เมื่อมาถึงชั้นนี้ ควรจะได้ทราบอย่างทั่วถึงกว้างขวางออกไป รวมทั้งเรื่องที่แล้วมา และเรื่องที่จะกล่าวต่อไปข้างหน้า ที่ติดต่อเป็นสายเดียวกันว่า ลำดับแห่งกรรมวิธีของการเจริญอานาปานสติตั้งแต่ต้น จนถึงที่สุด กล่าวคือการบรรลุมรรคผล นั้น อาจจะเเบ่งออกได้โดยหลักใหญ่เป็น ๘ ระยะ คือ
๑. คณนา การคำนวณหรือการนับ เพื่อทราบความสั้นยาวของลมหายใจ หรือเพ่อควบคุมการหายใจอย่างมีระยะ มีเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุดก็ตามเป็นการกำหนดลมหายใจอย่างหยาบ(ขั้นที่ ๑.๒.๓)
๒. อนุพันธฯา การติดตามลมหายใจอย่างละเอีดด ด้วยสติ ที่ส่งไปตามอย่างไม่ทิ้งระยะว่าง"ดยไมต้องนับ ไม่ต้องกำหนดเบื้องต้น ท่ามกลาง ที่สุดเป็นต้น (ขั้นที่ ๒)
๓. ผสนา การกำหนดฐานที่ลมถูกต้อง แต่เพียงแห่งใดแห่งหนึ่งเพียงจุดเดียว เพื่อการเกิดขึ้นแห่งอุคคหนิมิต ณ ที่นั้น (ขั้นที่ ๔)
๔. ฐปนา ความแน่นแฟ้นมั่นคง แห่งการกำหนด ที่พื้นฐานอันเป็นที่ตั้งแหงอุคคหนิมิตนั้น จนกระทั่งเปลี่ยนรูปเป็นปฎิภาคนิมิตปรากฎขึ้นอย่างชัดเจนมั่นงคงแน่นแฟ้น เพื่อเป็นที่หน่วงให้เกิดอัปปนาสมาธิ หรือฌาณต่อไป(ขั้นที่ ๔ ทั้ง ๔ ระยะนี้เปนระยะยเนื่องด้วยสามธิโดยตรง ต่อจากนี้ไปเป็นระยะที่เนื่องด้ยวิปัสสนา หรือการพิจารณา)
๕. สัลลักขณา การกำหนดพิจารณานามรูป ตามทางของวิปัสสนาเพื่อความเห็นแจ้งลักษณะแห่งควาไมเที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา โดยเฉาพะ(ขั้นที่ ๕ เป็นต้นไป)
๖. วิวัฎฎนา อาการตัดกิเลสของมรรค นับตังแต่วิราคะเป้นต้นไปจนกระทั่งถึงขณแห่งมรรคโดยตรง (ย่อมมีในจตุกกะที่สี ขั้นใดขั้นหนึ่ง)
๗.ปริสุทธิ การบรรุลผลของการตัดกิเลส ที่เรียกโดยตรงว่าวิมุตติในขั้นที่เป็นสมุจเฉทวิมุตติ (เป็นผลแห่งการเจริญอานาปานสติในขั้นุดท้าย ที่กำหนดอยู่ทุกลมหายใจเข้า-ออก)
๘.ปฏิปัสสนา ได้แก่ญาณเป็นเครื่องพิจารณา ในความสิ้นไปแห่งกิเลส และผลแห่งความสิ้นไปแห่งกิเลส ที่เกิดขึ้นแล้ว(เป็นการิจารณาผลอยุ่ทุกลมหายใจเข้า-ออก)
- อานาปานสติภาวนา พุทธทาสภิกขุ...
