สวัสดีทุกๆคนครับ
ก่อนอื่นต้องขอกราบขอบพระคุณอาจารย์รัชณีย์ ป้อมทอง จากโรงพยาบาลเซนต์หลุยส์ ที่ทำให้ข้าพเจ้าได้รับความรู้ และตะหนักถึงความสำคัญของการดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้าย(End of life care)
ผู้ป่วยระยะสุดท้าย หมายถึงผู้ป่วยที่ได้รับการวินิจฉัยแล้วว่าสภาวะของการป่วยไข้เป็นระยะลุกลาม เรื้อรัง หรือเป็นการป่วยไข้ ที่เข้าสู่ระยะท้ายๆของโรค ซึ่งไม่มีวิธีรักษาให้หายได้ (นพ. สถาพร ลีลานันทกิจ,2552)
อาจจะทำให้เห็นภาพได้ง่ายขึ้นครับ โดยการนึกไปถึงผู้ป่วยติดเตียง ผู้ป่วยที่ต้องพักรักษาตัวอยู่ในโรงพยาบาล ในสภาพที่อาจมีสายระโยงระยางมาสุดปลายสายที่คอ หรือการเจาะคอเพื่อรับออกซิเจน, การให้อาหารทางสายยาง เป็นต้น เราจะทำอย่างไรดีให้พวกเขามีการจากไปจากโรคนี้อย่างมีความสุข
ปกติผู้ป่วยระยะสุดท้ายที่เข้าใจถึงสภาะของโรค เช่น ในรายที่อาการรุนแรงมากๆ จะไม่กลัวตายแล้ว แต่จะกลัวความทรมานตอนใกล้ตาย ว่ากันว่าการตายที่สบายที่สุดคือการหลับตาย??? การตายดีคืออะไร???
เป้าหมายของการดูแลรักษาผู้ป่วย หลักๆเลยคือ การช่วยให้ผู้ป่วยมีคุณภาพชีวิตที่ดีที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ การช่วยผู้ป่วยในการวางแผนชีวิตก่อนตาย การช่วยผู้ป่วยให้ได้ทำสิ่งที่ผู้ป่วยยังกังวลใจ ยังห่วงอยู่ในใจให้สำเสร็จ(unfinished business) การทำให้ผู้ป่วยมีความสุขกับชีวิตปัจจุบันของเค้า และช่วยให้เสียชีวิตอย่างสมศักดิ์ศรีของความเป็นมนุษย์
นิยามของกิจกรรมบำบัดคือ เป็นวิชาชีพ ที่มีการประเมิน ส่งเสริม ป้องกัน บำบัด ฟื้นฟู ไม่มีการรักษาแต่มีสื่อการรักษา (Therapeutic Media)
กระบวนการทางกิจกรรมบำบัดคือ การประเมิน, การรวบรวมข้อมูล, ตั้งเป้าประสงค์, วางแผนการรักษา และการประเมินซ้ำตามลำดับ
กรอบอ้างอิง Psychospiritual integration Frame of Reference เป็นกรอบอ้างอิงที่ใช้ในผู้ป่วยระยะสุดท้ายโดยมีองค์ประกอบ ได้แก่
- Becoming :การรับรู้ตนเองในสภาพร่างกาย, จิตใจ และจิตวิญญาณ
- Meaning:การส่งเสริมให้เกิดคุณค่าและความหมายในชีวิต โดยผ่านกิจกรรมที่มีความหมาย หรือกิจกรรมที่ผู้รับบริการสนใจเพื่อสร้างแรงจูงใจในการทำกิจกรรม และการวางแผนการใช้ชีวิตช่วงวาระสุดท้ายให้มีความสุข
- Centredness: การเห็นถึงคุณค่าของตนเอง ระลึกถึงในสิ่งที่ทำแล้วมีความสุข
- Connectedness: การเชื่อมโยงความสัมพันธ์ระหว่างตนเองกับบริบทต่างๆ เช่นสภาพแวดล้อมทางกายภาพ, สังคม, วัฒนธรรม, ความเชื่อ ศาสนา และการจัดสภาพแวดล้อมให้ตรงตามความต้องการของผู้รับบริการ
- Transcendence: นิพพานหรือความสุขช่วงสุดท้ายของชีวิต การมีคุณภาพชีวิตที่ดี, จากไปอย่างสงบ
บทบาทของนักกิจกรรมบำบัด (occupational therapy)กับผู้ป่วยระยะสุดท้าย ในมุมมองส่วนตัวของผมซึ่งเป็นนักศึกษากิจกรรมบำบัดชั้นปีที่3 ผมจะมองว่าเราจะให้การดูแลผู้ป่วยแบ่งออกเป็น2ช่วง คือ
