นวัตกรรมสังคม

      นวัตกรรม(Innovation) มาจากคำในภาษาลาตินว่า Innovare ซึ่งแปลว่า ทำสิ่งใหม่ขึ้นมา หรือเพื่อทำให้เกิดความรู้ความคิดสร้างสรรค์  สิ่งประดิษฐ์และประสบการณ์ทางเทคโนโลยีหรือรูปแบบของการจัดการ นวัตกรรมเปรียบเสมือนผลที่ได้จากการทำซ้ำ  วิเคราะห์  วิพากษ์องค์ความรู้ในอภิปรัชญาจนนำไปสู่ความรู้ที่ได้รับการยอมรับกลายเป็นศาสตร์หนึ่งในสังคมดังเช่น ศาสตร์ทางด้านศาสนา  วิทยาศาสตร์  จิตวิทยา  คณิตศาสตร์และเทคโนโลยี การยอมรับองค์ความรู้ดังกล่าวนำไปสู่การประยุกต์ใช้องค์ความรู้และได้รับการยอมรับในสังคมวงกว้างในวงการขององค์ความรู้เหล่านั้น แต่อย่างไรก็ตาม  แนวคิดและทฤษฎีเกี่ยวกับนวัตกรรมเพิ่งได้รับการยอมรับและหรือมีการนำคำๆนี้ไปใช้อย่างกว้างขวางมาอย่างน้อย 60 ปี หรือนับตั้งแต่ปี 1950 เป็นต้นมา บรรดานักวิชาการต่างยอมรับนวัตกรรมในฐานะผลจากการพัฒนาอย่างหนึ่งที่แยกตัวออกมาจากการวิจัยและพัฒนาและไม่ได้ถูกมองว่าเป็นผลจากการศึกษาจากปัจเจกบุคคลดังเช่นกรณีของการค้นพบแรงโน้มถ่วงจาก เซอร์ ไอแซคนิวตัน แต่เพียงอย่างเดียวเพราะฉะนั้นการค้นพบนวัตกรรมหลายครั้งอาจจะเกิดจากการค้นพบโดยกระบวนการผลิต  กระบวนการผลิตซ้ำ  ทำซ้ำ หรือแม้กระทั่งการค้นพบนวัตกรรมจากการแก้ไขปัญหาขององค์การดังเช่นรูปแบบของ ไคเซน  อันลือลั่นของญี่ปุ่นที่มุ่งเน้นการคิดค้นรูปแบบการแก้ไขปัญหาการทำงานของสมาชิกในองค์การ ซึ่งรูปแบบของการแก้ไขปัญหาบ่อยครั้งไม่ได้เกิดจากการศึกษาวิจัยเป็นหลัก

          เพราะฉะนั้น ความสำคัญของนวัตกรรมในปัจจุบันจึงทำให้เห็นว่า องค์การต่างๆมักที่จะนำเอานวัตกรรมมาใช้เพื่อให้เกิดความอยู่รอดขององค์การ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการคิดค้นผลิตภัณฑ์ใหม่ๆเพื่อประโยชน์ในการนำเข้าสู่ระบบตลาด ทั้งนี้การคิดค้นนวัตกรรมมักจะเกิดขึ้นจากรูปแบบของการวิจัยและพัฒนา  การค้นพบโดยบังเอิญเช่นกรณีของกระดาษ Post-it ในปัจจุบัน  การค้นพบสิ่งใหม่ๆโดยวิธีการนำเอา Problem-Based  มาใช้ในการแก้ไขปัญหา  หรือแม้กระทั่งการนำเอาวิธีการ TRIZZ (Theory of Inventive Problem Solving) หรือ  ทฤษฎีการแก้ปัญหาเชิงประดิษฐกรรม   มาใช้ในการคิดค้นสิ่งใหม่ๆให้กับองค์การ สิ่งเหล่านี้นำไปสู่ความยั่งยืนขององค์การได้ในอนาคต  ทั้งนี้อาจจะกล่าวได้ว่าแนวคิดเพื่อนำไปสู่สิ่งประดิษฐ์ใหม่ๆข้างต้นถือเป็นนวัตกรรมทางองค์การธุรกิจ   