มุฏฐิ      
   ๓ มุฏฐิ (กำมือ)    "    ๑ รตนะ     
   ๒๘ รตนะ (ศอก)    "    ๑ อัพภันดร [abbhantara ?] 

มาตราตวง:         
   ๔ มุฏฐิ (กำมือ) เป็น    ๑ กุฑวะ [kuḍava, kudava = two Prakṛtis or thirty-two Tolakas]  
   ๒ กุฑวะ (ฟายมือ)    "    ๑ ปัตถะ      
   ๒ ปัตถะ (กอบ)    "    ๑ นาฬี    
   ๔ นาฬี (ทะนาน)    "    ๑ อาฬหกะ      
*   ทะนาน  น. เครื่องตวงอย่างหนึ่งทำด้วยกะโหลกมะพร้าวเป็นต้น; ชื่อมาตราตวงโบราณ ๒๐ ทะนาน เป็น ๑ ถัง, มาตราตวงของไทยโบราณเท่ากับ ๘ ฟายมือ.  (เทียบ ส. ทินาร [dinara gold coin; MW Sk-En] ว่า ตาชั่ง). ทะนานหลวง น. ชื่อมาตราตวงตามวิธีประเพณี มีอัตราเท่ากับ ๑ ลิตร, อักษรย่อว่า ท. [RID Th-Th]

หรือ      
   ๔ มุฏฐิ (กำมือ) เป็น    ๑ กุฑวะ  [เต็มอุ้งมือหนึ่ง, kuḍava]   
   ๔ กุฑวะ (ฟายมือ)    "    ๑ ปัตถะ [pattha m.; a measure of grain or liquid; 4 pattha = 1 seer. See pasata.]     
   ๔ ปัตถะ (กอบ)    "    ๑ อาฬหกะ [aḷhaka]  
   ๔ อาฬหกะ    "    ๑ โทณะ   [doṇa]   
   ๔ โทณะ "    ๑ มานิกา   [mānikā]   
   ๔ มานิกา "    ๑ ขารี, ขาริกา      
   ๒๐ ขารี, ขาริกา    "    ๑ วาหะ (นี้ว่าตาม สุตต.อ.๒/๓๐๗ เป็นต้น ซึ่งบอกไว้ด้วยว่า ๑ วาหะ = ๑ สกฏะ (สะกะตะ; เกวียน; sakaṭa m.; nt.; a cart; wagon; Sk. śakaṭa) แต่ในอรรถกถาแห่งฆฏิการสูตร, ม.อ. ๓/๒๐๙ ว่า ในที่นั้น ๒ สกฏะ เป็น ๑ วาหะ ซึ่งอาจจะหมายความเฉพาะในกรณีนั้น แต่ก็ทำให้เกิดปมที่ไม่กระจ่าง)  
*   ปัตถะ   pattha m.; a measure of grain or liquid; four of which make a seer. See pasata.
*   pasata m.; a handful; 1/4th of __a seer__ [?= Āḷhaka; a cooking utensil containing one Prastha]
*   aḷhaka (m. & nt.) [Sk. āḍhaka, fr. *āḍha probably meaning "grain"] a certain measure of capacity, originally for grain; in older texts usually applied to a liquid measure (udaka°). ...[Pts-Pl]
*   อาฬหก (อาละหะกะ) น. ชื่อมาตราตวงในบาลี คือ ๔ นาฬี (ทะนาน) เป็น ๑ อาฬหก; เสาตะลุง. (ป.; ส. อาฒก) [Pts-Pl]
*   โทณะ (แบบ) น. ทะนาน, กะละออม, เครื่องตวงอย่างหนึ่ง = ๔ อาฬหก. (ป.). [Pts-Pl]
   doṇa a wooden pail, vat, trough; usually as measure of capacity (of grains) [Pts-Pl] (1/8th of a bushel.)
*   มานิกา X no entry found in [RID Th=Th], [Lexitron 2.0 Th-En] 
   mānikā (f.) [cp. māna 2) 2] a weight, equal to 4 Doṇas 
*   ขารี X, ขาริกา X no definition in Thai script
   khārī (f.) [and khāri–] a certain measure of capacity (esp. of grain, see khārika). [Pts-Pl]
   khārika adj. of khārī measure; (also adj. to khāra alkaline) [Pts-Pl]
*   วาหะ น. ชื่อมาตราตวงอย่างหนึ่ง. (ป., ส.).
   vāha (adj. n.) a cart, vehicle; also cartload (เกวียน)

