รู้แล้วบอกต่อ...สหกิจศึกษาคือ...ตอนที่ 1

“ห้องสมุดของเราจะรับนักศึกษา มาปฏิบัติงานสหกิจศึกษา นักศึกษาจะมาทำงานร่วมกับเราประมาณ 4 เดือน...ปฏิบัติงานในฝ่าย... “เป็นถ้อยคำบางส่วนที่ได้รับฟังมาจากผู้บริหารห้องสมุด...ครั้งนั้นยังงงกับคำว่า สหกิจ ปฏิบัติงานสหกิจ คืออะไร และคำนี้เหมือนหรือมีความหมายต่างจากการฝึกงานอย่างไร เพราะที่ผ่านพวกเราคุ้นเคยและมีประสบการณ์กับการฝึกงานในวิชาชีพ ...สัปดาห์ที่แล้วได้มีโอกาสเข้ารับการฝึกอบรมเชิงปฏิบัติการหลักสูตรคณาจารย์นิเทศสหกิจศึกษา ทำให้ได้เข้าใจถึงแนวคิด หลักการ ปรัชญา และวิธีการของระบบสหกิจศึกษา จึงถือเป็นโอกาสดีที่จะมาบอกต่อ...ว่าสหกิจศึกษาคือ ระบบการศึกษาที่ผสมผสานการเรียนในชั้นเรียนกับการปฏิบัติงานจริงในสถานประกอบการอย่างเป็นระบบ..เพื่อให้นักศึกษาเป็นบัณฑิตที่ได้เรียนรู้ทั้งภาคทฤษฎีและภาคปฏิบัติ มีคุณลักษณะตรงตามความต้องการ อีกทั้งยังเป็นการแก้ปัญหาบัณฑิตประเภท “ ทฤษฎีจัดปฏิบัติไม่เป็น”

คำว่า “สหกิจศึกษา” เป็นศัพท์บัญญัติที่ศาสตราจารย์ ดร. วิจิตร ศรีสอ้าน อดีตอธิการบดีผู้ก่อตั้งมหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช เป็นบุคคลท่านแรกที่นำระบบสหกิจศึกษาเข้ามาใช้ในประเทศไทยที่มหาวิทยาลัยเทคโนโลยีสุรนารีเมื่อปี พ.ศ. 2536 ได้บัญญัติขึ้นโดยถอดความจากคำว่า Cooperative Education และท่านได้ให้ความหมายไว้ว่า “สหกิจศึกษา เป็นระบบการศึกษาที่จัดให้มีการเรียนการสอนในสถานศึกษาสลับกับการไปหาประสบการณ์ตรงจากการปฏิบัติงานจริง ณ สถานประกอบการอย่างมีระบบ ด้วยความร่วมมือจากสถานประกอบการและทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง เป็นระบบการศึกษาที่ผสมผสานการเรียนกับการปฏิบัติงาน (Work Integrated Learning)”

จากนิยาม จะเห็นว่าสหกิจศึกษาเป็นระบบการศึกษาที่เน้นการร่วมกันพัฒนาคุณภาพบัณฑิตตามมาตรฐานวิชาการ วิชาชีพ ระหว่างสถานศึกษาและสถานประกอบการเพื่อให้บัณฑิตมีคุณลักษณะที่สอดคล้องกับความต้องการของตลาดแรงงาน โดยเฉพาะทักษะความพร้อมในการปฏิบัติงาน โดยคำว่า สหกิจศึกษา มีการเรียกคำอื่นๆ เช่น โปรแกรมทำงานและศึกษา (Work – Study Program) การศึกษาที่ยึดการทำงานเป็นฐาน (Work - based Education) โปรแกรมการศึกษาสลับกับการทำงาน(Sandwich Program) และการฝึกปฏิบัติวิชาชีพ (Internship) โดยชื่อที่ใช้แพร่หลายที่สุดทั่วโลกในปัจจุบัน คือ สหกิจศึกษา (Cooperative Education) และบูรณาการการทำงานกับการเรียนรู้ (Work Integrated Learning)

