เรื่อง ‘คนหรือระบบ อะไรสำคัญกว่ากัน’ นั้นเป็นข้อถกเถียงกันทั้งในกลุ่มคนทั่วไป และนักวิชาการ บังเอิญเมื่อคืนตอนออกรายงาน ‘นพพรชวนคุย’  ก็ได้คุยกันเรื่องนี้ประกอบกับประเด็นที่คุยกัน แต่ด้วยเวลาจำกัดก็เลยยกยอดมาอธิบายความคิดของผมในบทเขียนนี้คร้บ 

จริงๆ แล้วคำว่า ‘ระบบ’ ที่กล่าวถึงนี้น่าจะหมายถึงระบบที่คนเราสร้างขึ้น เพราะถ้าเป็นระบบที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติ โดยเฉพาะระบบสุรยะจักรวาล และภิภพนั้น ระบบดังกล่าวเกิดมาก่อนที่จะมีคนบนโลกใบนี้แน่นอน ดังนั้นคำว่า ‘ระบบ’ ที่ว่านี้ก็คือ ‘ระบบที่มนุษย์สร้างขึ้น' แน่นอน โดยเฉพาะระบบในการอยู่ร่วมกัน และแบ่งปัญทรัพยากรของสังคมร่วมกัน ครับ

ถ้าเช่นนั้นแล้วจะมีอะไรต้องถกเถียงกันอีก ‘คนต้องสำคัญกว่าระบบอยู่แล้ว เพราะคนเป็นผู้สร้างระบบ’ ซึ่งก็จริง แต่คำถามที่ว่า ‘คน หรือระบบ อะไรสำคัญกัน’ นั้นไม่ได้หมายความแค่เพียงว่าใครสร้างใคร และต้องเข้าใจก่อนว่า ‘คนสร้างระบบขึ้นมาเพื่อวัตถุปรสงค์อะไร’ แล้วระบบนั้นตอบสนองวัตถุประสงค์ในการสร้างระบบขึ้นมาหรือไม่ 

ถ้าเป็นเช่นนั้นก็เป็นการตั้งคำถามและการถกเถียงกันผิดประเด็น  กล่าวคือแทนที่จะถามว่า ‘คนหรือระบบ อะไรสำคัญกว่ากัน' เราควรจะถามว่า ‘ระบบที่คนเราสร้างขึ้นมานั้นเป็นประโยชน์ต่อคนส่วนใหญ่ หรือทั้งหมดหรือไม่’ และถ้าระบบไม่เป็นประโยชน์ต่อคนส่วนใหญ่ หรือทั้งหมดแล้ว เราเปลี่ยนแปลงได้ไหม และคนที่มีส่วนได้ส่วนเสียสามารถวิพากษ์ คลอดจนสามารถมีส่วนร่วมในการเปลี่ยนแปลงได้ไหม' เป็นประเด็นที่สำคัญกว่า และเป็นประโยชน์กว่า  

หากเราตั้งคำถามใหม่ดังกล่าวมาข้างต้น ปัญหาเรื่องว่า คนหรือระบบ อะไรสำคัญกว่ากันก็จะหมดไป เพราะฐานคิดของคนที่เห็นว่าคนดีกว่าระบบเพราะคนเป็นผู้สร้างระบบ ดังนั้นถ้าคนที่สร้างระบบเป็นคนเก่งและดีแล้วเราจะได้ระบบที่ดีแน่นอน และยิ่งได้เก่งและดีมาดูแลระบบแล้วยิ่งดี จึงสรุปว่า ‘คนดีกว่าระบบ’  ส่วนคนที่เห็นว่าระบบดีกว่าคน (รวมทั้งผมด้วยนั้น) มีฐานคิดว่าถ้าคนในสังคมเป็นคนดี ไม่ต้องมีระบบในการอยู่ร่วมกันก็ได้ เพราะทุกคนเป็นคนดี ไม่ต้องมีระบบมากำกับ คนก็อยู่่ร่วมกันได้ แบ่งปันกันได้ แต่ความเป็นจริงไม่เป็นเช่นนั้น มือใครยาวสาวได้ก็สาวเอาอย่างที่เห็น ดังนั้นเราต้องมีระบบที่ดีระดับหนึ่งในการอยู่รวมกันของคนในสังคม โดยการที่มีคนกลุ่มหนึ่ง ซึ่งอาจจะเป็นคนทั่วไปที่พอหาได้ หรือคนเก่งและดีระดับหนึ่งในสังคมมาเป็นผู้สร้างระบบ และใช้ระบบนั้นในการใช้ประโยชน์ร่วมกันของคนในสังคม และร่วมกันพัฒนาระบบให้ดียิ่งขึ้นต่อไป ปัญหาอยู่ตรงนี้เองคือ เรามีพลังร่วมกันในการสานฝันดังกล่าวหรือไม่ครับ ซึ่งก็ดูเหมือนว่าคำถามนี้และปัญหานี้ วนอยู่ในอ่างของหลายประเทศ ครับ

ดังนั้นผมจึงตั้งคำถามใหม่ข้างต้นว่า ‘ระบบที่คนเราสร้างขึ้นมานั้นเป็นประโยชน์ต่อคนส่วนใหญ่ หรือทั้งหมดหรือไม่’ และถ้าไม่เป็นประโยชน์ต่อคนส่วนใหญ่ หรือทั้งหมดแล้ว เราร่วมกันเปลี่ยนแปลงได้ไหม และคนที่มีส่วนได้ส่วนเสียสามารถวิพากษ์ คลอดจนสามารถมีส่วนร่วมในการเปลี่ยนแปลงได้ไหม' นีคือคำถามเพื่ออนาคตครับ 

นี่น่าจะเป็นโจทย์ที่สร้างสรรค์กว่าคำถ่ามที่ว่า ‘คนหรือระบบ อะไรดีกวากัน’ ครับ

สมาน อัศวภูมิ

20 มกรามคม 2567