เงือกเป็นอมนุษย์ชนิดหนึ่งตามความเชื่อในนิยายปรัมปราเกี่ยวกับน้ำ เป็นครึ่งสัตว์ครึ่งมนุษย์ มีท่อนบนเป็นคน ท่อนล่างเป็นปลา แต่แท้จริงแล้วเงือกที่มนุษย์เห็นคือ พะยูน สัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมขนาดใหญ่ในทะเล
เงือกน้อย Little Mermaid ในเทพนิยายแสนเศร้าของ ฮันส์ คริสเตียน แอนเดอร์เซน นักเขียนผู้โด่วดังชาวเดนมาร์ก รูปปั้น Little Mermaid ปั้นโดยประติมากรชาวเดนมาร์ก เอ็ดวาร์ด อีริคเซน ตั้งอยู่ที่อ่าวโคเปนเฮเกน เดนมาร์ก ตามตำนานว่าเสียงของเงือกมีพลังปีศาจ สามารถชักพาให้ผู้ได้ยินเคลิบเคลิ้มจนเดินเรือไปชนหินโสโครกและอับปางลง
นางเงือกในเรื่องพระอภัยมณี มีลักษณะท่อนบนเป็นคน ท่อนล่างเป็นปลา อาศัยอยู่ในทะเลลึก
เห็นฝูงเงือกเกลือกกลิ้งมากลางชล
คิดว่าคนมีหางเหมือนอย่างปลา
เมื่อพระอภัยมณีได้พบนางเงือกนั้น สุนทรภู่ได้แต่งไว้ว่า
พงศ์กษัตริย์ทัศนานางเงือกน้อย
ดูแช่มช้อยโฉมเฉลาทั้งเผ้าผม
ประไพพักตร์ลักษณ์ล้ำล้วนขำคม
ทั้งเนื้อนมนวลเปล่งออกเต่งทรวง
ขนงเนตรเกศกรอ่อนสะอาด
ดังสุรางค์นางนาฏในวังหลวง
นางเงือกนี้หลังจากช่วยเหลือพระอภัยมณีให้หนีรอดจากนางผีเสื้อสมุทร พระอภัยมณีก็ได้นางเงือกเป็นภรรยา มีบุตรด้วยกันคือ สุดสาคร ตอนท้ายของเรื่องพระอินทร์ลงมาตัดหางให้ นางเงือกจึงได้กลายเป็นมนุษย์