เนื่องจากสหกิจศึกษามีลักษณะคล้ายกับการฝึกงาน จึงมีโอกาสที่จะเกิดความสับสน ดังจะได้ยินมาเสมอๆ ในวงสนทนาของบุคลากรหรือนักศึกษา ที่ใช้คำว่า นักศึกษามาฝึกสหกิจ หรือ นักศึกษาที่มหาวิทยาลัยไปฝึกสหกิจที่... หรือ ไปฝึกงานสหกิจ ซึ่งเป็นการใช้คำที่ไม่ถูกต้อง คำเรียกที่ถูกต้อง ได้แก่ ปฏิบัติสหกิจ การปฏิบัติงานสหกิจศึกษา หรือ โคออฟ ซึ่งเป็นคำย่อของ Co-op การฝึกประสบการณ์จริง เป็นต้น โดยคำว่า ปฏิบัติสหกิจศึกษา (cooperative education) และ ฝึกงาน ( internship) มีความหมายแตกต่างกัน เช่น

ด้านรูปแบบการเข้ารับการปฏิบัติงาน การปฏิบัติงานสหกิจศึกษา นักศึกษาต้องเขียนและยื่นใบสมัครต่อสถานประกอบการในลักษณะเดียวกับการสมัครงาน ต้องผ่านการสอบสัมภาษณ์และคัดเลือกจากสถานประกอบบการ ส่วนการฝึกงาน สถานศึกษาจะทำหนังสือขอความอนุเคราะห์สถานประกอบการ องค์กรทั้งภาครัฐและเอกชนให้รับนักศึกษาฝึกงาน

ด้านสถานะของนักศึกษา การปฏิบัติงานสหกิจศึกษา นักศึกษาเป็นเจ้าหน้าที่หรือพนักงานชั่วคราวทำงานเต็มเวลาของสถานประกอบที่รับปฏิบัติงานสหกิจศึกษา ส่วนการฝึกงาน นักศึกษาอยูในฐานะนักศึกษาฝึกงาน

ลักษณะการทำงาน การปฏิบัติงานสหกิจศึกษา เน้นการเรียนรู้โดยใช้ประสบการณ์จากการทำงานจริงเป็นหลัก โดยให้ทำโครงงานพิเศษ (project) หรืองานที่ได้รับมอบหมายซึ่งเกี่ยวข้องกับหลักสูตรที่นักศึกษาเรียน เป็นงานที่เกิดจากการวางแผนร่วมกันระหว่างสถานศึกษาและสถานประกอบการ มีการรับรองคุณภาพของงาน ระหว่างการปฏิบัติงานสหกิจ คณาจารย์จากสถานศึกษาต้องมานิเทศงานที่สถานประกอบการ และมีการติดตามผลการปฏิบัติงานด้วยช่องทางอื่นๆ ร่วมด้วย ส่วนการฝึกงาน นักศึกษาได้รับการฝึกงานตามที่สถานประกอบการเห็นสมควรซึ่งอาจไม่ตรงกับสาขาวิชาที่เรียน

การประสานงานระหว่างสถาบัน การปฏิบัติงานสหกิจศึกษา มีการประสานงานอย่างใกล้ชิดระหว่างสถานประกอบการกับสถานศึกษาโดยมีคณาจารย์จากสถานศึกษาและผู้นิเทศงานจากสถานประกอบการทำหน้าที่ให้คำแนะนำ ปรึกษาทั้งก่อน ระหว่าง และหลังการปฏิบัติงานสหกิจศึกษา ส่วนการฝึกงาน ส่วนใหญ่มีการประสานงานช่วงก่อนส่งนักศึกษาเข้าฝึกงานและหลังจบการฝึกงานเท่านั้น

การดูแลนักศึกษาระหว่างการปฏิบัติงาน การปฏิบัติงานสหกิจศึกษา สถานประกอบการจัดให้มีหัวหน้างานหรือบุคลากรจากสถานประกอบการทำหน้าที่เป็นผู้นิเทศงานหรือ เป็นพนักงานที่ปรึกษา หรือ พี่เลี้ยง กำหนดงานให้นักสึกษาปฏิบัติและดูแลให้คำแนะนำแก่นักศึกษาตลอดระยะเวลาการปฏิบัติงาน ส่วนการฝึกงาน สถานประกอบการจัดให้หัวหน้างานฝึกงานหรือสอนงานให้นักศึกษา

