สกสว. ให้ทุนสนับสนุน "โครงการพัฒนาข้อเสนอและกลไกการวิจัยและพัฒนาเพื่อปฏิรูป การศึกษาไทยอย่างเป็นระบบ" มี ดร. ศุภธิดา ศิริวงศ์ เป็นหัวหน้าทีมวิจัย มีรายงานฉบับสมบูรณ์หนา ๒๖๑ หน้า โครงการนี้ดำเนินการช่วงปี ๒๕๖๓ มีผู้รู้ด้านการศึกษาไทยเข้าร่วมกระบวนการจำนวนมาก
คำถามของผมคือ อะไรคือจุดคานงัดในการปฏิรูปการศึกษาไทย งานวิจัยโดย ดร. ศุภธิดา ได้คำตอบไหม หรือจะต้องมีการทำวิจัยค้นหา แนวคิดของผมคือ ในระบบที่ซับซ้อนและเป็นพลวัตยิ่งอย่างระบบการศึกษา จุดคานงัดน่าจะมีหลายจุด ที่ส่งแรงหนุนต่อกัน จึงต้องไม่ใช่แค่หาจุดคานงัด แต่ต้องหาพลังปฏิสัมพันธ์ระหว่างกัน จุดคานงัดจุดเดียว น่าจะไม่มีพลัง
ผมชอบที่รายงานระบุว่าปัญหาการศึกษาไทยคุณภาพต่ำเป็นปัญหาเรื้อรัง และงานวิจัยที่ผ่านมาไม่แก้ปัญหาได้ ข้อความนี้บอกทางอ้อมว่า ต้องหาวิธีจัดการงานวิจัยการศึกษาแนวใหม่ ที่จะขับเคลื่อนการ transform ระบบได้จริง
ยิ่งชอบมากที่รายงานระบุว่า เน้นวิเคราะห์ระบบนิเวศทางการศึกษา ๕ ด้าน ได้แก่ (๑) การจัดประสบการณ์การเรียนรู้ (๒) ระบบสนับสนุนการเรียนรู้ (๓) ระบบสนับสนุนการจัดการศึกษา (๔) นโยบาย กฎหมาย และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง (๕) สภาพแวดล้อมทางสังคม เศรษฐกิจ การเมือง วัฒนธรรม เทคโนโลยี และสิ่งแวดล้อม โดยผมจ้องวิเคราะห์ว่า รายงานนี้จับประเด็นปฏิสัมพันธ์ระหว่าง ๕ ปัจจัยนี้อย่างไร เพราะผมตีความจาก WDR 2018 ว่า ในประเทศที่คุณภาพการศึกษาต่ำ ปฏิสัมพันธ์นี้แย่งผลประโยชน์ไปจากเด็ก ทำให้ระบบการศึกษาไม่สามารถส่งมอบผลลัพธ์คุณภาพสูง
ผมพยายามอ่านจับประเด็นจากรายงาน ว่าวิธีวิเคราะห์ที่ใช้จะนำสู่โจทย์วิจัยที่ส่งพลังเปลี่ยนแปลงหรือพัฒนาคุณภาพและความเสมอภาคของการศึกษาไทยได้หรือไม่ และสรุปกับตนเองว่า น่าจะไม่ได้ เพราะไม่ได้จับที่จุดสำคัญของระบบการศึกษาไทย คือการเป็นระบบที่ไร้กลไกรับผิดรับชอบ (accountability) ณ จุดต่างๆ ในระบบ รายงานนี้ไม่ได้เอ่ยประเด็นนี้
ผมนึกออกแล้ว โจทย์วิจัยเพื่อปฏิรูปการศึกษาไทย จะให้เกิดผลยกระดับคุณภาพของผลลัพธ์การเรียนรู้ของผู้เรียน และลดความเหลื่อมล้ำของผลลัพธ์การศึกษาต้องตั้งโจทย์ให้ถูกที่ เรียกว่า ต้อง “เกาให้ถูกที่คัน” หากไม่ระวัง เราจะตั้งโจทย์วิจัยตามแนววิชาการ คือพูดลอยๆ ในภาพรวมๆ ไม่จี้หรือโฟกัสไปที่ “ที่คัน” (pain point)
หากคิด pain point เองไม่ค่อยออก ผมขอแนะนำให้อ่าน World Development Report 2018 ของธนาคารโลก ที่ผมตีความเผยแพร่ไว้ที่ (๑)
วิจารณ์พานิช
๖ เม.ย. ๖๕ วันจักรี
