ค่านิยมกับระบบอุปถัมภ์
อาจารย์ สุภัชชา พันเลิศพาณิชย์
ค่านิยม เป็นแนวความคิด ความเชื่อ เป็นอุดมการณ์ เป็นความต้องการของกลุ่มคนในสังคม ค่านิยมจึงมีทั้งที่พึงประสงค์และไม่พึงประสงค์ควบคู่กับไปในแต่ละสังคม แต่คนไทย ยังมีค่านิยมที่ไม่พึงประสงค์ที่เกิดขึ้นในสังคมคงมีอยู่มาก โดยเฉพาะระบบอุปถัมภ์
ระบบอุปถัมภ์คืออะไร
ระบบอุปถัมภ์ หมายถึง ระบบที่ใช้ในการบริหารงานบุคคล ตั้งแต่ การให้ได้มาซึ่งบุคคล การบำรุงรักษา การพัฒนาและ การให้พ้นจากงาน โดยใช้ความสัมพันธ์ส่วนตัวไม่คำนึงถึงความสามารถของบุคคลเป็นเกณฑ์ "ระบบอุปถัมภ์" เป็นระบบของความสัมพันธ์ระหว่างบุคคลที่มีอำนาจทรัพย์สมบัติหรือบารมีกับ "ผู้รับอุปถัมภ์" ที่ต้องพึ่งพา "ผู้อุปถัมภ์" ที่อยู่เหนือกว่าและสามารถบันดาลสิ่งของที่ตนต้องการได้ เป็นการเสนอสนองตอบต่อกันที่อยู่บนพื้นฐานของข้อกำหนดทางศีลธรรม (Moral basis) เราจึงเห็นได้ว่าระบบอุปถัมภ์เป็นส่วนหนึ่งที่สำคัญของโครงสร้างสังคมไทย เช่น หัวคะแนนกับการเลือกตั้ง และการซื้อเสียง ข้าราชการกับนักการเมืองและนักธุรกิจการคอร์รัปชัน (อมรา พงศาพิชญ์และปรีชา คุวินทร์พันธ. 2538. : 185-217)
จุรี วิจิตรวาทการ. 2539: 3-4ได้ให้ความหมายลักษณะค่านิยมที่เกิดขึ้นในระบบอุปถัมภ์ในสังคมไทย คือเรื่องการได้รับยกเว้นการเกณฑ์แรงงานและปกป้องคุ้มครองด้วยอำนาจบารมีรวมถึงเรื่องอำนวยความสะดวกในด้านต่างๆ เช่น หน้าที่การทำงาน การศึกษา เป็นต้น เมื่อรับการอุปถัมภ์ได้รับในสิ่งที่กล่าวมาข้างต้นจะแสดงออกในรูปแบบ มีความจงรักภักดี กตัญญูรู้คุณที่ผ่านการกระทำในเรื่องของแรงงานและทรัพยากรอื่นๆเป็นการตอบแทนจนเกิดผลกระทบต่างๆตามามากมาย
ผลกระทบของค่านิยมระบบอุปถัมภ์ต่อสังคมไทย
ค่านิยมระบบอุปถัมภ์ที่เกิดขึ้นและฝังลึกอยู่ในนิสัยของคนไทยนั้น เป็นสิ่งถูกปลูกฝังจากสังคมในอดีตตั้งแต่ระบบการปกครองสมัยรัตนโกสินทร์ที่มีการแบ่งระดับชนชั้น ขุนนาง ไพร่ ทาสและศักดินารวมทั้งการปลูกฝังให้ผู้น้อยต้องเคารพเชื่อฟังผู้ใหญ่โดยไม่ได้ยึดหลักของเหตุผลและความถูกต้องค่านิยมเหล่านี้จึงแทรกซึมอยู่ในโครงสร้างสังคมไทยในระบบบริหารต่างๆอาทิเช่น ระบบราชการ ระบบการศึกษา เป็นต้นจนเกิด ผลกระทบต่อสังคมไทย ในเรื่อง การยึดตัวบุคคล ผลที่ตามมาทำให้คนไทยขาดหลักการ อุดมการณ์ เช่นใครที่เคยอุปถัมภ์พ่อแม่พี่น้องเราหรือตัวเรา ถ้าเราอยู่ในตำแหน่งหน้าที่ พบว่าเขามีอะไรบกพร่องทำไม่ถูกและเป็นหน้าที่เราที่จะต้องลงโทษ เราก็จะทำอะไรได้ไม่เต็มที่ หลักการของเราจะอ่อนลง ในที่สุดเมื่อจำเป็นต้องลงโทษจากหนักก็กลายเป็นเบาและไม่มีการแยกระหว่างส่วนรวมกับส่วนตัว คนไทยจึงขาดสิ่งที่เรียกว่าจิตสาธารณะ(Public mind)และจิตวิญญาณสาธารณะ(Public spirit)ทั้งที่คนไทยเป็นคนดี กตัญญู รักเครือญาติ พี่น้อง เพื่อนฝูงรักเพื่อนร่วมรุ่น