หนังสือ ปั้นครู เปลี่ยนโลก (๑)แปลจาก Empowered Educators : How High-Performing Systems Shape Teach Quality Around the World  เขียนโดย Linda Darling-Hammond และคณะ  

ครูที่ดีคือผู้เปลี่ยนโลก  ผ่านการปั้นศิษย์    ผ่านการทำหน้าที่เป็นผู้เชี่ยวชาญในวิชาชีพ    ซึ่งหมายความว่ามีการฝึกฝนตนเองต่อเนื่องไม่หยุดยั้ง    ผ่านระบบการศึกษาที่เกื้อหนุนสูงและคาดหวังสูง   

เป็นหนังสือที่เขียนจากงานวิจัย    ศึกษาระบบการศึกษาที่ดีที่สุดในโลก ๕ ระบบคือ ออสเตรเลีย  แคนาดา  ฟินแลนด์  เซี่ยงไฮ้  และ สิงคโปร์    เน้นที่การพัฒนาครู  

ปัจจัย ๖ ประการ ต่อคุณภาพครู

  1. 1. การสรรหา
  2. 2. การฝึกหัดครู
  3. 3. ระบบพี่เลี้ยง (mentoring)  
  4. 4. การเรียนรู้ทางวิชาชีพ
  5. 5. การประเมินและให้ feedback
  6. 6. การเติบโตในอาชีพ สู่การเป็นผู้นำในการศึกษา

ปัจจัย ๖ ประการเกี่ยวกับครู ผสานกับนโยบายส่งเสริมการเรียนการสอนอีก ๓ ข้อ    นำไปสู่การเรียนรู้ที่มีคุณภาพ

  1. 1. หลักสูตร การประเมินผลการศึกษา และภาระรับผิดชอบของโรงเรียน   ที่กำหนดความคาดหวังผลลัพธ์การเรียนรู้ของนักเรียน
  2. 2. การอุดหนุนงบประมาณแก่โรงเรียน    เพื่อหนุนการจัดการเรียนรู้ที่ทรงประสิทธิภาพของครู
  3. 3. การบริหารจัดการโรงเรียนและการจัดสรรตารางเวลา    เพื่อให้ครูมีทั้งเวลาสอนและดูแลนักเรียน   และมีเวลาเรียนรู้ร่วมกับครูคนอื่นๆ   