แต่อย่างไรก็ตามในโลกปัจจุบันเรายังสามารถพบเห็นผลจากการนำนวัตกรรมไปใช้ในสังคมเช่น  การกำเนิดองค์การนวัตกรรมสังคมเช่นกรณีของ องค์การพัฒนาเอกชนหรือ NGO( Non Govermental   Oganizations)  แปลตรงตัว คือ องค์กรที่ไม่ใช่องค์กรของรัฐ ในต่างประเทศมักเรียกว่า "องค์การที่ทำงานโดยไม่แสวงหากำไร" หรือ "องค์กรอาสาสมัครเอกชน" หรือแม้กระทั่ง สายด่วนกู้ภัยต่างๆ  การเกิดขึ้นขององค์การเอกชนที่ไม่แสวงหากำไรอย่าง มูลนิธิอโชก้า ซึ่งมีจุดมุ่งหมายเพื่อพัฒนาปัจเจกที่สนใจออกไปทำงานการกุศลต่างๆ หรือแม้กระทั่งการเกิดขึ้นของ จส.100 ซึ่งเป็นกิจกรรมที่นำนวัตกรรมที่มีอยู่ของรัฐและของปัจเจก(เช่นกรณีของโทรศัพท์มือถือ)ไปช่วยเหลือสังคมดังกรณีของการแจ้งเหตุต่างๆในกรุงเทพมหานคร  องค์กรผู้บริโภคอย่าง สคบ.หรือสำนักงานคณะกรรมการคุ้มครองผู้บริโภค รวมไปถึงมหาวิทยาลัยเปิดอย่างกรณีของมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช รวมทั้งกรณีของมหาวิทยาลัยราชภัฎทั่วประเทศที่มีการจัดการเรียนการสอนที่บริการกลุ่มผู้สนใจที่พลาดโอกาสชีวิตการศึกษาในวัยเรียนอย่างกรณีการจัดการเรียนการสอนในวันเสาร์-อาทิตย์ เป็นต้น  สิ่งที่กล่าวมาแล้วข้างต้นมิใช่นวัตกรรมทางธุรกิจแต่เป็นนวัตกรรมทางสังคมที่มีจุดมุ่งหมายบริการทางสังคมโดยไม่คำนึงถึงผลกำไร  อีกทั้งเกิดขึ้นเพราะความต้องการของชุมชนเพื่อที่จะพัฒนาชุมชนเป็นหลัก(กาญจนา  แสงลิ้มสุวรรณ:2555,1) จากความสำคัญที่นำไปสู่การพัฒนาชุมชนนั้นจึงกล่าวได้ว่าเป็นองค์การที่มุ่งเน้นเพื่อพัฒนาโดยอาศัยหลักการและวิธีการใหม่ๆ  อาจจะแตกต่างจากแนวทางในการพัฒนากระแสหลักดังเช่นกรณีของหน่วยงานรัฐและธุรกิจทั่วไปที่มีหลักการทำงานและพันธกิจที่ชัดเจนจึงไม่เอื้อต่อการแก้ไขปัญหาชุมชนและสังคมที่ซับซ้อน เพราะฉะนั้นสิ่งสำคัญที่สุดที่องค์การทางสังคมดังเช่นที่กล่าวมาแล้วข้างต้นพึงจะกระทำได้ต่างจากหน่วยงานรัฐและเอกชนทั่วไปคือความสามารถในการคิดรูปแบบการแก้ไขปัญหาสังคมใหม่ๆได้ตลอดเวลา องค์การดังกล่าวจึงได้ชื่อว่า องค์การนวัตกรรมสังคม หรือกล่าวโดยสั้นๆคือ นวัตกรรมสังคม

