รายงานสรุปขุมความรู้จากการจัดการความรู้ใน โครงการพัฒนาความเชี่ยวชาญที่ส่งเสริมการจัดการเรียนการสอนในศตวรรษที่ 21 (ประเด็นการจัดการเรียนการสอนโดยการสะท้อนคิด)

ลำเจียก

                  ศตวรรษที่ 21 เป็นช่วงที่เทคโนโลยีสารสนเทศมีการเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ความรู้บางอย่างเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว ยุทธศาสตร์ในการจัดการเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21 เน้นที่องค์ความรู้ ทักษะ ความเชี่ยวชาญและสมรรถนะที่เกิดกับตัวผู้เรียน ทักษะการเรียนรู้ที่ผู้เรียนจำเป็นต้องมีในศตวรรษที่ 21 ได้แก่ 1) ทักษะการเรียนรู้และการสร้างนวัตกรรม 2) ทักษะด้านสารสนเทศสื่อและเทคโนโลยี 3) ทักษะชีวิตและอาชีพ) (คู่มือประกันคุณภาพการศึกษาภายใน ระดับอุดมศึกษา ฉบับปีการศึกษา 2557 หน้า 51) ประกอบกับวิชาชีพพยาบาลเป็นวิชาชีพที่มีการปฏิบัติหน้าที่ที่มีความเกี่ยวข้องกับชีวิตมนุษย์ การจัดการเรียนการสอนหลักสูตรพยาบาลศาสตรบัณฑิตในศตวรรษนี้จำเป็นต้องพัฒนาผู้เรียนทั้งด้านจริยธรรมความรู้ และทักษะการเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21

                 วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนีและวิทยาลัยการสาธารณสุขเครือข่ายภาคใต้ได้มีการจัดกิจกรรมการพัฒนาอาจารย์ด้านการจัดการเรียนการสอนที่เสริมสร้างทักษะการเรียนรู้ในศตวรรษที่ 21 มาอย่างต่อเนื่อง อันได้แก่ การใช้ศาสตร์และศิลป์ทางการสอน มาเป็นแนวทางในการออกแบบการสอน (Didactic Strategies) การสอนโดยใช้หุ่นสถานการณ์จำลอง (Simulation Based learning)  การสอนโดยใช้ปัญหาเป็นฐาน(Problem – Based learning) การสอนโดยการสะท้อนคิด (Reflective Learning) และการสอนด้วยหลักบริการด้วยหัวใจความเป็นมนุษย์ (Humanized health care)

                 ในการจัดการเรียนการสอนแต่ละครั้งผู้สอนต้องมีการศึกษาหลักสูตร และลักษณะวิชา นำไปสู่การกำหนดผลลัพธ์การเรียนรู้ (Learning Outcome) ออกแบบการจัดการเรียนการสอน และการประเมินผล ซึ่งโครงการพัฒนาความเชี่ยวชาญที่ส่งเสริมการจัดการเรียนการสอนในศตวรรษที่ 21 จัดขึ้นเพื่อให้มีการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ความเชี่ยวชาญที่ส่งเสริมการจัดการเรียนการสอนในศตวรรษที่ 21 ของอาจารย์ในเครือข่าย SC-Net นำไปสู่การรวบรวม พัฒนา และเผยแพร่องค์ความรู้นวัตกรรมการจัดการเรียนการสอนในศตวรรษที่ 21

ผลการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ประสบการณ์การออกแบบและจัดการเรียนการสอน

วันที่ 24 สิงหาคม 2560 มีการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ประสบการณ์การออกแบบและจัดการเรียนการสอน 3 ลักษณะ ได้แก่ 1) การใช้ศาสตร์และศิลป์ทางการสอน มาเป็นแนวทางในการออกแบบการสอน (DidacticStrategies)  2) การสอนโดยใช้หุ่นสถานการณ์จำลอง (Simulation Based learning) และ 3) การสอนโดยการสะท้อนคิด (Reflective Learning)

ประเด็นการสอนโดยการสะท้อนคิด (Reflective Learning)

           การสะท้อนคิดเป็นกระบวนการการเรียนรู้ที่เกิดจากการนำประสบการณ์มาคิดทบทวน ไตร่ตรอง สร้างความรู้ ความเข้าใจใหม่ที่นำไปสู่การพัฒนาและปรับปรุงตนเอง ปรับปรุงงาน และการแก้ปัญหาต่างๆได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น ซึ่งมีขั้นตอน (Gibbs, 2000) ดังต่อไปนี้