มาตราชั่งของ:
    ๔ วีหิ (เล็ดข้าวเปลือก) เป็น    ๑ คุญชา, กุญชา  [?,*+]   
   ๒ คุญชา, กุญชา    "    ๑ มาสก [māsaka]    
   ๕ มาสก    "    ๒ อักขะ [= 40 grains; 1 akkha = 20 grains|วีหิ]    
   ๘ อักขะ    "    ๑ ธรณะ [dharaṇa nt.; a weight comprising about 2/5 of an ounce.]  
   ๑๐ ธรณะ "    ๑ ปละ [pala nt.; a certain weight (of about 4 ounces).]  
   ๑๐๐ ปละ "    ๑ ตุลา [ชั่ง, tulā f.; a balance; scales; a rafter. (standard weight - tulanā)   
   ๒๐ ตุลา "    ๑ ภาระ [เกวียน, cartload; bhāra m.; a weight; load; burden; charge; task; an affair.] 
* + guñjā (f.) a plant (Abrus precatorius); the redness of its berries is referred to in similes; DhA IV.133 (°vaṇṇāni akkhīni). + jiñjuka the Gunja shrub (Abrus precatorius), m.; wild liquorice (?Astragalus glycyphyllos). 
* + kuñja (m. ?nt.) a hollow, a glen, dell.
* + None of these is related to measuring. [To be verified.]

มาตราชั่งทอง:
    ๔ วีหิ (เล็ดข้าวเปลือก)     เป็น ๑ คุญชา, กุญชา [?]
    ๒ คุญชา, กุญชา    "    ๑ มาสก [māsaka]
    ๕ มาสก    "    ๒ อักขะ [= 40 grains; 1 akkha = 20 grains|วีหิ]
    ๘ อักขะ    "    ๑ ธรณะ [dharaṇa nt.; a weight comprising about 2/5 of an ounce.]
    ๕ ธรณะ    "    ๑ สุวัณณะ [suvaṇṇa nt.; gold]
    ๕ สุวัณณะ    "    ๑ นิกขะ [nikkha m.; a big gold coin; a weight equal to 25 dharaṇas.]   

 
มาตรารูปิยะ: [รูปิยะ น. เงินตรา. (ป.); = รูปี ?หน่วยเงินตราอินเดียในปัจจุบัน]
    ๕ มาสก    เป็น    ๑ บาท
    ๔ บาท    " ๑ กหาปณะ

มาตราพิเศษ มาตราบางอย่าง แต่เดิมคงกำหนดขึ้นเพื่อให้พระภิกษุที่อยู่ในกาลเทศะหลากหลาย แม้ไม่มีอุปกรณ์ ก็สามารถปฏิบัติตามพระวินัยได้ (ไม่ถึงแม่นยำเด็ดขาด)  
   นิ้วสุคต, คืบสุคต      ตามมติของอรรถกถา ๑ คืบสุคต = ๑ ศอกครึ่ง (ศอกคืบ) ของช่างไม้      หรือ ๑ ศอกช่างไม้ = ๘ นิ้วสุคต      แต่ในวินัยมุขเล่ม ๑ ทรงชี้ถึงความยุ่งยากในการคำนวณตามสุคตประมาณนี้ และทรงมีพระมติซึ่งสรุปได้ว่า เพื่อให้สะดวกและถือข้างน้อยเป็นการปลอดภัย ควรเทียบตามมาตราที่ใช้กันเป็นมาตรฐานสากลในปัจจุบัน คือ ระบบเมตริก (Metric system) อย่างที่ตกลงกันว่า ๑ วา = ๒ เมตร ดังนั้น ๑ คืบสุคต = ๒๕ ซม. (๘ นิ้วสุคต = ๑๖.๖๗ ซม.)      
   อัพภันดร      ๑ อัพภันดร = ๗ วา (= ๑๔ เมตร)      
   อุทกุกเขป      อุทกุกเขป "ชั่ววักน้ำสาด" คือ ระยะทางเท่าที่บุรุษผู้มีกำลังปานกลางวักน้ำสาดเต็มแรง (ใช้ ทราย ก็ได้) ไปตกถึง      
   เลฑฑุบาต      เลฑฑุบาต "ชั่วขว้างก้อนดินตก" คือ ระยะทางเท่าที่บุรุษผู้มีกำลังปานกลางขว้างก้อนดินไปตกลง