                บทความนี้จะเน้นให้เห็นถึงคุณค่าของนวัตกรรมสังคมที่มีต่อสังคมและชุมชน ทั้งขนาดจุลภาคและมหภาครวมไปถึงคุณค่าของนวัตกรรมสังคมที่มีประโยชน์ต่อองค์การทางสังคมและหรือการพัฒนาองค์การเอกชนเพื่อนำความรู้ที่ได้จากการพัฒนาตนเองนำไปสู่การพัฒนาที่ยั่งยืน  โดยเนื้อหาส่วนแรกเริ่มจากการให้ความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับนวัตกรรมสังคม  ความแตกต่างระหว่างนวัตกรรมสังคมกับนวัตกรรมทางธุรกิจ  การเข้าถึงองค์ความรู้เพื่อสร้างนวัตกรรมสังคมและการนำนวัตกรรมสังคมไปพัฒนาเพื่อให้เกิดความยั่งยืน

ความเข้าใจเกี่ยวกับนวัตกรรมสังคม

            นวัตกรรมสังคมคือ  แนวคิดใหม่ที่ใช้ในการพัฒนา  ผลิตภัณฑ์  บริการและ กระบวนการใหม่ๆซึ่งตอบสนองต่อความต้องการของสังคม และการสร้างความสัมพันธ์ทางสังคมหรือความร่วมมือใหม่ที่เกิดขึ้น(European Commission,2013,6) สำหรับคำจำกัดความของนวัตกรรมสังคมนั้นอาจจะต้องเริ่มตั้งแต่การพัฒนาประเทศโดยการให้ความสำคัญของสังคมเป็นที่ตั้งมากกว่าการให้ความสำคัญกับเทคโนโลยีเป็นที่ตั้งจากทัศนะของ ศ.นพ.ประเวศ  วะสี เมื่อครั้งการบรรยายในการประชุมเชิงปฏิบัติการ  เรื่อง  แนวทางในการสนับสนุนนวัตกรรมสังคม  วันที่ 21  ธันวาคม  2545    ณ.ห้องประชุมการ์ เด้นบอลลูน  โรงแรมรามาการ์เด้นส์  กรุงเทพมหานคร(สุวิทย์ วิบุลผลประเสริฐ:2546,2-10) โดย                 ศ.นพ.ประเวศ  วะสี ได้ใช้คำว่า  “อนาคตของมนุษยชาติ  อยู่ที่นวัตกรรมสังคม  ไม่ใช่นวัตกรรมทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี” ทั้งนี้ได้ขยายคำกำจัดความว่า  การเอาเทคโนโลยีและวิทยาศาสตร์เป็นตัวตั้งโดยไม่เอาสังคมเป็นตัวตั้งในการพัฒนาประเทศจะเกิดปัญหารบกวนสังคมมาก  เพราะทั้งเทคโนโลยีและวิทยาศาสตร์เป็นสิ่งล้ำค่าได้มาโดยราคาแพงคนบางส่วนเท่านั้นมีความสามารถในการเข้าถึงเทคโนโลยีดังกล่าวแต่คนส่วนมากโดยเฉพาะอย่างยิ่งคนในสังคมไทยยังเข้าไม่ถึงเพราะเป็นคนจน  เกิดความต้องการ(Demand) ทำให้สังคมเกิดความวุ่นวายมากมาย  เกิดความเหลื่อมล้ำ  และไม่สมดุลปราศจากสันติ  เพราะฉะนั้นต้องให้ความสำคัญกับสังคมเป็นที่ตั้ง  แต่ไม่ได้หมายความว่าจะให้ความสำคัญกับการสร้างเครือข่ายทางสังคมขนาดใหญ่มาบดทับ  ปิดกั้นดังเช่นกรณีของ เขตการค้าเสรี หรือแม้กระทั่งระบบเศรษฐกิจทั้งหลายที่ได้รับความนิยมในกลุ่มประเทศโลกประชาธิปไตยทั้งหลายเพราะประเด็นดังกล่าวเป็นแค่ความต้องการของเหล่านักปกครองรุ่นใหม่ซึ่งมีความต้องการกดทับให้สังคมเกิดความสงบเรียบร้อยเท่านั้นและไม่มีผลต่อความจรรโลงทางสังคม  