ขั้นตอนของการสะท้อนคิด

กระบวนการเรียนรู้โดยการสะท้อนคิด ประกอบด้วย 6 ขั้นตอนดังนี้

  1. การบรรยาย (Description) เป็นการบรรยายว่า อะไรเป็นสิ่งกระตุ้นให้เกิดการสะท้อนคิด เป็นการบรรยายที่เกิดจากความรู้สึกที่กำลังเผชิญกับสถานการณ์นั้น ๆ
  2. ความรู้สึก (feelings) เป็นการแลกเปลี่ยนประสบการณ์ร่วมกันโดยการสะท้อนการคิดจากการสังเกตความรู้สึก และการรับรู้ เรามีปฏิกิริยาอย่างไร หรือรู้สึกอย่างไรกับอุบัติการณ์ สถานการณ์หรือประเด็นแนวคิดนั้น เช่น การขาดความมั่นใจ ความกลัว ความสับสนในการปฏิบัติงาน เป็นต้น
  3. การประเมิน (Evaluation) เป็นการประเมินวิเคราะห์ประสบการณ์ร่วมกันว่าเป็นไปในทางดีหรือไม่ดีเกี่ยวกับอุบัติการณ์ สถานการณ์ หรือประเด็นแนวคิดนั้น แล้วนำสิ่งที่คุณให้คุณค่ามาใช้ในการตัดสินใจ
  4. การวิเคราะห์ (Analysis) เป็นการวิเคราะห์สถานการณ์โดยภาพรวม โดยใช้ประสบการณ์เดิมมาช่วยในการมองว่า สถานการณ์นี้เป็นอย่างไร
  5. การสรุป (General conclusions) เป็นการสรุปความคิดรวบยอดจากการวิเคราะห์โดยใช้เหตุและผล หรือสรุปสิ่งที่ได้เรียนรู้สู่การปฎิบัติร่วมกัน รวมถึงการสรุปแนวทางการแก้ไขปัญหา โดยใช้ประสบการณ์เดิมมาช่วยในการสรุป
  6. การวางแผนปฏิบัติในอนาคต (Personal action plans) การวางแผนนำสิ่งที่ได้เรียนรู้ไปปฏิบัติในสถานการณ์ใหม่ เพื่อแก้ไขปัญหาหรือพัฒนาตนเอง ถ้าหากสถานการณ์นี้เกิดขึ้นอีก เราจะทำอะไรที่แตกต่างไปจากเดิมบ้าง มีขั้นตอนการปฏิบัติอย่างไร

อ.ลำเจียก กำธร สรุปความหมายของการสะท้อนคิด (reflective thinking)ว่าเป็นการทบทวนประสบการณ์ที่เกิดขึ้นอย่างเป็นระบบ โดยใช้ฐานความรู้เดิมเพื่อการต่อเติมนำไปสู่การเรียนรู้สิ่งใหม่  โดยสรุปแนวคิดที่สำคัญของการสะท้อนมี 2 อย่าง คือ 1) ใช้ฐานความรู้เดิม และ 2) ต่อเติมความรู้ใหม่นำไปสู่การค้นพบวิธีการแก้ปัญหาในอนาคตที่มีประสิทธิภาพ  กระบวนการสำคัญของการจัดการเรียนการสอนด้วยการสะท้อนคิด ผู้สอนต้องกระตุ้นให้นักศึกษาคิดอย่างมีเหตุและผล โดยสิ่งที่ผู้สอนจะต้องมีคือทำอย่างไรให้ผู้เรียนรู้จากการสังเกต ทำอย่างไรให้ผู้เรียนคิดวิเคราะห์ถามอย่างมีเหตุมีผล และทำอย่างไรให้ผู้เรียนสามารถที่จะพัฒนามุมมองใหม่ๆได้  ซึ่ง 3 ส่วนนี้ต้องเกิดขึ้นกับผู้เรียนนี่คือหัวใจสำคัญของการสะท้อนคิด (reflective thinking) นอกจากนี้ก่อนที่ผู้สอนจะสอนสิ่งที่สำคัญต้องถามตัวเองว่าทำเพื่ออะไร และฉันทำพลาดตรงไหนและฉันจะต้องแก้ไขอย่างไร สิ่งนี้คือจุดที่สำคัญถ้าเราเรียนรู้แล้วก็ใช้กับตัวเองบ่อยๆมันก็นำไปสู่การสอนผู้เรียนให้มีทักษะการคิดวิเคราะห์อย่างมีเหตุผล พัฒนามุมมองใหม่ๆ

