ผมโชคดีมีโอกาสเรียนรู้เรื่องการพัฒนาระบบบางระบบของบ้านเมือง ที่หาก transform ออกจากสภาพปัจจุบันได้ จะมีผลต่อการฉุดประเทศออกจากประเทศรายได้ปานกลาง แต่ในสภาพการเมืองปัจจุบัน ความพยายามเปลี่ยนแปลง ไม่ประสบความสำเร็จ สองระบบนี้คือ ระบบการศึกษา กับระบบ ววน.
ทำให้ผมนึกถึงคำว่า ธรรมาธรรมะสงคราม และมหาภารตะยุทธ สงครามระหว่างฝ่ายธรรมะ และฝ่ายอธรรม
ที่จริงธรรมะกับอธรรมไม่แยกกัน พฤติกรรมหนึ่งอาจมองเป็นธรรม ก็ได้ มองเป็นอธรรม ก็ได้ นี่คือสภาพของเรื่องที่ “สุดโหด” (wicked) หรือซับซ้อนยุ่งเหยิง มนุษย์ที่ยังมีกิเลสตัณหาย่อมมีพฤติกรรม wicked โดยอาจไม่รู้ตัว หรือคิดว่าตนกำลังทำประโยชน์แก่บ้านเมือง โดยที่จริงๆ แล้วกำลังทำร้ายบ้านเมือง และผมอาจเป็นหนึ่งในนั้นในบางเรื่อง
จากเรื่องราวที่ยุ่งเหยิงเรื่องการ transform ระบบการศึกษา โดยออก พรบ. การศึกษา พ.ศ. ... ที่กำลังอยู่ในการพิจารณาของกรรมาธิการของสภาผู้แทนราษฎร ในสภาพที่เตะถ่วงไปเรื่อยๆ ประกอบกับข่าวลือเรื่องการวิ่งเต้นของครูกลุ่มหนึ่ง ที่ต้องการรักษาสภาพเดิมที่ตนได้รับประโยชน์โดยไม่ต้องทำงานเพื่อยกระดับผลลัพธ์การเรียนรู้ของนักเรียน ผมก็ได้เรียนรู้ความ wicked ของระบบการศึกษาไทย
ที่จริงระบบการศึกษา ไม่ว่าของประเทศใด ต่างก็มีสภาพ wicked ทั้งสิ้น แต่ประเทศที่คุณภาพของการศึกษามีระดับสูง เขาจัดการความ wicked ให้ก่อผลดีได้ ดังอธิบายในหนังสือ การศึกษาคุณภาพสูงระดับโลก และในบันทึกชุด สู่การศึกษาคุณภาพสูง
ไม่ว่าระบบใดของบ้านเมือง ต่างก็มีผู้ได้รับประโยชน์ ในสภาพที่สอดคล้องกับผลประโยชน์ของส่วนรวมบ้าง ในสภาพที่ขัดกับผลประโยชน์ของส่วนรวมบ้าง การที่รองนายกรัฐมนตรีท่านหนึ่งออกมาบอกว่า ให้หลักสูตรฐานสมรรถนะเดินต่อไม่ได้ เพราะขัดกับผลประโยชน์ของธุรกิจหนังสือเรียนที่มีขนาดหมื่นล้าน บอกอะไรๆ เรามากทีเดียว
ระบบ ววน. ที่มีการออกแบบในช่วงปี ๒๕๖๑ – ๒๕๖๒ ออกกฎหมายมา transform ระบบ ๑๐ ฉบับ เป็นการริเริ่มที่น่าสรรเสริญ โดยความท้าทายอยู่ที่การดำเนินการให้เกิดการ transform จากสภาพความเคยชินเดิมๆ และเป็นที่รู้กันว่า ความท้าทายสูงสุดอยู่ที่หน่วยงานในระบบราชการ ที่คุ้นเคยกับการทำงานประจำ อยู่ใน safety zone ไม่มีวัฒนธรรมการทำงานเพื่อสร้างนวัตกรรม หรือสร้างการเปลี่ยนแปลง
แต่หน่วยราชการ เอื้อต่อผู้มีอำนาจเหนือ ในการสั่งการให้ทำงานตามที่ตนต้องการ เอื้อให้ผู้มีอำนาจมีทรัพยากรใช้ตามความต้องการของตน ได้ดีกว่าหน่วยงานที่มีอิสระ หรือมี บอร์ด ของตนเอง
วัฒนธรรม top-down จึงเอื้อให้บางหน่วยงานในระบบ ววน. ที่เป็นส่วนราชการ และสมาชิกขององค์กรต่างก็ต้องการ status quo ได้ดำรงสภาพเดิมต่อไป
ในสภาพของระบบที่ wicked ตัวละครในระบบต่างก็ทราบเป้าหมายใหญ่ของบ้านเมือง และต่างก็มี hidden agenda ของตนเอง ท่านเหล่านั้นจะแสดงพฤติกรรมไปเพื่อสนองเป้าหมายด้านไหนเป็นหลัก ขึ้นกับค่านิยมในชีวิตของผู้นั้น ที่คนในวงการเดียวกัน รู้ทัน และพอจะทำนายได้ว่าแต่ละปัจเจกบุคคลนั้นจะตัดสินใจดำเนินการอย่างไร
เป็นสภาพ wicked ที่สังคมไทยยังต้องหาวิธีจัดการภาพใหญ่ของบ้านเมือง ให้ด้านบวกออกมากระทำการ แต่ในสภาพการเมืองในปัจจุบัน เรายังอยู่ภายใต้อำนาจด้านลบ
วิจารณ์ พานิช
๒๓ พ.ย. ๖๕