การส่งผลการปฏิบัติงาน การติดตามผลและการประเมินผล การปฏิบัติงานสหกิจศึกษา นักศึกษาต้องจัดทำรายงานทางวิชาการ 1 เล่ม อาจเป็นผลงานจากโครงงานพิเศษเฉพาะที่จัดทำหรืองานที่ได้รับมอบหมาย ซึ่งต้องให้สถานประกอบการและสถานศึกษาตรวจและให้ความเห็น โดย และเมื่อเสร็จสิ้นการปฏิบัติงานมีการสัมนาแลกเปลี่ยนความรู้ระหว่างนักศึกษา ผู้บริหาร ผู้แทนสถานประกอบการ ผู้แทนหรือผู้บริหารสถานศึกษาเพื่อทราบถึงพัฒนาการและความสามารถในการปฏิบัติงาน ส่วนการฝึกงาน นักศึกษาจัดทำรายงานการฝึกปฏิบัติงาน การติดตามผลการปฏิบัติงาน จะมีคณะกรรมการดำเนินงานของสถานซึกษาตรวจเยี่ยมนักศึกษา 1 ครั้งตลอดระยะเวลาการฝึกงาน โดยกิจกรรมเมื่อสิ้นสุดการฝึกงานสถานประกอบการเป็นผู้กำหนดเอง

อ่านมาถึงตรงนี้ หลายคนพอจะได้คำตอบ ” สหกิจศึกษาคืออะไร” แต่อาจมีคำถามต่อว่า แล้วสถานประกอบการเช่นห้องสมุดจะได้ประโยชน์อะไรจากการเป็นสถานที่ปฏิบัติงานให้กับนักศึกษาสหกิจ ในเมื่อหัวใจของสหกิจเพื่อบัณฑิตมีคุณภาพ อีกทั้งบางคนอาจมองว่าเป็นการเพิ่มภาระจากงานประจำที่ก็มีปริมาณมากอยู่แล้ว จากการเข้ารับการอบรมหลักสูตรดังกล่าว และการได้มีโอกาสแลกเปลี่ยนเรียนรู้กับบุคลากรสถานประกอบการที่มีประสบการณ์รับนักศึกษามาปฏิบัติงานสหกิจศึกษา โดยภาพรวม สถานประกอบการจะได้รับประโยชน์จากการร่วมสนับสนุนระบบสหกิจศึกษาทั้งในแง่องค์กรและบุคลากร

ในแง่องค์กร องค์กรได้ใช้ประโยชน์โครงงานที่ให้นักศึกษาทำหรือเป็นงานที่ได้ตกลงร่วมกันระหว่างนักศึกษาสถานประกอบการและสถานศึกษา ไม่ว่าจะเป็นโครงงานเพื่อการแก้ไขปัญหางาน โครงงานปรับปรุงและเพิ่มประสิทธิภาพก็ตาม

ได้รับสิทธิประโยชน์ทางภาษีจากการจัดสหกิจศึกษา ถือเป็นแรงจูงใจในการเข้าร่วมจัดการศึกษาในระบบสหกิจศึกษา เช่น สิทธิประโยชน์จากการฝึกอบรม เป็นสิทธิตามพระราชบัญญัติส่วเสริมการพัฒนาฝีมือแรงงาน พ.ศ.2545 ที่ระบุว่า หากสถานประกอบการเป็นผู้จัดมีการฝึกอบรมฝีมือแรงงานแก่ลูกจ้างของตนและบุคคลทั่วไปก่อนเข้าทำงาน จะได้รับสิทธิประโยชน์ทางภาษี โดยหากเป็นการฝึกอบรมเกี่ยวกับสหกิจศึกษา จะเป็นการฝึกงอบรมก่อนเข้าทำงาน เป็นต้น

ใช้เป็นวิธีคัดเลือกพนักงานได้ถูกต้องเหมาะสมยิ่งขึ้น อีกทั้งไม่จำเป็นต้องทดลองงานกรณีรับพนักงานที่เป็นบัณฑิตในระบบสหกิจศึกษา ทำให้ช่วยลดระยะเวลาและค่าใช้จ่ายในการฝึกอบรมเตรียมความพร้อมของบุคลากรใหม่