และเป็นได้แค่ความเชื่อหรือสมมติฐานเบื้องต้นว่าได้ผลและนำไปสู่การกินดีอยู่ดีของสังคม  ทั้งนี้ประเด็นดังกล่าวประเทศอังกฤษซึ่งเป็นประเทศแรกๆในกลุ่มอียู(European Union: EU) ได้แสดงให้เห็นเป็นเบื้องต้นว่าสมมติฐานทางเครือข่ายเศรษฐกิจไม่ได้ผลถ้าปราศจากความร่วมมือร่วมใจจากประชาชนนั่นเป็นเพราะประเด็นดังกล่าวเป็นการให้ความสำคัญกับธุรกิจไม่ใช่สังคมเป็นที่ตั้ง  การให้ความสำคัญกับการพัฒนาสังคมโดยเอาสังคมเป็นที่ตั้งนั้นต้องเอาสังคมเป็นที่ตั้งโดยสังคมในที่นี้ตามนิยามของ ศ.นพ.ประเวศ  วะสี คือ  การอยู่ร่วมกันอย่างได้ดุลยภาพ  และมีสันติภาพ  ระหว่างมนุษย์กับมนุษย์  มนุษย์กับสิ่งแวดล้อม  เพราะฉะนั้น  นวัตกรรมสังคมคือการเอาสังคมและการอยู่ร่วมกันอย่างมีดุลยภาพเป็นตัวตั้งเปรียบเสมือนกับการรักษาสมดุลในร่างกายของมนุษย์ รวมทั้งนวัตกรรมสังคมคือกระบวนทัศน์ทางความคิดที่ส่งผลต่อความเป็นอยู่โดยรวมของมนุษย์อันอยู่ภายใต้ความสมดุลระหว่าง  เศรษฐกิจ  สังคมและสิ่งแวดล้อม  ตัวอย่างเช่น การให้ทุนสนับสนุนของรัฐบาลและหรือองค์การอื่นๆในการพัฒนารูปแบบองค์การเพื่อสังคม โดยกรณีการให้ทุนวิจัยของ สกว.หรือสำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย เพื่อนำไปสู่การสร้างองค์ความรู้ใหม่ในการพัฒนาประเทศ หรือแม้กระทั่งการให้ทุนสนับสนุนผู้ประกอบการในการคิดค้นนวัตกรรมของสำนักงานนวัตกรรมแห่งชาติและที่น่าสนใจมากที่สุดคือการให้ทุนสนับสนุนที่น่าสนใจคือ กรณีของมูลนิธิอโชก้าที่ให้ทุนการพัฒนากับองค์การพัฒนาชุมชนหรือ NGO เพื่อเอาไปพัฒนาตนเองหลังจากที่ผ่านการคัดสรรจากคณะกรรมการว่ามีศักยภาพในการสร้างสรรค์นวัตกรรมสังคม

                กล่าวโดยสรุปสำหรับความหมายของนวัตกรรมสังคม  คือ  กระบวนการทางความคิด  นโยบายและแนวทางในการพัฒนาที่ให้ความสำคัญกับกระบวนการพัฒนาความสามารถทางสังคมทั้งขององค์การ  ปัจเจกบุคคล หรือแม้แต่ของรัฐบาลภายใต้กระบวนการพัฒนาที่ก่อให้เกิดความยั่งยืนทั้งของ  สังคม  เศรษฐกิจ  และสิ่งแวดล้อมไปพร้อมๆกัน สรุปแล้วนวัตกรรมสังคมคือรูปแบบการพัฒนาหรือการปฏิรูปทั้งองค์การและปัจเจกทางสังคมอันนำไปสู่ การพัฒนาที่ยั่งยืน

ความแตกต่างระหว่างนวัตกรรมสังคมกับนวัตกรรมทางธุรกิจ 

