บทความ How Our Brain Preserves Our Sense of Self เขียนโดย Robert Martone ใน Scientific American Mind ฉบับเดือนมีนาคม ๒๕๖๕ บอกว่าสมองส่วน vmPFC (ventral medial prefrontal cortex) ทำหน้าที่ควบคุมความรู้ตัวตนในปัจจุบันและอนาคต
เขาอ้างรายงานวิจัยเรื่อง Present and future self in memory : the role of vmPFC in the self-reference effect ที่ช่วยให้ผมได้รู้จักคำศัพท์วิชาการทางสมอง self-reference effect (SRE) ซึ่งหมายถึงสภาพที่คนเราจำเรื่องราวต่างๆ ได้ดีกว่า หากเรื่องราวนั้นเกี่ยวข้องหรือเชื่อมโยงกับตนเอง รู้อย่างนี้แล้ว ผมก็คิดต่อ ว่าครูอาจารย์ ต้องมีความรู้เรื่อง self-reference effect สำหรับนำไปใช้ออกแบบกระบวนการเรียนรู้ให้ศิษย์รู้สึกว่าเป็นเรื่องใกล้ตัว หรือของตัว การยกตัวอย่างเรื่องใกล้ตัวในการนำเข้าสู่บทเรียน จะช่วยกระตุ้น self-reference effect
มนุษย์มีธรรมชาติเอาตัวเองเป็นตัวตั้งนะครับ หากจะลดธรรมชาตินี้เพื่อรู้จักเอาคนอื่นเป็นตัวตั้งด้วยก็ต้องฝึก โดยที่จริงๆ แล้วมนุษย์ก็มีธรรมชาติด้านเห็นอกเห็นใจคนอื่น (empathy) ด้วย และการศึกษาต้องเอาใจใส่ฝึกคุณสมบัตินี้ให้แก่ผู้เรียนตั้งแต่เด็ก สมัยผมเป็นนักศึกษาแพทย์ถูกฝึกฝนเคี่ยวกรำตั้งแต่ก้าวขึ้นจากเรือสู่ศิริราชในวันแรกทีเดียว คำขวัญที่พวกเราท่องคือ อัตตานัง อุปมัง กเร แปลว่า จงเอาใจเขามาใส่ใจเรา
ผมตีความว่า มนุษย์เราจดจำเรื่องต่างๆ ผ่านการตีความเชื่อมโยงสู่ความหมายต่อตนเอง สมองจะเลือกจำเฉพาะส่วนที่มีความหมาย (meaning) เชื่อมโยงกับตนเอง ที่เรียกว่า self-reference effect เพราะแต่ละวันเรารับรู้เรื่องต่างๆ มากมายเหลือเกิน จึงต้องมีกลไกจัดลำดับความสำคัญ
ประเด็นสำคัญของ self-reference effect คือมันเชื่อมโยงกับความรู้สึกเป็นตัวตน (self-identity) หรือ อัตลักษณ์ ช่วยให้เราจดจำตัวตนในอดีตของตนเองได้ โดยต้องไม่ลืมว่ามนุษย์เราเรียนรู้และเปลี่ยนแปลงตนเอง (transformative learning) อยู่ตลอดเวลา ในมุมหนึ่งเราไม่ใช่คนเดิม เป็นคนใหม่ แต่ก็ต้องรู้ว่าเราเป็นคนเดิมด้วย self-reference effect ช่วยให้เราเป็นได้ทั้งคนใหม่และคนเดิมอย่างไม่รู้ตัว โดยที่หากไม่คิดทบทวนเราก็ไม่ตระหนักว่าในเวลา ๑๐ ปีที่ผ่านมา ตัวเราเปลี่ยนแปลงไปมากแค่ไหนในด้านค่านิยม กระบวนทัศน์ และความเชื่อ นอกเหนือจากด้านความรู้และทักษะต่างๆ
ที่สำคัญคือสมองส่วน vmPFC มันเชื่อมโยงกับสมองส่วนอื่นๆ โดยเฉพาะส่วน hippocampus ที่ทำหน้าที่ด้านความจำ และด้านการจินตนาการอนาคต และจินตนาการอดีต เป็นสิ่งที่เขาเรียกว่า mental time travel คือมนุษย์เราสามารถจินตนาการข้ามกาลเวลาได้
ตัวตนของมนุษย์มันซับซ้อนเช่นนี้แล มันไปอยู่ในอดีตก็ได้ ไปอยู่ในอนาคตก็ได้
วิจารณ์ พานิช
๑๒ มี.ค. ๖๕
