ผมได้ทบทวนแนวคิดจากทฤษฎีของฟรอยด์ เอาไว้เพื่อว่าจะมีใครจะเข้าใจการทำงานจิตมากขึ้น วิเคราะห์ไ้ด้ว่าความขับข้องใจเกิดจากอะไร มีอะไรในการต่อสู้กับความขับข้องใจได้บ้าง ฯลฯ ในตอนแรกผมจะเสนอแต่ส่วนของทฤษฎีจิตวิเคราะห์อย่างเดียว ในตอนหลังๆจะได้นำเสนอความคิดของฟรอยด์เกี่ยวกับเรื่องสังคมบ้าง 

1. การทำงานของจิต

     ฟรอยด์ได้แบ่งการทำงานของจิตไว้ 3 ระดับ คือ 1. จิตไร้สำนึก (unconsciousness) 2. จิตมีสำนึก (consciousness) และ 3. จิตก่อนสำนึก (preconsciousness) กล่าวคือ

 

1. จิตก่อนสำนึก เป็นส่วนของประสบการณ์ที่สะสมไว้แต่มีลักษณะเรือนลาง เมื่อถูกสภาวะหรือสิ่งกระตุ้นที่เหมาะสม หรือเมื่อบุคคลต้องการนำกลับมาใช้ใหม่ก็สามารถระลึกได้และสามารถนำกลับมาใช้ในระดับจิตสำนึกได้ และเป็นส่วนที่อยู่ใกล้ชิดกับจิตรู้สำนึกมากกว่าจิตไร้สำนึก (ผมตีความว่านี่เป็นลักษณะของสมาธิ การใคร่ครวญในการทำบางสิ่งบางอย่าง)

 

2. จิตสำนึก เป็นสภาวะที่บุคคลรับรู้ตามประสาทสัมผัสทั้งห้า ที่บุคคลจะมีการรู้ตัวตลอดเวลาว่ากำลังทำอะไรอยู่ คิดอะไรอยู่ คิดอย่างไรเป็นการรับรู้โดยทั่วไปของมนุษย์ ที่ควบคุมการกระทำส่วนใหญ่ให้อยู่ในระดับรู้ตัว (Awareness) และเป็นพฤติกรรมที่แสดงออกมาโดยมีเจตนาและมีจุดมุ่งหมายจิตสำนึกเป็นส่วนที่ทำให้บุคคลมีพฤติกรรมสอดคล้องกับหลักความเป็นจริงในสถานการณ์ต่างๆ โดยอาศัยหลักแห่งเหตุผล และศีลธรรมที่ตนเองเชื่อถือเพื่อเป็นแนวทางในการแสดงพฤติกรรม 

 

3. จิตไร้สำนึก เป็นส่วนที่มีบทบาทสำคัญในการแสดงพฤติกรรมของมนุษย์โดยเฉพาะพฤติกรรมบางอย่างที่บุคคลแสดงออกไปโดยไม่รู้ตัว    ที่เกิดมาจากพลัง  (instinct)ของจิตไร้สำนึกซึ่งทำหน้าที่กระตุ้นให้บุคคลแสดงออกไปตามหลักแห่งความพึงพอใจของตน และการทำงานของจิตไร้สำนึกเกิดจากความปรารถนา หรือความต้องการของบุคคลที่เกิดขึ้นในวัยเด็ก ที่ไม่ได้รับการยอมรับ เช่น การถูกห้าม หรือถูกลงโทษ จะถูกเก็บกดไว้ในจิตส่วนนี้ ซึ่งเป็นกระบวนการปรับตัวเมื่อเกิดความขัดแย้งทางจิตที่มีอิทธิพลต่อการแสดงพฤติกรรมของมนุษย์ที่แสดงออกมาโดยไม่รู้ตัว เช่น การพูดพลั้งปาก ความฝัน เป็นต้น นอกจากนี้ สิ่งที่เก็บกดไว้ในจิตไร้สำนึกอาจมีอิทธิพลต่อการทำงานของร่างกาย ทำให้ร่างกายไม่ปฏิบัติหน้าที่ไปตามแรงกระตุ้น เช่น เด็กที่เก็บกดความรู้สึกมุ่งร้ายในเรื่องเพศในวัยเด็ก เมื่อเติบโตขึ้นก็อาจหมดความรู้สึกทางเพศได้ ส่วนจิตไร้สำนึกเปรียบเสมือนก้อนน้ำแข็ง ส่วนใหญ่ที่อยู่ใต้ผิวน้ำ โดยมีจิตสำนึก (Conscious Mind) เป็นส่วนของน้ำแข็งที่อยู่เหนือน้ำที่มีอยู่เพียงเล็กน้อย

 

     สรุปว่า การทำงานของจิตทั้ง 3 ระดับจะมาจากทั้งส่วนของจิตไร้สำนึกที่มีพฤติกรรม ส่วนใหญ่เป็นไปตามกระบวนการขั้นปฐมภูมิ (Primary Process)เป็นไปตามแรงขับสัญชาตญาณ (Instinctual Drives) เช่น การพลั้้งปาก การลืม การจะเจอเรื่องตลก และความฝัน คนตามทัศนะของฟรอยด์เป็นคนไม่มีเหตุผล อยากได้แต่ความสุข หลีกเลี่ยงความเจ็บปวด พลังในส่วนของจิตก่อนสำนึกและจิตสำนึก จะพัฒนาขึ้นเป็นกระบวนการขั้นทุติยภูมิ (Secondary Process)

ความสงสัยของผู้อ่านจะมีว่า สัญชาตญาณอะไรที่เป็นหลักในความคิดของฟรอยด์ มาเจอกันในบันทึกถัดไปครับ

 

หนังสืออ้างอิง

ยศ สันตสมบัติ.(2532)ฟรอยด์และพัฒนาการของจิตวิเคราะห์จากความฝันสู่ทฤษฎีทางสังคม. สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์: กรุงเทพฯ

บันทึกสมัยเรียนปริญญาตรี