การสะท้อนคิดสามารถประเมิน k a p ของนักศึกษาได้อย่างครบถ้วน  สามารถประเมินปัญหาการเรียนรู้ของนักศึกษาและแก้ไขปัญหาในสถานการณ์   การสะท้อนคิดสามารถสะท้อน attitude ของนักศึกษาได้จากการพูดคุยหรือการเขียนกับนักศึกษา  ซึ่งการสะท้อนทำให้นักศึกษาได้ทบทวนตัวเองทั้งในแง่ของความรู้สึกนึกคิดและพฤติกรรมของตนเอง  อันส่งผลให้เขาสามารถที่จะเผชิญปัญหาที่ซับซ้อนในคลินิกได้อย่างมั่นใจ  มีผลงานวิจัยหลายงานที่สนับสนุนว่า การฝึกการประเมินศักยภาพและจุดบกพร่องของตนเองและหาวิธีการปรับปรุงตัวเองจากการสะท้อนคิดอย่างสม่ำเสมอ เป็นการพัฒนาการคิดแบบมีวิจารณญาณ(critical thinking) ของนักศึกษา

อ.ลำเจียก กำธร อธิบายกระบวนการเรียนรู้โดยการสะท้อนคิดที่ใช้ตามแนวคิดของ Gibbs ประกอบด้วย 6 ขั้นตอน

ขั้นที่ 1 ให้นักศึกษาบรรยายสถานการณ์ในสิ่งที่นักศึกษาเห็นก่อนว่ามันมีเหตุการณ์อะไรเกิดขึ้นบรรยายตรงตามความเป็นจริงสภาพการณ์จริงว่าจุดสำคัญของสถานการณ์นั้นน่ะเป็นเรื่องอะไรจุดเน้นของสถานการณ์นั้นคืออะไร

ขั้นที่ 2 สิ่งที่นักศึกษาต้องบรรยายได้ต้องบอกความรู้สึกของตัวเองได้ว่าเขารู้สึกอย่างไรต่อสถานการณ์ที่เกิดขึ้น

ขั้นที่ 3 นักศึกษาต้องวิเคราะห์ว่าความรู้สึกของตัวเขาเองเกี่ยวกับสถานการณ์นั้นเป็นไปในทางบวกหรือทางลบอย่างไร

ขั้นที่ 4 นักศึกษาสามารถอนาไลซิสได้ว่ามันมีอุปสรรคหรือมีปัญหาอะไรบ้างที่ทำให้สถานการณ์นั้นแหละถ้าหากว่าจะแก้ไขสถานการณ์ให้ดีขึ้น มันจะมีปัญหาหรืออุปสรรคอะไรบ้าง ซึ่งนักศึกษาต้องมองให้รอบ

ขั้นที่ 5 นักศึกษาสรุปแนวทางการแก้ไขปัญหาไปใช้โดยใช้ประสบการณ์เดิม

ขั้นที่ 6 สุดท้ายสิ่งที่ต้องเกิดขึ้นก็คือ action plan นั่นหมายความว่านักศึกษาต้องเรียนรู้และต่อยอดว่าจากประสบการณ์เดิมตรงนั้น นักศึกษาแก้ปัญหาโดยประสบการณ์เดิมและมันยังแก้ไขไม่ได้ต้องไปค้นคว้าหาความรู้ใหม่และเพื่อนที่มาพัฒนาตัวเองว่าในครั้งหน้าถ้ามันเกิดเหตุการณ์แบบนี้อีก นักศึกษาเรียนรู้ที่จะแก้ไขอย่างไรโดยการต่อยอดความรู้อันนี้คือขั้นของ action plan

อ.ลำเจียก กำธร อธิบายต่อว่า reflective สามารถนำไปใช้ได้ทั้งในการเรียนการสอนภาคทฤษฎีและภาคปฏิบัติ และการให้คำปรึกษาการใช้ชีวิตประจำวันของนักศึกษา