มีโอกาสสร้างความร่วมมือทางวิชาการกับสถานศึกษา

เกิดภาพพจน์ที่ดีด้านการส่งเสริมการศึกษา

ในแง่บุคลากร บุคลากรประจำมีเวลาที่จะรังสรรค์งาน/โครงงานสำคัญโดยเฉพาะงานตามตัวชี้วัดให้สำเร็จลุล่วงได้มากขึ้นเพราะนักสกึษาสหกิจจะมาช่วยปฏิบัติงานในงานประจำที่ต้องดำเนินการอยู่แล้ว อีกทั้งช่วยลดภาระงานประจำที่ทำ ทำให้สามารถพัฒนาหรือสร้างสรรค์พิเศษและทำให้สำเร็จได้มากยิ่งขึ้น

เนื่องจากสหกิจศึกษาเป็นระบบการจัดการศึกษาที่ประกอบด้วยกระบวนการก่อนการปฏิบัติงาน ระหว่างการปฏิบัติงาน และหลังการปฏิบัติงาน คราวหน้าจะมาบอกเล่าถึง กระบวนการสหกิจศึกษาต่อค่ะ

คำศัพท์ที่เกี่ยวข้อง

หลักสูตรสหกิจศึกษา เป็นส่วนหนึ่งของหลักสูตรในแต่ละสาขาวิชา ซึ่งต้องจัดให้เป็นรายวิชาที่มีจำนวนหน่วยกิตชัดเจน มีกระบวนการ มาตรฐาน การวัดประเมิน ใช้มาตรฐานที่สอดคล้องกับหลักสูตร โดยทั่วไป กำหนดให้เป็นรายวิชาในหมวดวิชาชีพเฉพาะ มีหน่วยกิตไม่น้อยกว่า 6 หน่วยกิต นักศึกษาต้องปฏิบัติงานเต็มเวลาเสมือนเป็นพนักงานชั่วคราวของสถานประกอบการ เป็นระยะเวลาไม่น้อยกว่า 16 สัปดาห์ โดยจะจัดรายวิชาสหกิตศึกษาไว้ในชั้นปีที่ 3 และ ชั้นปีที่ 4

การปฏิบัติงานสหกิจศึกษา เป็นการปฏิบัติงานตามโครงงานพิเศษหรืองานที่เกี่ยวข้องกับหลักสูตรการเรียนการสอนและที่ได้ตกลงร่วมกันระหว่างสถานศึกษากับสถานประกอบการ เป็นการบูรณาการการเรียนและการทำงาน เป็นการทำงานร่วมกัน โดยใช้งานเป็นหลัก

โครงงานพิเศษ เป็นงานที่ตกลงทำร่วมกันระหว่างสถานประกอบการ นักศึกษา และสถานศึกษา โดยทั่วไปเป็นโครงงานที่สถานประกอบการเสนอให้กับสถานศึกษาเพื่อจัดหานักศึกษาสหกิจที่สนใจและมีความพร้อมในการปฏิบัติงาน โดยต้องจัดส่งโครงการที่จัดทำแล้วเสร็จ/งานประจำที่ตรงกับสาขาวิชาชีพและเน้นประสบการณ์การทำงาน

ผู้นิเทศงานสหกิจศึกษา หมายถึง คน 2 กลุ่ม คือ

คณาจารย์นิเทศ เป็นอาจารย์ประจำสถานศึกษาที่ ทำหน้าที่ให้คำปรึกษาและนิเทศการปฏิบัติงานสหกิจของนักศึกษา ทำหน้าที่คล้ายอาจารย์ที่ปรึกษาทางวิชาการ

ผู้นิเทศงาน เป็นเจ้าหน้าที่หรือพนักงานของสถานประกอบการที่ได้รับมอบหมายให้ทำหน้าที่เป็นหัวหน้างานของนักศึกษา คอยกำกับ ให้คำแนะนำ และให้คำปรึกษาแก่นักศึกษาสหกิจนักศึกษาให้ทำงานบรรลุเป้าหมายและวัตถุประสงค์ รวมทั้งการประเมินผลการปฏิบัติงานนักศึกษา อาจเป็นหัวหน้างาน ผู้บังคับบัญชาที่สามารถดูแลงานและประเมินผลการปฏิบัติงานของนักศึกษาตลอด 16 สัปดาห์อย่างต่อเนื่อง มีการเรียกในหลายๆ ชื่อ เช่น ผู้สอนงาน ครูฝึก (coaching) พี่เลี้ยง (Job mentor) พนักงานที่ปรึกษา (supervisor) ผู้ทำหน้าที่เป็นผู้นิเทศงาน ต้องมีคุณสมบัติเป็นไปตามมาตรฐานสหกิจศึกษา