คนต่างด้าว(Aliens) ตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตสถาน พ.ศ. 2525 หมายถึง ชาวต่างประเทศที่มีถิ่นฐานอยู่อีกประเทศหนึ่ง ส่วนตามตามพ.ร.บ.สัญชาติ พ.ศ. 2508 คนต่างด้าว หมายถึง ผู้ที่ไม่มีสัญชาติไทย จึงพอสรุปได้ว่า คนต่างด้าวเป็นถ้อยคำว่าใช้กันทั่วไปเป็นคนไทยรวมๆ ที่ใช้เรียกบุคคคลที่ไม่มีสัญชาติไทย ดังนั้นคำว่าคนต่างด้าวจึงน่าจะหมายรวมถึง:
1.)คนไร้สัญชาติ (Nationaliltyless Persons) หมายถึง บุคคลที่ไม่มีสัญชาติไทยและ ไม่ปรากฎต่อเจ้าหน้าที่ของรัฐไทยว่ามีสัญชาติรัฐอื่น กล่าวคือ เป็นบุคคลที่ไม่มีสัญชาติของรัฐใดเลย ภายหลังจากการพิจารณากฎหมายว่าด้วยสัญชาติของรัฐที่มีจุดเกาะเกี่ยวโดยแท้จริง(Genuine Link) กับบุคคลนั้นแล้ว ไม่สามารถที่จะกล่าวอ้างหรือเรียกร้องสิทธิใดๆ จากรัฐได้ เว้นแต่ว่ารัฐนั้นจะยอมรับที่จะให้ “สิทธิอาศัย”
2)คนไร้รัฐ (Stateless Person) หมายถึง บุคคลที่ไม่มีข้อเท็จจริงอันทำให้ได้รับสัญชาติของรัฐใดเลยและในขณะเดียวกันก็ไม่ได้รับอนุญาตให้มีสิทธิอาศัยในรัฐใดเลยเช่นกัน อันทำให้บุคคลเหล่านี้ไม่อาจตั้งบ้านเรือนถิ่นฐานได้โดยชอบด้วยกฎหมายในที่ใดๆ ในโลกใบนี้ และเป็นคนเข้าเมืองผิดกฎหมายสำหรับรัฐทุกรัฐ กล่าวคือเป็น”คนต่างด้าว” (Aliens) สำหรับทุกรัฐที่ไม่มีรัฐเจ้าของสัญชาติ (State of Nationality) และไม่มีรัฐเจ้าของภูมิลำเนา(State of Domicile)
3)ชนกลุ่มน้อยที่เป็นคนต่างด้าวหมายถึง คนต่างด้าวที่รัฐมนตรีว่าการกระทรวงมหาดไทยอนุญาตโดยอนุมัติของคณะรัฐมนตรีให้เข้ามาในราชอาณาจักรตามกฎหมายว่าด้วยคนเข้าเมืองและกระทรวงมหาดไทยได้จัดทำระเบียนประวัติและบัตรประจำตัวไว้
สถิติคนต่างด้าวในไทย
1)คนต่างด้าวที่เดินทางเข้าประเทศไทยและอยู่ชั่วคราว
หน่วยราชการที่จัดเก็บข้อมูลหลกๆคือ สำนักงานตรวจคนเข้าเมือง (สตม.) ในกลุ่มนี้หากตัดจำนวนผู้ที่ขอเดินทางผ่านประเทศออกไป สามารถแยกคนต่างด้าวกลุ่มนี้แบ่งออกได้เป็น 3 กลุ่มหลักคือ
1.1)นักท่องเที่ยว 10 ล้านคน (นับจากการตรวจลงตราของ สตม. 2545)
1.2)แรงงานต่างด้าวที่เข้าเมืองถูกกฎหมายและมีใบอนุญาต 8.3 หมื่นคน (นับจากการตรวจลงตราของ สตม. 2545) แรงงานเข้าเมืองถูกกฎหมายที่มีใบอนุญาตทำงาน 81,195 คน (ข้อมูล ณ วันที่ 1 มี.ค. 2546 ของสำนักบริหารแรงงานต่างด้าว – สบต.)
1.3)คนต่างด้าวที่ได้รับอนุญาตให้อยู่ชั่วคราวด้วยเหตุผลอื่นๆ เช่น อยู่กับครอบครัวคนไทย เรียนหนังสือ หรือด้วยเหตุผลทางการทูต เป็นต้น5 หมื่นคน (นับจากการตรวจลงตราของ สตม. 2545)
2)คนต่างด้าวที่ตั้งถิ่นฐานอยู่ในประเทศไทย 200,000 คน
จัดเก็บโดยสำนักบริหารการทะเบียน -สบท.และ สตม.