ในภาคทฤษฎีลักษณะของ reflective ที่นำไปใช้ที่นิยมกันมากที่สุดในขณะนี้ได้แก่

1) journal writing หรือการเขียนบันทึกการสะท้อนคิดเพื่อการเรียนรู้เป็นการเขียนตามขั้นตอนต่างๆ 6 ขั้นตอนที่กล่าวเบื้องต้น

2) วิธีการสะท้อนคิดจากการแสดงบทบาทสมมุติ

3) วิธีการสะท้อนคิดจากการมองภาพ

4) สุนทรียศาสตร์สะท้อนคิด

5) วิธีการสะท้อนคิดจากการใช้สถานการณ์จำลอง

การนำ  Reflective Learning  มาใช้ในการจัดการเรียนการสอน....... โดยอาจารย์ลำเจียก กำธร

การเรียนการสอนภาคทฤษฎีได้ใช้การชมภาพยนตร์ สะท้อนทั้งในส่วนเนื้อหา กระบวนการ และทัศนคติ

การเรียนการสอนภาคปฏิบัติ เมื่อนักศึกษาขึ้นปฏิบัติการพยาบาลครั้งแรกนำไปใช้ในขณะที่ร่วมกัน conference นักศึกษาบรรยายสภาพผู้ป่วย ผู้สอนใช้การสะท้อนคิดด้วยคำถาม “เพื่อนๆเห็นว่าอย่างไร แล้วหนูคิดว่าการพยาบาลที่ดีน่าจะเป็นอย่างไรและคนนี้ว่ายังไงสิ่งที่เพื่อนพูดมัน ต่างจากเพื่อนหรือเหมือนกับเพื่อนอย่างไร”  ใช้การ reflection in action คือขณะที่นักศึกษาให้การพยาบาล ผู้สอนมีการสะท้อนคิดขณะนั้นอย่างไร ผู้สอนอาจใช้คำถามให้สะท้อนคิดขณะนั้นว่านักศึกษาทำแบบนั้นเพราะอะไร ผู้สอนฟังเหตุผลของนักศึกษา หรืออีกลักษณะหนึ่งเป็น reflection on action คือเมื่อเสร็จสิ้นกระบวนการการปฏิบัติการพยาบาลแล้ว หยิบยกประเด็นมาคุยกัน

ผศ.ดร.วงจันทร์  เพชรพิเชฐเชียร สรุปแนวคิดของ Reflective Learning ว่าเป็นการสะท้อนคิดในประสบการณ์ที่มีความหมายกับผู้เรียน ซึ่งจอห์นดิวอี้ กล่าวว่า “ต่อให้เราจัดประสบการณ์ใดๆให้ผู้เรียนถ้าเขาไม่อยากจะรู้เขาก็จะไม่สามารถสะท้อนคิดได้”

สรุปขุมความรู้ (Knowledge Assets : KA) การนำ Reflective Learning มาใช้ในการจัดการเรียนการสอน

  1. จัดประสบการณ์ที่มีความหมายกับผู้เรียน
  2. สะท้อนทั้งในส่วนเนื้อหา กระบวนการ และทัศนคติ
  3. ลักษณะการสะท้อน ควรทำทั้ง reflection in action คือขณะที่นักศึกษาให้การพยาบาล ผู้สอนมีการสะท้อนคิดขณะนั้นอย่างไร และ reflection on action คือเมื่อเสร็จสิ้นกระบวนการการปฏิบัติการพยาบาลแล้ว หยิบยกประเด็นมาคุยกัน

 

บันทึกนี้เขียนที่ GotoKnow โดย  ใน บันทึกการทำงาน

คำสำคัญ (Tags)#การจัดการความรู้#reflective learning#การจัดการเรียนการสอนในศตวรรษที่ 21#ขุมความรู้จากการจัดการความรู้#การพัฒนาความเชี่ยวชาญ#การจัดการเรียนการสอนโดยการสะท้อนคิด

หมายเลขบันทึก: 644274, เขียน: 29 Jan 2018 @ 21:58 (), สัญญาอนุญาต: ครีเอทีฟคอมมอนส์แบบ แสดงที่มา-ไม่ใช้เพื่อการค้า-ไม่ดัดแปลง, อ่าน: คลิก


ความเห็น (0)