สวนผักที่บ้านเอื้ออาทร สายไหม กรุงเทพฯ อาจไม่ใช่สวนผักตามอุดมคติที่มีการจัดวางกระถางสวยงาม หรือปลูกพืชสมุนไพรมากคุณค่าตามวิถีชีวิตทางเลือก เพราะจะว่าไป “คนเมืองตัวจริง”อย่างพวกเขาคงไม่เน้นภาพลักษณ์ เอาแค่ลงแรงแล้ว จับต้องได้เป็นเพียงพอ หากลองย้อนไปเมื่อ 2-3ปีก่อน ในช่วงที่เพิ่งเข้าร่วมโครงการสวนผักคนเมือง โดยสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส.)ใหม่ๆ แปลงพักที่เขาปลูกนั้นดูดีและน่ามองกว่าปัจจุบันแน่ๆ เพราะครั้งนั้นมีการช่วยเหลือทุกทิศทาง ทั้งบุคลากรความรู้และเงินสนับสนุน สวนผักจึงใหม่และสด ทว่าวันนี้กิจวัตรของบรรดาสมาชิกที่หาเช้ากินค่ำ ก็ช่วยประคับประคองให้สวนผักคนเมืองแบบที่เป็นอยู่มัน เดินไปได้ด้วยตัวของตัวเอง 

รัชต์สุพงศ์ ดวงแก้ว หัวหน้าโครงการสวนผักคนเมือง หมู่บ้านเอื้ออาทร สายไหม อธิบายประกอบหลักฐานตรงหน้าว่า ถึงจะดูภายนอกต่างจากอดีตเพราะไม่มีเวลาจัดการมากนัก แต่สวนผักของพวกเขาอุดมไปด้วยพืชผักสวนครัวที่ใช้บริโภคได้เป็นประจำอย่างครบถ้วน ไม่ว่าจะเป็น สะระแหน่ บัวบก ผักชีฝรั่ง กะเพรา ผักกาด โหรพา พริก มะเขือ ฯลฯ อีกทั้งในขณะนี้กิจกรรมการปลูกผักยังขับเคลื่อนไปด้วยคนในชุมชนเอง ด้วยทุกคนต่างเห็นความสำคัญของการผลิตอาหาร และการสร้างสีเขียวให้กับชุมชน ที่เริ่มจากพื้นที่เล็กๆ แต่มีคุณค่าแสนยิ่งใหญ่ “ถึงจะไม่มีใครมาสนับสนุนอย่างเป็นทางการ แต่การปลูกผักกินเองในพื้นที่จำกัดเป็นความคิดที่ดี เราจึงทำต่อมาเรื่อยๆ มีการจัดการตามธรรมชาติโดยที่ไม่ต้องลงรายละเอียดว่าใครที่หน้าที่อะไรเหมือนช่วงทำแรกๆ อย่างผมเป็นหัวหน้าโครงการก็จริง แต่ทุกคนที่เห็นด้วยกับการปลูกผักเขาก็จะช่วยกันดูแล วันไหนใครกลับบ้านมีเวลาว่างก็จะมาดูว่าผักที่ปลูกกันไว้มีคนมารดน้ำหรือยัง ถ้าใครมีเมล็ดพันธ์และพร้อมจะดูแลทุกคนก็มีสิทธิในพื้นที่ร่วมกันได้ ช่วงไหนออกผลก็จะเก็บกินกันได้ตามอัธยาศัย มันเป็นการแบ่งปันตามลักษณะของคนไทยอยู่แล้ว”หัวหน้าโครงการสวนผักชุมชนเมือง ที่มีอาชีพประจำเป็นครูอธิบาย เปิดสมการสานต่อแปลงผักเขา ยังกล่าวย้ำว่า  การทำเกษตรในเขตชุมชนเมืองไม่ใช่เรื่องยาก หรือเป็นสิ่งอุดมคติไกลตัว และสิ่งสำคัญประกอบด้วยส่วนประกอบใหญ่ๆ คือ  

1.เรื่องความรับผิดชอบ ซึ่งสมาชิกต้องทำความเข้าใจกับเจ้าของพื้นที่ อาจจะเป็นนิติบุคคลอาคารชุด หรือหมู่บ้านว่าพร้อมจะรับผิดชอบและทำให้พื้นที่กลับสู่สภาพเดิม เมื่อยุติกิจกรรมแล้ว ทั้งนี้รวมไปถึงการดูแลรักษาความสะอาด ทั้งในแง่ภูมิทัศน์ กลิ่น เพื่อให้ผู้ที่พบเห็นเข้าใจไปในลักษณะเดียวกันว่าการปลูกพักในเขตเมืองไม่ใช่อุปสรรค  2.เรื่องการหาสมาชิกแนวร่วม ที่ต้องเชิญชวนโดยให้เห็นแก่ประโยชน์ของการทำกิจกรรม อาทิ การเลือกปลูกพืชที่บริโภคได้จริง หรือเป็นพืชที่มีคุณค่าแต่หาได้ยากหรือมีราคาแพงในท้องตลาด โดยในข้อนี้นอกจากจะมีสมาชิกจำนวนเพิ่มขึ้นแล้วยังจะเกิดอาสาสมัครไปโดยปริยาย หรือ 3.ประเด็นเรื่องการจัดสรรพื้นที่ ที่ต้องใช้ “ความเล็ก” อย่างรู้คุณค่า รู้จักการออกแบบและเลือกวัสดุเหลือใช้เพื่อลดค่าใช้จ่าย