3)คนต่างด้าวที่เกิดในประเทศไทย
บุคคลประเภท 7 ของ สบท. มีอยู่ประมาณ 4.1 หมื่นคนร้อยละ 80 อยู่ในกลุ่มอายุ 0-11 ปี, ร้อยละ 18.55 อายุ 11-20 ปี, ร้อยละ 1.04 อายุ 20-60 ปี, และร้อยละ .03 อายุ 60 ปีขึ้นไป
4)จำนวนนักเรียนนักศึกษาที่ไม่มีสัญชาติไทยรวมทั้งประเทศ
จากการสำรวจของโครงการวิจัยนี้ โดยผู้แทนจากกระทรวงศึกษาธิการ ปี 2546 พบว่ามีรวม 53,550 คน หากหักสัญชาติอื่นๆจำนวน15,170 คน [คาดว่าคือลูกหลานของคนต่างด้าวในกลุ่มที่ (1)] ออกจะเหลือลูกหลานของบุคคลบนพื้นที่สูงที่ยังไม่มีสัญชาติไทยและลูกหลานแรงงานต่างด้าวจากประเทศพม่า ลาว และกัมพูชารวม 38,380 คน ในจำนวนนี้ส่วนใหญ่คือลูกหลานของบุคคลบนพื้นที่สูงที่ยังไม่มีสัญชาติไทยในกลุ่มที่ (3)
5)คนต่างด้าวที่หลบหนีเข้าเมือง
1.1)บุคคลบนพื้นที่สูงใน 20 จังหวัดที่ไม่มีสัญชาติไทย จากการสำรวจบุคคลบนพื้นที่สูง พ.ศ. 2545 ของกรมพัฒนาสังคมและสวัสดิการ พบจำนวนผู้ไม่มีสัญชาติไทยมีอยู่รวม 248,866 คนขณะที่จำนวนบุคคลบนพื้นที่สูงถือบัตรสีฟ้า จากฐานข้อมูลสบท. มี 180,212 คน และจำนวนคนในชุมชนบนพื้นที่สูงถือบัตรสีเขียวขอบแดง (โครงการมิยาซาว่า) จากฐานข้อมูลสบท. มี 186,929 คน คาดว่าส่วนหนึ่งของผู้ถือบัตรสีฟ้าถูกสำรวจซ้ำได้บัตรสีเขียวขอบแดงด้วย
1.2)คนต่างด้าวที่เข้าเมืองไม่ชอบด้วยกฎหมาย แต่มีมติคณะรัฐมนตรีให้เป็นบุคคลเข้าเมืองชอบด้วยกฎหมายและได้สิทธิอยู่อาศัยชั่วคราว และคนต่างด้าวที่เข้าเมืองโดยไม่ชอบด้วยกฎหมาย รวม 350,327 คน (บุคคลประเภท 6 มีเลขประจำตัว 13 หลัก ในฐานข้อมูลของสบท.)
1.3)ชนกลุ่มน้อยที่หลบหนีเข้ามาในประเทศไทยเนื่องจากการสู้รบของประเทศเพื่อนบ้าน และกลุ่มที่หลบหนีเข้ามาเพื่อหางานทำ โดยเข้ามาอยู่ในประเทศไทยนานแล้ว กรมการปกครองได้จัดเก็บข้อมูลและออกบัตรประจำตัว (บัตรสีประจำกลุ่ม) หากหักกลุ่ม (5) ก.ออกจะเหลือจำนวน 147,283 คน (กลุ่มนี้บางส่วนคือบุคคลประเภท 6 มีเลขประจำตัว 13 หลัก ในฐานข้อมูลของสบท.)
1.4)ผู้หนีภัยจากการสู้รบ ที่หน่วยราชการไทยได้ควบคุมผู้ลี้ภัยไว้ตามพื้นที่พักพิงชั่วคราวต่างๆ ใน 4 จังหวัด ตัวเลขจากรวบรวมของกองการต่างประเทศ สำนักงานปลัดกระทรวงมหาดไทย กระทรวงมหาดไทย เมื่อเดือนธันวาคม 2545 พบว่ามีจำนวน 109,836 คน
1.5)ผู้อพยพเชื้อสายไทยจากประเทศพม่า ลาว และกัมพูชา ไม่ทราบจำนวน
1.6)กลุ่มผู้หลบหนีเข้าเมืองจากประเทศพม่า ลาว และกัมพูชา จากการประเมินของสบต. เมื่อ ปี 2546 คาดว่ามีประมาณ 800,000 คนแต่ตัวเลขจากการประเมินของกระทรวงสาธารณสุข เมื่อปี 2545 มีอยู่รวม 1,222,143 คน
1.7)กลุ่มผู้หลบหนีเข้าเมืองจากประเทศอื่นๆ ไม่มีการประเมิน ในกลุ่มนี้จำนวนมากที่สุดมาจากประเทศเอเชียใต้คือ บังกลาเทศ อินเดีย ปากีสถาน และศรีลังกา รองลงมาคือจีน เวียดนาม และประเทศเกิดใหม่ในยุโรปตะวันออก เช่น อุเบกิสถาน รัสเซีย เป็นต้น สันนิษฐานได้ว่าส่วนใหญ่คือ คนต่างด้าวที่อยู่เกินกำหนดเวลาที่ได้รับอนุญาต (over-stayers) ซึ่งสตม. คาดประมาณตัวเลขสะสมไว้ว่ามีอยู่รวม 409,258 คน อีกจำนวนหนึ่งคือผู้เดินทางโดยใช้เอกสารการเดินทางปลอม