สรุปลักษณะร่วมของ ๕ ระบบการศึกษาคุณภาพสูงตามในหนังสือเล่มนี้ได้ ๑๐ ประการคือ

  1. 1. การยกฐานะวิชาชีพทางการศึกษา    ทั้งด้านระดับปริญญา  และค่าตอบแทน
  2. 2. การสรรหาบุคคลเข้าสู่วิชาชีพ   เข้มงวด  ใช้เกณฑ์หลากหลาย  การแข่งขันสูง เพราะมีแรงดึงดูดสูง  
  3. 3. การอุดหนุนงบประมาณเพื่อการฝึกหัดครูและการเรียนรู้ทางวิชาชีพ    ในหลายประเทศ นศ. ครูได้ทุนเรียน
  4. 4. มาตรฐานวิชาชีพที่กำหนดทิศทางการจัดการเรียนรู้    กำหนดมาตรฐานสูงทั้งด้านบุคลิกภาพ  สมรรถนะและจริยธรรมความเป็นครู    รวมทั้งความรู้ด้านเนื้อหาวิชาที่สอน   
  5. 5. ทิศทางการฝึกหัดและ mentor ครูที่ยึดโยงกับหลักสูตรการศึกษา เนื้อหา และสนับสนุนการฝึกประสบการณ์วิชาชีพครู    การฝึกหัดและ mentoring นศ. ครู เป็นส่วนหนึ่งของระบบการศึกษา กล่าวอีกนัยหนึ่ง สถาบันผลิตครูกับโรงเรียนร่วมมือกันฝึกหัดและ mentor นศ. ครู
  6. 6.  การจัดการเรียนรู้แบบยึดโยงกับงานวิจัย    หลักสูตรครูมีรากฐานจากงานวิจัย  เตรียมครูให้พร้อมทำวิจัย   
  7. 7. วิชาชีพทางการศึกษาเป็นวิชาชีพแห่งความร่วมมือ    การทำหน้าที่ครูเป็นภารกิจที่ซับซ้อน และต้องมีการเรียนรู้และปรับตัวสูง    จึงต้องทำงานและเรียนรู้เป็นทีมในโรงเรียน (PLC – Professional Learning Community)   และเป็นเครือข่ายนอกโรงเรียน (PLN – Professional Learning Network)    
  8. 8. การพัฒนาครูอย่างต่อเนื่อง     ที่เรียกว่าการเรียนรู้ทางวิชาชีพ    ซึ่งจะต้องดำเนินการไปตลอดชีวิตการเป็นครู   และเป็นกิจกรรมที่ครูและผู้บริหารการศึกษาร่วมกันดำเนินการ    ส่วนหนึ่งผ่านการวิจัย (ที่อาจเรียกว่า R2R – Routine to Research)    รวมทั้งใช้การประเมินการปฏิบัติงานเป็นกลไกเสริม
  9. 9. โอกาสเป็นผู้นำทางการศึกษา    ระบบการศึกษาคุณภาพสูงดึงดูดคนดีมีความสามารถ และมีบุคลิกของผู้ก่อการ (agentic) เข้ามาฝึกและทำงาน    แล้วส่งเสริมให้มีการเรียนรู้และก้าวหน้าผ่านการฝึกฝนอย่างเข้มข้น และส่งเสริมอย่างต่อเนื่อง    ผ่านกลไก  (๑) เอื้อให้ครูได้รับผิดชอบงานใหม่ๆ ตามความสนใจและความถนัด  (๒) มีแนวปฏิบัติให้สามารถค้นพบผู้มีคุณสมบัติเหมาะสมที่จะเป็นผู้นำ  (๓) มีระบบประเมินที่ช่วยเฟ้นหาทักษะและผลสัมฤทธิ์    (๔) มีตำแหน่งผู้นำทั้งสายบริหารและสายครูผู้นำด้านจัดการเรียนรู้ และครูชำนาญการ ที่เติบโตได้เทียบเท่าศาสตราจารย์ในมหาวิทยาลัย  

โปรดสังเกตว่า เส้นทางและกลไกก้าวหน้าสู่ความเป็นผู้นำ อยู่ในระบบการทำงานนั้นเอง    โดยที่ระบบเอื้อให้คนเก่ง ตั้งใจทำงาน และเอื้อเฟื้อต่อเพื่อนครู ได้พัฒนาตนเองสู่ความเป็นผู้นำ     รวมทั้งมีการคัดเลือก (อย่างเข้มข้น) คนมีแววเข้าสู่สถานการณ์ฝึกฝนเพื่อการเป็นผู้นำ    มีหลักสูตรเพื่อการนี้ (ของสิงคโปร์ใช้เวลา ๖ เดือน)   

ผมตีความว่า ครูที่เก่งและมีความก้าวหน้าสูง จะทำงานใน ๗ มิติไปพร้อมๆ กันอย่างสมดุลคือ (๑) เพื่อการเรียนรู้ของศิษย์  (๒) เพื่อพัฒนาตนเอง  (๓) พัฒนาเพื่อนครูในโรงเรียน  (๔) พัฒนาโรงเรียน  (๕)  พัฒนาวิชาชีพครู  (๖) พัฒนาระบบการศึกษา  และ (๗) พัฒนาชุมชนโดยรอบโรงเรียน   