                คำว่านวัตกรรมสังคมสามารถนำเสนอและแปลได้ตรงตัวว่า เป็นกระบวนการในการพัฒนาความสามารถทั้งขององค์การและของปัจเจกอันนำไปสู่การสร้างสรรค์คุณภาพชีวิตในชุมชนและสังคมเป็นที่ตั้ง มีงานวิจัยหลายเล่มที่ออกมาแล้วสามารถชี้ชัดได้ว่าผลการวิจัยนำไปสู่นวัตกรรมที่นำไปสู่การสร้างสรรค์คุณภาพชีวิตในสังคม อาทิเช่น งานวิจัยเพื่อศึกษาตัวแปรที่ส่งผลต่อสวัสดิการชุมชนอันนำไปสู่การสร้างกองทุนสัจจะออมทรัพย์ต่างๆดังกรณีของ กองทุนสัจจะลดรายจ่ายวันละ 1 บาท ตำบลน้ำขาว อำเภอจะนะ จังหวัดสงขลา(ประเพ็ญ ศรีมณี:2554) หรือแม้กระทั่งการวิจัยเพื่อศึกษาถึงปัจจัยที่มีผลต่อการมีส่วนร่วมขององค์กรชุมชน ในการป้องกันและแก้ไขปัญหายาเสพติด(ธีระ  แกล้วกล้า:2548) โดยทั้งสองงานวิจัยมีความเหมือนกันตรงที่ผลการวิจัยเป็นรูปแบบของนวัตกรรมสังคมเพื่อนำไปสู่การพัฒนาคุณภาพชีวิต จากการนำเสนอตัวอย่างของงานวิจัยจะพบว่า ถึงแม้ว่าจะไม่ใช่การนำเสนอผลงานวิจัยที่มีชื่อระบุถึงนวัตกรรมสังคมแต่สามารถกล่าวได้อย่างตรงไปตรงมาว่างานวิจัยดังกล่าวเป็นการสร้างนวัตกรรมสังคมอย่างชัดเจน นอกเหนือจากผลการวิจัยแล้วพฤติกรรมขององค์การทางสังคมหลายๆองค์การก็ถือเป็นองค์การที่มุ่งเน้นการสร้างนวัตกรรมสังคมเพื่อนำไปสู่การสร้างคุณภาพชีวิตด้วยเช่นเดียวกันอาทิเช่น  สถานีวิทยุ  จส.100 ที่มีหน้าที่ในการรายงานข่าวจราจรให้กับผู้ฟังทางวิทยุ หรือมูลนิธิกู้ภัยต่างๆที่มีบทบาทช่วยเหลือผู้ประสบภัยทางท้องถนนต่างๆ หรือแม้กระทั่ง องค์กรพัฒนาเอกชนดังเช่น มูลนิธิเครือข่ายส่งเสริมคุณภาพชีวิตแรงงาน Labour Rights Promotion Network Foundation (LPN) ที่มุ่งเน้นการทำงานภาคประชาสังคมและเน้นการทำงานในประเด็นแรงงานชาติในพื้นที่จังหวัดสมุทรสาครเป็นหลัก ทุกองค์กรทุกปัจเจกที่นำเสนอผลงานของนวัตกรรมสังคมมีความเหมือนอยู่ประเด็นเดียวกันคือ เป็นองค์การและปัจเจกที่ไม่คำนึงถึงผลกำไรที่ได้รับอีกทั้งพฤติกรรมการทำงานส่งผลต่อคุณภาพชีวิตของคนในสังคมเป็นที่ตั้ง

                ในขณะเดียวกัน นวัตกรรมทางธุรกิจ เป็นเครื่องมือและผลผลิตขององค์การทางธุรกิจที่มุ่งเน้นให้เกิดปัจจัยเชิงบวกต่อองค์การกล่าวคือ การนำเสนอนวัตกรรมขององค์การส่งผลให้เกิดผลกำไรและนำไปสู่ความยั่งยืนขององค์การ อีกทั้งนวัตกรรมทางธุรกิจสามารถแบ่งได้เป็น 2 ประเภทใหญ่ๆคือ  ประเภทที่ 1 นวัตกรรมผลิตภัณฑ์  กล่าวถึงผลจากการปรับปรุงรูปแบบของผลิตภัณฑ์ขององค์การที่ได้คิดค้นขึ้นมาแต่เดิมผ่านกระบวนการทำซ้ำ  