“เราเป็นคนต่างจังหวัดที่เขามาอยู่กรุงเทพฯ กลายเป็นคนเมืองจริงๆ แต่นิสัยของการรักธารรมชาติมันยังอยู่ ทุกคนอยากมีสีเขียว อยากอยู่ใกล้ธรรมชาติ ดังนั้นถ้าจะทำต่อไปได้ด้วยตัวเองก็ต้องหาจุดร่วมให้ได้”หัวหน้าโครงการกล่าวเสริมภูมิปัญญาง่าย สไตล์คนเมือง “เริ่มต้นก็ปลูกในกระถางแบบของใครของมัน จากนั้นก็มาใช้พื้นที่ข้างล่าง และค่อยเขยิบไปใช้ใกล้บ่อบำบัดน้ำเสียของนิติบุคคล พอไปปลูกตรงนั้นดีใหญ่เลย ไม่ต้องเปลืองน้ำประปา แถมน้ำยังมีจุลินทรีย์ซึ่งเป็นอาหารของพืช”ถึงคราว ดวง-รักดวง รักษ์พวง อีกหนุ่มสมาชิกกิจกรรมสวนผัก บ้านเอื้ออาทร สายไหมพูดบ้าง สมาชิกสวนผัก ขยายความในเรื่องนี้ว่า นอกจากพื้นที่ว่างล่างอาคารซึ่งใช้เป็นพื้นที่ปลูกผักแล้ว  ใกล้กับบ่อบำบัดน้ำเสียซึ่งเป็นของนิติบุคคลยังถูกจัดสรรเป็นแปลงผักขนาดย่อม เรียงรายตามพื้นที่ว่าง ตามความเหมาะสม

“มันเริ่มจากการหาพื้นที่ปลูกเพิ่ม ข้อดีของการปลูกในส่วนกลางคือเราไม่ต้องเสียค่าน้ำประปารดน้ำเราก็ใช้น้ำที่เป็นบ่อบำบัดชุมชนซึ่งเขาใส่จุลินทรีย์ไว้รดน้ำ หรือถ้าฝนตกมันก็รดไปเองตามธรรมชาติ ตรงนี้เป็นพื้นที่ส่วนร่วม ใครเขาอยากเอาเมล็ดอะไรมาปลูกก็ปลูก และก็เก็บกินได้ เราไม่มีเวลา การหาที่ปลูกที่โดดน้ำง่ายๆใครก็สามารถมาช่วยกันรดได้ มันก็ช่วยให้รักษาง่ายขึ้น เหมาะสมกับนิสัยของสมาชิกที่ไม่ค่อยมีเวลา”

เป็นวิถีปลูกและแบบฉบับคนเมืองที่ไม่ค่อยมีเวลาถึงจะดูกะทัดรัดไม่สวยงาม แต่ว่ากันว่ายามที่ตำลึงผลิใบ ใบกระเพราขึ้นดก พื้นที่เล็กๆนี้สร้างความยินดีให้กับใครต่อใครที่ครั้งหนึ่งเขาเคยช่วยรดน้ำเมื่อไร้วี่แววความชุ่มชื่น หรือเคยโยนเมล็ดพันธุ์ผักที่หาง่ายๆตามท้องตลาดในเหตุผลนานัปการ ทุกคนลงความเห็นว่า นอกจากสีเขียวแล้ว  ลานปลูกผักเล็กๆของพวกเขายังเป็นมากกว่าที่ว่าง เพราะมันยังเป็นที่พบปะของคนในชุมชน เคยเป็นโต๊ะอาหารเย็นของเด็กน้อย และเอากันตามจริงในบางครั้งมันยังเป็นแหล่งสังสรรค์ตามอัตภาพของสมาชิกในชุมชนนั้นมันอาจไม่ใช่สวนผักแบบอุดมคติที่มีผักนานาชนิด สอดคล้องวิถีชีวิตคุณภาพแบบกระแสรอง แต่สวนผักที่บ้านเอื้ออาทรแห่งนี้ก็เติบโตแบบที่คนในชุมชนต้องการจะให้มันเป็น

เป็นความพอใจที่อาจไม่ใกล้เคียงกับอุดมคติ แต่ก็สามารถจับต้องผลลัพธ์ของมันได้จริงๆ