รักองค์การของตนเองจนทำให้คำนึงแต่ประโยชน์ส่วนตนเป็นที่ตั้งเหมือนที่ชาวต่างชาติตั้งข้อสังเกตเกี่ยวกับนิสัยของคนไทยไว้ว่าบ้านคนไทยสะอาดมาก ไม่ว่าจะไปบ้านไหน จะเช็ดถูทำความสะอาดเรียบร้อย แต่ขยะที่อยู่นอกบ้านตัวเองกลับทิ้งอย่างไม่สนใจ ทำให้คนไทยมีขาดสาธารณะหรือมีสิ่งนี้ไม่มากพอ ผลที่ตามมาคือเมื่อเกิดวิกฤตการทับซ้อนของผลประโยชน์ส่วนตัวและพวกพ้องกับผลประโยชน์สาธารณะก็จะนึกถึงและรักษาผลประโยชน์ส่วนตัวก่อนจนขาดความรับผิดชอบต่อส่วนรวมทำให้เกิดความไม่เสมอภาคและขาดความยุติธรรมให้เกิดหลักการหรืออุดมการณ์ที่ไม่ดีของระบบอุปถัมภ์ คือเมื่อลูกน้องสนับสนุนเจ้านายโดยไม่สนว่าผิดหรือถูก ไม่สนหลักการ ขาดความเป็นธรรม ความเสมอภาค ขาดความยุติธรรม ทำให้บั่นทอนความรู้สึกสามัคคีของคนในองค์กร เป็นระบบเลือกที่รักมักที่ชัง เกิดการแบ่งพรรคแบ่งพวก หมดกำลังใจในการทำงานได้ จึงไม่สามารถจูงใจให้ทุกคนในองค์กรร่วมแรงร่วมใจกันได้ เกิดระบบประจบสอพลอ ยกยอปอปั้นนายเกินจริง ต้องเอาอกเอาใจนาย รับใช้นายมากกว่าการทำผลงาน จากประเด็นของปัญหาที่เกิดขึ้นเราควรแก้ไขอย่างไร
แนวทางแก้ไขค่านิยมระบบอุปถัมภ์คือแก้ที่สาเหตุคือปรับเปลี่ยนโครงสร้างสังคมศักดินารวมทั้งปรับเปลี่ยนค่านิยม สร้างจิตวิญญาณประชาธิปไตยและความเท่าเทียมกันและต้องมุ่งทำประโยชน์ต่อส่วนรวม โดยคัดกรองคนที่มีความรู้ความสามารถเข้ามาในระบบรวมทั้งให้ความสำคัญต่อการศึกษาและส่งเสริมการพัฒนาทักษะอย่างเท่าเทียมเพื่อสร้างบรรยากาศและกระตุ้นแรงจูงใจในการทำงานบรรยากาศการทำงานเป็นที่พอใจทุกฝ่ายให้เสมอเท่าเทียมกันมีการตรวจสอบการทำงานได้จากประชาชนมีการนำหลักกฎหมายมาใช้ให้สอดคล้องกับกฎเกณฑ์กับคนในสังคมและปรับโครงสร้างจากแนวดิ่งเป็นแนวราบ
จึงเห็นได้ว่าค่านิยมระบบอุปถัมภ์เป็นค่านิยมของคนไทย ที่สืบทอดมาตั่งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน กลมกลืนไปกับวิถีชีวิตจนเป็นระบบของคนไทยในสังคม ทำให้ยากที่จะเปลี่ยนแปลงแก้ไขเพราะ ระบบอุปถัมภ์ เป็นระบบที่อยู่ในสังคมจารีตนิยมของคนไทยที่เกิดจากความเหลื่อมล้ำของมนุษย์ในแง่ทรัพย์ สถานะ อำนาจ และบารมีที่มีเรื่องของการแบ่งระบบชนชั้นเข้ามาเกี่ยวข้อง
ขอบคุณแหล่งที่มา นายประจักษ์ น้อยเหนื่อย ( เรียบเรียง)
สุภัชชา พันเลิศพาณิชย์ เรียบเรียงใหม่
........................................................................................................................................
เอกสารอ้างอิง
จุรี วิจิตรวาทการ. (มปป.). ระบบสังคมไทย. (มปท.).
จุรี วิจิตรวาทการ. เอกสารประกอบการสอนวิชา รศ. 781 ระบบสังคมและการเมืองไทย. กรุงเทพฯ: โครงการเอกสารและตำรา คณะรัฐประศาสนศาสตร์ สถาบันบัณฑิตพัฒนบริหารศาสตร์, 2539
อมรา พงศาพิชญ์และปรีชา คุวินทร์พันธ,บรรณาธิการ. ระบบอุปถัมภ์. พิมพ์ครั้งที่ 3. กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2538
