โจทย์ใหญ่ของคุณครูมักอยู่ที่....แล้วเราจะทำอย่างไรจึงจะสามารถฝึกหรือพัฒนากระบวนการคิดให้กับลูกศิษย์ของเราได้


           การจัดการศึกษาในยุคนี้ต้องเปิดโอกาสให้ผู้เรียนได้มีโอกาสพัฒนากระบวนการคิดและปฏิบัติด้วยตนเอง เพื่อจะได้เกิดการพัฒนาด้านความรู้ความเข้าใจ ด้านทักษะการปฏิบัติ และด้านคุณลักษณะอันพึงประสงค์ โดยมีครูเป็นผู้กำกับดูแล ฝึกฝน ชี้นำ ยั่วยุ ส่งเสริมและเติมเต็ม

          โจทย์ใหญ่ของคุณครูมักอยู่ที่….แล้วเราจะทำอย่างไรจึงจะสามารถฝึกหรือพัฒนากระบวนการคิดให้กับลูกศิษย์ของเราได้ มาดูตัวอย่างกิจกรรมที่น่าจะนำไปฝึกคิดให้กับเด็กได้กันนะคะ เช่น

                  1) ลองให้นักเรียนคิดและเขียนชื่อสิ่งต่าง ๆ ที่มีสีเหลืองมาให้ได้มากที่สุดภายในเวลาที่กำหนด อย่างนี้เรียกว่าฝึก “คิดคล่อง”

                  2) กำหนดรายชื่อสิ่งของต่าง ๆ มาสัก 20 ชนิด แล้วให้นักเรียนจัดหมวดหมู่ตามความคิดของตนเอง โดยเขียนชื่อของแต่ละหมวดหมู่ที่แบ่ง แล้วนำชื่อสิ่งของเหล่านั้นมาจัดแบ่งเป็นพวกตามหมวดหมู่ เรียกว่าฝึก “คิดหลากหลาย”

                  3) ให้นักเรียนเขียนลักษณะสำคัญของสิ่งที่เรากำหนดให้ เช่น ให้นักเรียนเขียนลักษณะสำคัญแมลงมาให้ได้มากที่สุด เป็นการฝึก “คิดละเอียด” ค่ะ

                  4) กำหนดเรื่องราวให้นักเรียนอ่านแล้วให้เขียนว่ามีส่วนไหนที่นักเรียนรู้ และมีส่วนไหนที่นักเรียนไม่รู้ เช่น กำหนดให้อ่านเรื่อง “แบคทีเรีย” เมื่ออ่านเรื่องนี้จบแล้ว นักเรียนรู้อะไรบ้าง และนักเรียนไม่รู้หรือไม่เข้าใจสิ่งใดบ้าง แล้วให้เลือกสิ่งที่รู้หรือเข้าใจ มา 1 อย่าง นำมาเขียน อธิบายความหมาย หรือยกตัวอย่าง แบบนี้จะเป็นการฝึก “คิดชัดเจน”

                  5) ยกตัวอย่างเรื่องราวเนื้อหาที่เป็นเหตุการณ์เกี่ยวกับความเป็นอยู่ในสังคม ซึ่งดูแล้วเป็นเรื่องที่เกี่ยวข้องกับการใช้จิตสำนึกในการพิจารณานะคะ เมื่อนักเรียนอ่านเรื่องแล้ว ก็ให้ตอบว่า ถ้าหากตัวเขาอยู่ในเหตุการณ์เช่นนี้เขาจะทำอย่างไร ลักษณะนี้เป็นการฝึก “คิดถูกทาง” ค่ะ

                  6) คราวนี้คุณครูต้องใช้ความพินิจพิเคราะห์ ในการเลือกเนื้อเรื่องกันสักนิด ตรงที่เลือกเนื้อเรื่องหรือเหตุการณ์ ที่มีทั้งข้อเท็จจริงและข้อคิดเห็น ซึ่งเหตุการณ์ในเรื่องจะค่อย ๆ คลี่คลาย หรือให้รายละเอียดเพิ่มขึ้นทีละน้อย ซึ่งจะเป็นการกระตุ้นให้นำไปสู่การสรุป

