• - อดีตกาลธรรมดา อาตมเนบท
  • - แจกนาม อี การานต์
  • - อุปสรรคหน้าธาตุ
  • - สนธิ อิ และ อุ หน้า สฺ

1. เราเรียนเรื่องอดีตกาล ในปรัสไมบทมาแล้ว ทีนี้ก็ถึงคิวของอาตมเนบท ความหมายก็ยังคงเป็นอดีตเหมือนเดิม แต่ผันกริยาด้วยวิภักติ (ปัจจัยบอกบุรุษ) อีกชุดหนึ่ง สำหรับกริยาที่ใช้เฉพาะอาตมเนบท ตัวปัจจัยทั้ง 9 นี้คล้ายกับรูปอาตมเนบทของปัจจุบันกาล ท่องไปเดี๋ยวก็จำได้ ดังนี้

- -

   เอกพจน์

   ทวิพจน์

   พหูพจน์

บุรุษที่ 1

   -อิ  -i

   -วหิ –vahi*

   -มหิ -mahi*

บุรุษที่ 2

   -ถาสฺ –thās

   -อิถาสฺ ithās

   -ธฺวมฺ -dhvam

บุรุษที่ 3

   -ต –ta

   -อิตามฺ -itām

   -อนฺต -anta**

เนื่องจาก กริยาในกลุ่มแรกที่เราเรียน จะได้เค้าลงสระอะ เมื่อสนธิกับวิภักติที่ขึ้นต้นด้วยอิ ก็จะกลายเป็น เอ ไปหมด กริยาอื่นก็เหมือนเดิม คือ

* เมื่อจะลง วหิ หรือมหิ ให้ยืดเสียงเค้ากริยาจากอะเป็นอาเสียก่อน

** เมื่อจะเติม อนฺต ก็ ลบ อะ ที่เค้ากริยาเสียก่อน

ยกตัวอย่างเสียหน่อย จะได้ไม่งง ใช้ธาตุ √ลภฺ √labh (ได้รับ)  การสร้างก็เหมือนอดีตกาลที่เรียนมา ต่างแต่ตอนปิดท้าย

อะ (อาคม) + ธาตุ + ปัจจัยประจำหมวด + วิภักติ (ปัจจัยบอกบุรุษ/พจน์)

อะ + ลภฺ + อะ + ต > อลภต .  á + lab + á + t > álabhata

- -

   เอกพจน์

   ทวิพจน์

   พหูพจน์

บุรุษที่ 1

   อลเภ  álabhe

   อลภาวหิ álabhāvahi

   อลภามหิ álabhāmahi

บุรุษที่ 2

   อลภถาสฺ álabhathās

   อลเภถาสฺ álabhethās

   อลภธฺวมฺ álabhadhvam

บุรุษที่ 3

   อลภต álabhata

   อลเภตามฺ álabhetām

   อลภนฺต álabhanta

2. การแจกรูปนามพยางค์เดียว ที่ลงท้ายสระอี (ไม่ระบุเพศ) แจกตามข้างล่างนี้ (ถ้าเพศชาย หญิง กลาง เราก็ว่ากันมาแล้ว)

ธี dhī धी ส. (ความรู้)