* เล็ด: น. เม็ด, เมล็ด, เรียกเม็ดหรือเมล็ดผลไม้ที่มีขนาดเล็กโดยเฉพาะบางชนิด บางทีหมายถึงส่วนในของเมล็ด. ก. ลอดออกแต่น้อย เช่น น้ำตาเล็ด. [From Royal Institute Dictionary (Th-Th)]
* เล็ดงา น. ชื่อลายผ้านุ่ง ลักษณะเป็นดอกเล็ก ๆ สีขาวขนาดเท่าเมล็ดงากระจายอยู่บนผ้าพื้นสีเข้ม. [From Royal Institute Dictionary (Th-Th)] 
*   vīhi [Vedic vrīhi] rice, paddy Vin IV.264 (as one of the 7 kinds of āmaka-dhañña); ข้าวเปลือก
*   yava m. barley ( in the earliest times , prob. any grain or corn yielding flour or meal 
---> pl. barley-corns ) 
---> a barley-corn ( either as a measure of length = 1/6 or 1/8 of an Aṅgula cf. VarBṛS.
---> or as a weight = 6 or 12 mustard seeds = 1/2 Guñjā)
---> any grain of seed or seed corn
? yava ข้าวเหนียว [ประมวลศัพท์พุทธศาสตร์(ป.อ. ปยุตฺโต)]
// 
And we are sidetracked by another meaning of 
มาตรา | มาดตฺรา 
น. หลักกำหนดการวัดขนาด จำนวน เวลา และมุม เช่น มาตราชั่ง ตวง วัด มาตราเมตริก; แม่บทแจกลูกพยัญชนะต้นกับสระโดยไม่มีตัวสะกด เรียกว่า แม่ ก กา หรือ มาตรา ก กา, หลักเกณฑ์ที่วางไว้เพื่อให้กำหนดได้ว่าคำที่มีพยัญชนะตัวใดบ้างเป็นตัวสะกดอยู่ในมาตราใดหรือแม่ใด คือ ถ้ามีตัว ก ข ค ฆ สะกด จัดอยู่ในมาตรากกหรือแม่กก, ถ้ามีตัว ง สะกด จัดอยู่ในมาตรากงหรือแม่กง, ถ้ามีตัว จ ฉ ช ซ ฌ ฎ ฏ ฐ ฑ ฒ ด ต ถ ท ธ ศ ษ ส สะกด จัดอยู่ในมาตรากดหรือแม่กด, ถ้ามีตัว ญ ณ น ร ล ฬ สะกด จัดอยู่ในมาตรากนหรือแม่กน, ถ้ามีตัว บ ป พ ฟ ภ สะกดจัดอยู่ในมาตรากบหรือแม่กบ, ถ้ามีตัว ม สะกด จัดอยู่ในมาตรากมหรือแม่กม, ถ้ามีตัว ย สะกด จัดอยู่ในมาตราเกยหรือแม่เกย, ถ้ามีตัว ว สะกด จัดอยู่ในแม่เกอว; (กฎ) บทบัญญัติในกฎหมายที่แบ่งออกเป็นข้อ ๆ โดยมีเลขกำกับเรียงตามลำดับ; _(ฉันทลักษณ์) ระยะเวลาการออกเสียงสระสั้นยาว สระสั้น ๑ มาตรา สระยาว ๒ มาตรา._
//

We can rule out ประตัก as (more modern) walking stick with a passage in 
Short Stick - Long Stick https://www.gotoknow.org/journals/174483 --ธารพระกร เป็นไม้ชัยพฤกษ์ หุ้มทองคำตลอด ปลายสุดเป็นซ่อมสามง่าม ยาว 64.5 ซม. (the one in ธปท. looks much longer)( this also means that the staff/stick in (Central) Bank of Thailand is not a walking stick but more like a herder stick (to control money.)

-A shepherd's crook (herding stick) a long and sturdy stick with a hook at one end, often with the point flared outwards. 
-A flail (ricing stick) is a tool used for threshing to separate grains from their husks. 
--both are symbols in hands of the ancient Egyptian Pharaohs.

What can we learn from the data we have? I have my idea. But let us hear about your ideas.
We have learned to express our learning and thinking, haven't we? 

หมายเลขบันทึก: 718385เขียนเมื่อ 1 มิถุนายน 2024 16:35 น. ()แก้ไขเมื่อ 1 มิถุนายน 2024 16:35 น. ()สัญญาอนุญาต: สงวนสิทธิ์ทุกประการจำนวนที่อ่านจำนวนที่อ่าน:


ความเห็น (0)

ไม่มีความเห็น

อนุญาตให้แสดงความเห็นได้เฉพาะสมาชิก
พบปัญหาการใช้งานกรุณาแจ้ง LINE ID @gotoknow
ClassStart
ระบบจัดการการเรียนการสอนผ่านอินเทอร์เน็ต
ทั้งเว็บทั้งแอปใช้งานฟรี
ClassStart Books
โครงการหนังสือจากคลาสสตาร์ท