1. ช่วงก่อนตาย (Pre-Dying)
เนื่องจากการดูแลผู้ป่วยแบบองค์รวม (มีการคำนึงถึงผู้ป่วยทั้งด้านร่างกาย จิตใจ สิ่งแวดล้อม จิตวิญญาน) และการที่ผู้ป่วยต้องนอนติดเตียงอยู่แต่ในรพ. ดังนั้นนักกิจกรรมบำบัดจะส่งเสริมให้เค้าทำกิจกรรมงานอดิเรกอะไรก็ได้ที่เค้าชอบและยังพอทำได้ เช่น การให้ทำงานฝีมือเล็กๆน้อยๆที่สามารถนั่งทำในรพ.ได้ ผลที่ได้คือทำให้ตนเองรู้สึกว่าชีวิตมีคุณค่า เกิดความสุข การให้เทคนิคการจัดการเวลา (time management)ให้เค้าใช้เวลาในแต่ละวินาทีอย่างมีคุณค่าที่สุด เช่นการทำกิจกรรมที่ชอบ การสะสางเรื่องที่เค้ายังทำไม่เสร็จ การจัดสิ่งแวดล้อมในห้องของรพ. ให้เค้าชอบ และรู้สึกดีเหมือนอยู่บ้าน คลายความกังวล การให้ครอบครัวมีส่วนร่วมในการทำกิจกรรมกับผู้ป่วยให้ได้มากที่สุด
2. ช่วงใกล้ตาย (Dying)
ในระยะสุดท้ายจริงๆ ผู้ป่วยเค้าจะเข้าใจนะ รับรู้ได้(เช่น เปิดธรรมะให้ฟัง แต่ถ้าเค้าไม่ชอบ เค้าจะคิ้วขมวดเลย) แต่พูดคุยไม่ได้แล้ว ได้แต่นอนอยู่ที่เตียง สิ่งที่นักกิจกรรมบำบัดทำคือ การส่งเสริมให้เค้าได้รับความสุขให้ได้มากที่สุด เช่น การให้คำแนะนำกับญาติเกี่ยวกับการดูแลผู้ป่วย และแนะนำให้ญาติผู้ป่วย เปิดเพลง หรือคลื่นวิทยุที่ผู้ป่วยชอบฟัง การให้ญาติไปพูดคุยกับเค้า พูดแต่เรื่องดีๆที่เคยทำร่วมกัน การทำในสิ่งที่เค้าศรัทธา ทำทุกอย่างเพื่อให้เค้ามีคุณภาพชีวิตที่ดีที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้เพราะเค้าคือมนุษย์คนนึง ให้เค้าคิดถึงคำสอน หลักธรรมของศาสนาประจำตัวเค้า เช่นในพุทธศาสนิกชน สมมติว่าผู้ป่วยเคยทำอาชีพฆ่าสัตว์มาก่อน พอใกล้ตายเค้าก็จะนึกถึงเสียงร้องของสัตว์ที่เค้าฆ่า ดังนั้นเราควรให้เค้านึกถึงพุทธศาสนาก่อนตาย เพื่อให้เค้ามีการตายที่ดี อาจมีการนิมนต์พระมาให้คำสอน เป็นต้น
สุดท้ายแล้วความตายเป็นสัจธรรมของชีวิตที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ จึงเป็นหน้าที่ของนักกิจกรรมบำบัด ทีมสุขภาพ และผู้ดูแลที่จะช่วยให้ผู้ป่วยระยะสุดท้ายเสียชีวิตอย่างสมศักดิศรีความเป็นมนุษย์ มีคุณภาพชีวิตที่ดีที่สุด และมีความสุขกับปัจจุบันเท่าที่เป็นไปได้ ^^
ปล. ขอขอบคุณแรงบันดาลใจในการเขียนจากอาจารย์รัชณีย์ ป้อมทอง และ MVมิวสิกวิดีโอ เพลงคนไม่มีเวลาของว่าน AF2 ครับและสุดท้ายขอขอบพระคุณท่านผู้อ่านทุกคนจากใจจริงครับ
นายนฤเบศ เสาร์แก้ว
นักศึกษากิจกรรมบำบัดชั้นปีที่3
คณะกายภาพบำบัด มหาวิทยาลัยมหิดล
หากผู้ป่วยรับรู้ได้ว่าระยะสุดท้ายมาเยือน การทำใจ เข้าใจ และรับมือกับมัน เตรียมวันเวลาที่เหลืออย่างเข้มแข็งและมีค่า ภายใต้การดูแลที่ดีจากญาติมิตร ผมถือว่านั่นคือรางวัลชีวิตอันยิ่งใหญ่ด้วยเหมือนกัน
ผมเห็นด้วยเช่นกันครับคุณแผ่นดิน ขอบคุณสำหรับความคิดเห็นครับ