หนังสือ Mindsight : Transform Your Brain With the New Science of Kindness (2010) เขียนโดย Daniel Siegel ศาสตราจารย์ด้านจิตเวช แห่ง UCLA เป็นเรื่องของการพัฒนาทักษะทางอารมณ์สังคม (socio-emotional skills) เพื่อการมีชีวิตที่ดี
และเพื่อความเข้าใจปฏิสัมพันธ์ระหว่าง กาย สมอง และพฤติกรรม สำหรับผม ช่วยให้ผมได้ฝึกมอง “ทาน ศีล ภาวนา” ในมุมมองใหม่ คือ ทาน ศีล ภาวนา ในฐานะกิจกรรมทางกายภาพ และในฐานะกิจกรรมทางจิตวิญญาณ
ทักษะสำคัญอย่างหนึ่งของมนุษย์ คือทักษะเข้าถึงด้านในของจิตใจตนเอง และทักษะควบคุมพื้นฐานทางอารมณ์ของตนเอง ให้แจ่มใส ผ่องใส และสงบอยู่เสมอ ไม่ถูกเหตุการณ์ต่างๆ พัดพาให้หวั่นไหว ไม่ว่าจะไปในทางแฟบหรือฟู
กาย (body) จิต (mind) และพื้นฐานจิตใจ (attitude) เชื่อมต่อถึงกัน ความเข้าใจความสัมพันธ์นั้นเรียกว่า mindsight และเครื่องมือพัฒนาทักษะนี้คือ การเจริญสติ (mindfulness) จะเห็นว่าวิทยาศาสตร์ของตะวันตก ได้เข้ามาอธิบายเทคโนโลยีเพื่อการมีชีวิตที่ดีของอารยธรรมตะวันออกมากขึ้นเรื่อยๆ
Mindsight ไม่ได้ช่วยให้เข้าใจตนเองเท่านั้น แต่ยังช่วยให้เข้าใจคนอื่นด้วย ทำให้คนเราเข้าใจโลกและสถานการณ์จากมุมมองทั้งของตนเองและของคนอื่นๆ รอบตัว มองในเชิงลี้ลับ นี่คือทักษะในการอ่านใจ
คนที่ mindsight แข็งแรง ร่างกาย จิตใจ และอารมณ์ จะอยู่ในสมดุล สอดคล้องกับสภาพแวดล้อมรอบตัว ที่ ศ. Daniel Siegel เรียกว่า harmonic self คนที่ระบบนี้เสียสมดุล มีความเจ็บป่วยทางใจ เช่น ภาวะซึมเศร้า
คนเราจึงต้องหมั่นออกกำลัง mindsight ให้แข็งแรง เอาไว้เผชิญสถานการณ์ต่างๆ ในชีวิต นี่คือการออกกำลังสมองส่วน prefrontal cortex ซึ่งทำหน้าที่ด้านวิจารณญาณเชิงคุณธรรม การมีสติ การรับรู้กาลเทศะ และตัวตนของตนเอง และสมองส่วน insular ซึ่งทำหน้าที่ด้านอารมณ์ของตนเอง และของผู้อื่น ออกกำลังในที่นี้หมายความว่า ทำให้มั่นคงแข็งแรงในการควบคุมการทำหน้าที่ของสมองทั้งสองส่วน
เมื่อ mindsight แข็งแรง เราจะรู้เท่าทันอิฏฐารมณ์ และอนิฏฐารมณ์ และไม่ตกเป็นเหยื่อของมัน
เครื่องมือสำคัญอีกตัวหนึ่งของการฝึกความแข็งแรงของ mindsight คือ reflection (การใคร่ครวญสะท้อนคิด หรือปัญญาภาวนา) ช่วยเสริมเครื่องมือ mindfulness (สติภาวนา)
ผมตีความว่า mindsight คือ จิตตั้งมั่น เป็นการตั้งมั่นที่มีศักยภาพความเป็นพลวัต จิตตั้งมั่นในที่นี้ คือจิตที่ยึดกุมสถานการณ์อย่างรู้เท่าทันครบด้าน พร้อมที่จะตอบสนองอย่างถูกต้องเหมาะสม
เพราะเป็นจิตตั้งมั่นที่รู้เท่าทัน หรือเข้าใจ จิตใจของตนและของคนอื่น จึงเป็นจิตที่เต็มไปด้วยความเมตตากรุณา
ผมเขียนบันทึกนี้แบบตีความสุดๆ จึงเสี่ยงต่อความเข้าใจผิดสุดๆ ด้วย
วิจารณ์ พานิช
๒๒ มี.ค. ๖๓