                      เมื่ออ่านเรื่องแล้ว ให้นักเรียนเขียนสิ่งที่เป็นข้อคิดเห็น และสิ่งที่เป็นข้อเท็จจริง แล้วตอบคำถามว่า สิ่งที่เป็นข้อคิดเห็นของเรื่องนั้น เขาเห็นด้วยหรือไม่เพราะเหตุใด ในส่วนของข้อเท็จจริงที่ปรากฏในเนื้อเรื่อง ให้เขาคิดว่าอะไรน่าจะเป็นสาเหตุ

                      นี่เป็นการฝึก “คิดอย่างมีเหตุผล” นั่นเอง

                 7) ต่อไปลองเลือกเรื่องราวเกี่ยวกับปัญหา ซึ่งมีที่มาและผลของปัญหาที่เกิดขึ้นรวมถึงรายละเอียดปลีกย่อยต่าง ๆ อยู่ในเรื่องนั้น นำมาให้นักเรียนอ่านแล้วคิดหาความสำคัญที่ทำให้เกิดปัญหานั้น แล้วให้เหตุผลว่าเพราะเหตุใดจึงเห็นว่าสิ่งนั้นเป็นสิ่งสำคัญที่ทำให้เกิดปัญหา จากนั้นลองพิจารณาซ้ำอีกครั้งว่าอะไรเป็นสิ่งสำคัญที่สุดที่ทำให้เกิดปัญหานั้น และเพราะอะไรจึงคิดเช่นนั้น อย่างนี้คือการฝึก “คิดกว้าง” ให้กับผู้เรียน

                  8) เตรียมเนื้อเรื่องทำนองเดียวกับการฝึก “คิดกว้าง” นำมาให้นักเรียนอ่าน แล้วให้เขียนสาเหตุที่เกี่ยวข้องกับปัญหา จากนั้นนำมาโยงความสัมพันธ์ของสาเหตุเหล่านั้น ก่อนที่จะทำให้เกิดปัญหา คือพิจารณาให้ลึกซึ้งว่าข้อใดที่มีผลต่อกันก่อนที่จะทำให้เกิดปัญหานั้น สุดท้ายให้ตอบว่าหากนักเรียนต้องการแก้ปัญหานั้น จะต้องทำอย่างไร แบบนี้เป็นการฝึก “คิดลึกซึ้ง” ค่ะ

                  9) เลือกเรื่องที่เป็นปัญหาในปัจจุบัน ซึ่งมีความเกี่ยวข้องหรือมีผลกระทบต่อหลาย ๆ ฝ่าย เป็นปัญหาที่เกิดจากการกระทำของมนุษย์ จากเรื่องนี้เมื่อนักเรียนอ่านแล้ว ลองให้เขาเขียนเหตุผลว่าเพราะเหตุใดเราจึงต้องช่วยกันแก้ปัญหานั้น และถ้าหากมนุษย์ยังมีพฤติกรรมอยู่เช่นเดิม นักเรียนคิดว่าจะเกิดอะไรขึ้น ลองนำผลที่เกิดขึ้นจากปัญหานั้นมาเรียงลำดับความเป็นไปได้ จากมากไปหาน้อย ท้ายที่สุดให้นักเรียนสรุปให้ชัดเจนว่าผลที่จะเกิดขึ้นจากปัญหานั้นมากที่สุดคืออะไร อย่างนี้เป็นการฝึก “คิดไกล”

          นอกจากการนำเนื้อเรื่องมาเป็นสื่อในการฝึกแล้ว ครูอาจเสาะหาสื่ออื่น ๆ เช่น ภาพ บทกลอน ข่าว เพลง ฯลฯ หรืออื่น ๆ ที่มีลักษณะซึ่งสามารถนำมาฝึกให้นักเรียนได้พัฒนาความสามารถทางการคิดได้ในแต่ละแบบ ก็ได้เหมือนกัน และถ้าหากเราไม่ทำกิจกรรมแยกส่วนสำหรับการฝึก คุณครูก็ลองนำแนวทาง หลักการนี้ไปบูรณาการสอดแทรกเข้ากับเนื้อหาวิชาได้ด้วย

          คุณครูท่านใดนำไปใช้กันแล้ว ก็ลองมาบอกเล่าผลการใช้เพื่อจะได้แลกเปลี่ยนเรียนรู้กันนะคะ…….