ผลิตซ้ำและคิดค้นต่อยอดอันนำไปสู่ผลกำไรในระยะยาว  ประเภทที่ 2  นวัตกรรมกระบวนการ เป็นนวัตกรรมที่มุ่งเน้นในการเปลี่ยนแปลงหรือการผลิตสินค้าหรือบริการโดยเป็นการให้บริการในรูปแบบที่แตกต่างออกไปจากองค์การอื่นๆหรือเป็นการตอบสนองเพื่อแก้ไขปัญหาที่เกิดจากการผลิตที่ไม่ได้มาตรฐานขององค์การเอง(นภดล  เหลืองภิรมย์:2557,15)  การแก้ไขอยู่ตลอดเวลาอาจจะนำไปสู่แนวทางการผลิตใหม่ๆขององค์การซึ่งได้ชื่อว่าเป็นนวัตกรรมกระบวนการ เช่นกระบวนการผลิตแบบทันเวลาพอดี หรือ Jus  In  Time(JIT) หรือการบริหารคุณภาพแบบองค์รวมหรือ Total  Quality  Management(TQM) อันนำไปสู่การรางวัลคุณภาพแห่งชาติ มัลคอล์มบอลคริจ (Malcolm Baldrige National Quality Award : MBNQP) และในที่สุดประเทศไทยก็ยอมรับและเกิดรางวัลคุณภาพแห่งชาติของไทยขึ้น( Thailand  Quality Award:TQA) จากทั้งหมดในส่วนของนวัตกรรมทั้งด้านผลิตภัณฑ์และกระบวนการจะนำไปสู่การสร้างผลกำไรให้กับองค์การเป็นที่ตั้ง

                กล่าวโดยสรุปความแตกต่างระหว่างนวัตกรรมสังคมกับนวัตกรรมทางธุรกิจคือการได้รับผลตอบแทนที่แตกต่างกัน กล่าวคือ นวัตกรรมสังคมไม่มีผลตอบแทนในรูปแบบของกำไร ส่วน นวัตกรรมทางธุรกิจมักมีผลตอบแทนในรูปแบบกำไรเข้ามาเกี่ยวข้องเสมอ อย่างไรก็ตามในปัจจุบันจะเห็นได้ว่า องค์การทางธุรกิจมักจะเริ่มดำเนินกิจกรรมที่จะทำให้เข้าใจได้ว่าเป็นนวัตกรรมทางสังคมเช่น กิจกรรมออกค่ายอาสาพัฒนา  หรือแม้กระทั่งกิจกรรมพัฒนาชุมชน  วิธีการวิเคราะห์ว่ากิจกรรมใดเป็นกิจกรรมทางธุรกิจและกิจกรรมใดเป็นนวัตกรรมสังคมให้ผู้วิเคราะห์สามารถวิเคราะห์ได้โดยเอาผลที่ได้จากการดำเนินกิจกรรมเป็นที่ตั้งถ้าหากกิจกรรมดังกล่าวส่งผลต่อธุรกิจกิจกรรมนั้นไม่ใช่นวัตกรรมสังคมแต่เป็นนวัตกรรมผลิตภัณฑ์หรือกระบวนการอย่างหนึ่งที่ส่งผลต่อภาพลักษณ์ในองค์การทางธุรกิจ  ส่วนกิจกรรมใดมีผลต่อสังคมโดยตรงและไม่มีผลทางบวกกับองค์การก็ให้ถือว่าเป็นนวัตกรรมสังคม เพราะฉะนั้นจะเห็นได้อย่างชัดเจนว่าหน่วยงานที่ทำหน้าที่เกี่ยวกับนวัตกรรมสังคมนั้นมักไม่เป็นที่รู้จักในวงกว้างมากนักถึงแม้ว่าจะเป็นหน่วยงานระดับโลกเช่น มูลนิธิอโชก้า เป็นต้นซึ่งคุณูปการของมูลนิธิอโชก้ามีต่อสังคมมากนักแต่ไม่เป็นที่รู้จักเพราะขาดการประชาสัมพันธ์ซึ่งอาจจะเป็นสาเหตุที่มีผลกระทบจากการไม่คำนึงถึงผลกำไรเป็นหลัก