  1. 10. ระบบการศึกษา ส่งเสริมการจัดการเรียนรู้ที่มีคุณภาพ และความเสมอภาค    ซึ่งหมายความว่านักเรียนทุกโรงเรียน ทุกสภาพเศรษฐฐานะ และทุกสภาพความพร้อม     ได้เรียนรู้และบรรลุผลลัพธ์การเรียนรู้ในระดับที่กำหนดทั่วทุกคน    ครูและโรงเรียนช่วยเหลือเด็กที่มีปัญหาการเรียนเป็นพิเศษ    มีระบบช่วยเหลือดังกล่าว (ฟินแลนด์มีระบบที่ชัดเจนที่สุด   เรียกว่าระบบการศึกษาพิเศษนอกเวลา    เด็กที่ผ่านการศึกษาภาคบังคับ ๙ ปี ร้อยละ ๓๐ เคยได้รับความช่วยเหลือจากระบบพิเศษนี้)    โดยมีหลักการและวิธีการต่อไปนี้
  2. ความเสมอภาคเริ่มต้นที่ความช่วยเหลือที่สนองความต้องการ    และนโยบายจัดการศึกษาแบบ inclusive  ซึ่งหมายความว่า เด็กที่มีพื้นฐานต่างๆ กัน เรียนร่วมกัน   
  3. ความเสมอภาคนั้น ต้องพึ่งพาความรู้ ทักษะ และเจตคติ ของครูและผู้บริหารโรงเรียนอันละเอียดอ่อน    ในทุกประเทศตัวอย่าง มีการพัฒนาศาสตร์ด้านการจัดการเรียนรู้เพื่อความเสมอภาค  โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การจัดการเรียนรู้พหุวัฒนธรรม    การจัดการเรียนรู้ที่สนองความต้องการที่หลากหลาย    และการจัดการเรียนรู้เพื่อความเป็นธรรมในสังคม  
  4. ผูกพันกับการพัฒนาโรงเรียน
  5. มุ่งสร้างศักยภาพของครูและโรงเรียนให้บรรลุเป้าหมายนี้ได้    ทั้งด้านสมรรถนะในการช่วยเหลือเด็ก   และด้านการอุดหนุนทรัพยากร 
  6. มีระบบการเรียนรู้ร่วมกันในประเด็นทักษะช่วยเหลือเด็กที่มีความต้องการความช่วยเหลือพิเศษของครูผ่านการปฏิบัติในโรงเรียน (PLC)   และเรียนรู้ร่วมกันเป็นเครือข่ายโรงเรียน (PLN)   

คุณลักษณะครูที่พึงประสงค์

  • บุคลิกภาพ
  • ทักษะและความรู้ ที่จำเป็นต่อการจัดการเรียนรู้
  • ความมุ่งมั่น
  • เข้าใจเนื้อหาของวิชาอย่างลึกซึ้ง
  • เข้าใจวิธีจัดการเรียนรู้ของวิชานั้นๆ  และมีทักษะ
  • เข้าใจเด็ก และพัฒนาการ
  • ทักษะในการเรียบเรียงและอธิบายเนื้อหา การสังเกตนักเรียนและการวินิจฉัย  รวมทั้งทักษะในการจัดการเรียนรู้ในบริบทที่จำเพาะ  
  • ความเพียรในด้าน (๑) สนับสนุนการเรียนรู้ของนักเรียนทุกคน  (๒) การจัดการเรียนรู้อย่างเสมอภาคและปราศจากอคติ  (๓) ปรับเปลี่ยนวิธีจัดการเรียนรู้เพื่อผลสำเร็จของนักเรียน  (๔) เรียนรู้และพัฒนาตนเองอย่างต่อเนื่อง ร่วมมือกับเพื่อนร่วมวิชาชีพ  และผู้ปกครอง เพื่อสนับสนุนนักเรียนเป็นรายบุคคล รวมถึงนักเรียนทั้งโรงเรียน   

ระบบการศึกษาที่มีพัฒนาการไม่หยุดยั้ง

ครูคือบุคคลสำคัญที่สุดในการทำหน้าที่พัฒนาศาสตร์ด้านการศึกษา   และพัฒนาระบบการศึกษา อย่างต่อเนื่อง     ระบบการศึกษาใดเอื้อให้ครูแสดงบทบาทนี้    ระบบนั้นจะก้าวหน้าและส่งมอบผลลัพธ์คุณภาพการศึกษาที่สูงเด่น    ระบบการศึกษาใดปิดกั้น หรือไม่ส่งเสริม บทบาทนี้ของครู    ระบบนั้นจะถอยหลัง

วิจารณ์ พานิช

๓๑ มี.ค. ๖๔