หลักธรรมเกื้อหนุนต่อวิปัสสนากัมมัณฐาน คือ <p> องค์ธรรมของการกำหนด มี ๓ ประการ ได้แก่</p><p> - อาตาปี ความเพียรในการกำหนด และความเพียรเผากิเลสให้ร้อนทั่ว ได้แก่ตั้งใจจริงๆ ไม่เกียจคร้าน การประกอบความเพียรทางใจด้วยความบากบั้น ตั้งใจทำจริงๆ พยาาม อตุสาหะ อดทน เข้มแข็ง ขยัน ก้าวไปอยางไม่ทอถอย ไม่ทอดทิ้งฉันททะ ไม่ทอดทิ้งธุระ และความประคับประคองธุระไว้ด้วยดีเพื่อก่อเกิด วิริยะ วิริยินทรีย์ วิรยพละ และสัมมาวายามะในมรรคมีองค์ ๘ สำหรับผุ้ปฏิบัติทเ่เข้าถงแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสสอนในเรื่องความเพียรที่มีความสำคัญมากทีสุดในขณะเริ่มปฏิบัติวปิัสนากัมมัฎฐานว่า</p><p> “ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุเดินอยุ่ก็ดี ยืนอยู่ก้๊ นั่งอยู่ก็ด นอนอยู่ไม่หลับก็ดี เมื่ออกุศลวิตกเกิดึ้นแล้ว ภิกษุไม่ทำให้สิ้น ให้หายไปเสีย เราเรียก(เธอ) ว่าเป็นผุ้ไม่มีอาตาปะ (ความเพียร) เป้นคนเกียจคร้าน มีความเพียรอันทราม เธอพึงกระทำความอุตสาหะะ พังกระทำความไม่ย่อท้อพึงกระทำความเพียรเพื่อเผากิเลส พึงกระทำความเป็นผู้กล้า พึงกระทำความเพียรให้ติดต่อกัน และดูรภิกษุทังหลาย ภิกษุในธรมวินัยนี้ เมื่อขณะทำงานอยุ่ก็ดี ขณะเดินทางอยู่ก็ดี หรือกำลงอาพาธอยู่ก็ดี ย่อมไม่สามารถมนสิการคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้โดยง่าย (กิจของสมณะการศึกษาไตรสิกขาเป็นหลัก ไม่ใช่กิการงานอื่น( ฉะนั้น เราจะรีบปรารภความเพียรก่อน เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง</p><p> - สติมา มีสติระลึกได้ก่อนทำ ก่อนพูด ก่อนพูด กอนคิด คือระลักได้ก่อรูปนามจะเกิด</p><p> - สัมปชาโน มีความรู้ตัวทั่วพร้อมว่าทำอะไรอยุ่ในปัจจุบันนั้นๆ ต้องกำหนด ภาวนาอย่างต่อเนื่อง และรู้รูปนามอยุ่ทุกขณะ</p><p> การปรับอินทรีย์ ๕ ในขณะปฏิบัติวิปัสสนากัมมัฎฐานเพื่อความก้าวหน้า </p><p> ศรัทธา เชื่อต่การปฏิบัติของพระพุทธจ้า</p><p> วิริยะ พากเพียรปฏิบัติวิปัสสนายิ่วขึ้นเพื่อละอกุสลธรรม เพื่อยังกุศลธรรมให้เกิดขึ้น</p><p> สติ ระลึกได้ถึงสิ่งทีทำแล้ว และคำที่ตนพูดแล้ว ใจความีือนึกได้ก่อนทำ ก่อนพูด ก่อนคิด ไม่หลง ไม่เผลอและระชึกทันต่อปัจจุบันแห่งรูปนามทุกขณะ </p><p> สมาธิ มั่นคง ทรงไใจไว้ชอบ ไม่เผลอจากรูปนาม</p><p> ปัญญา รุ้เห็นรูปนามแจ่มชัดยิ่งขึ้น และรู้ตามความเป็นจริง มี ๓ คือ สุตมยปัญญา ปัญญาเกิดจากการฟัง เรียน อ่นศึกษาค้นคว้า, จินตามยปัญญา ปัญญาเกิดจากานึดคิด, ภาวนามยปัญญา ปัญญาเกิดจากการเจริญวิปัสสนา</p><p> โยคีความปฏิบัติให้อินทรียย์ ๕ เสมอกัน คือ ศรัทธาเสมอกับปัญญา วิริยะเสมอกับสมาธิ ส่วนสติมีมากเป็สิ่งดี</p><p> - คู่มือปฏิบัติสมถวิปัสสนากัมมัฎฐาน (สายพอง ยุบ)</p><p> </p>