การก

   เอกพจน์

   ทวิพจน์

   พหูพจน์

อาลปน

   ธีสฺ dhīs

   ธิเยา dhiyāu

   ธิยสฺ dhiyas

กรฺตฺฤ

   ธีสฺ dhīs

   ธิเยา dhiyāu

   ธิยสฺ dhiyas

กรฺม

   ธิยมฺ dhiyam

   ธิเยา dhiyāu

   ธิยสฺ dhiyas

กรฺณ

   ธิยา dhiyā

   ธีภฺยาม dhībhyām

   ธีภิสฺ dhībhis

สมฺปฺรทาน

   ธิเย dhiye

   ธิไย dhiyāi *

   ธีภฺยาม dhībhyām

   ธีภฺยสฺ dhībhyas

อปาทาน

   ธิยสฺ dhiyas

   ธิยาสฺ dhiyās *

   ธีภฺยาม dhībhyām

   ธีภฺยสฺ dhībhyas

สมฺพนฺธ

   ธิยสฺ dhiyas

   ธิยาสฺ dhiyās *

   ธิโยสฺ dhiyos

   ธิยามฺ dhiyām

   ธีนามฺ dhīnām

อธิกรฺณ

   ธิยิ dhiyi

   ธิยามฺ dhiyām *

   ธิโยสฺ dhiyos

   ธีษุ dhīṣu

ข้อสังเกต

  1. 1.โปรดสังเกตข้อแตกต่างจากนาม สตรีลิงค์ ลงสระอี
  2. 2. เอกพจน์ การกที่ 3 -7 อาจใช้แบบแจกเดียวกับ สตรีลิงค์ อีการานต์ได้
  3. 3. อปาทานการก พหูพจน์ มีได้อีกรูปหนึ่ง คือ ธีนามฺ
  4. 4. บางการกปรากฏ ธิ บางการกปรากฏ ธี จำให้ดีๆ

3. อุปสรรคหน้าธาตุ

เรามาเรียนอุปสรรคเพิ่มเติม เพื่อใช้เติมหน้าธาตุ ได้แก่

  • อธิ- (-adhi) )แปลว่า เหนือ บน 
  • อปิ- (-api)แปลว่า ปิด ติดอยู่กับ (บางครั้งใช้กับธาตุ √นหฺ และ √ธา โดยย่อรูป อปิ เหลือแค่ ปิ, เป็น ปินหฺ, ปิธา  แต่ในภาษาสันสกฤตแบบแผน จะใช้ อปิ แยกเป็นคำสันธานต่างหาก แปลว่า “แม้”“ด้วย”
  • อภิ- (abhi-) )แปลว่า ที่ กับ แก่ ต่อ (ใช้ในแง่ที่ว่ามีความรุนแรง)
  • นิ- (ni-) แปลว่า ลง เข้าไปใน ใน
  • ปฺรติ- (prati-) แปลว่า กลับไป ต่อ
  • วิ- (vi-) แปลว่า แยกจาก ออกไป

(การใช้อุปสรรคหน้าธาตุ ไปดูที่รายการศัพท์)

4. อิ และ อุ ที่อยู่ท้ายอุปสรรค เมื่อนำมาประสมหน้าธาตุ ที่ขึ้นต้นด้วย สฺ มีการเปลี่ยนแปลงดังนี้

  1. สฺ เปลี่ยนเป็น ษฺ  เช่น นิ + + √สทฺ => นิ + สีท > นิษีท => นิษีทติ... (สทฺ เปลี่ยนเป็น สีทฺ ก่อน)
  2. แม้จะมี อะ อาคม (อดีตกาล) แทรกหน้าธาตุ สฺ ก็ต้องเปลี่ยนเป็น ษฺ เช่น
  3. อธิ + √สฺถา + ย (กรรมวาจก) => อธิ + ษฺฐา + ย => อธิษฺฐียเต (สฺถา เปลี่ยนเป็น สฺถี ในกรรมวาจก)
  4. อธิ + อะ + √สฺถา + ย (กรรมวาจก อดีตกาล ) => อธฺย + ษฺฐา + ย => อธฺยษฺฐียเต (ยังคงเปลี่ยน ส เป็น ษ)
  5. อุปสรรคที่เป็น อิสฺ หรือ อุสฺ จะกลายเป็น อิษฺ หรือ อุษฺ เมื่อตามมาด้วย กฺ ขฺ ปฺ ผฺ เช่น
  6. นิสฺ + √ปทฺ + ย => นิษฺ+ ปทฺ + ย => นิษฺปทฺยเต

คำศัพท์

ธาตุ*

  • √กฺรมฺ + อติ  atikrā́mati, atikrámate  ผ่าน, เดินข้าม
  • √ชนฺ + อุทฺ ujjā́yate เกิด, เกิดจาก (ใช้กับอปาทานการก)
  • √ชนฺ + ปฺร บังเกิดขึ้น **
  • √ธา + อปิ ปิด คลุม
  • √นศฺ + วิ vináśyati หายไป พินาศ
  • √นหฺ + สมฺ saṃnáhyati จัดแจง ล้อม
  • √ปทฺ + นิสฺ niṣpádyate เติบโต งอก ขึ้นจาก (ใช้กับ อปาทานการก)
  • √ภาษฺ + ปฺรติ pratibhā́ṣate ตอบ (ใช้กับกรรมการก)
  • √ภู + ปฺร ขึ้นมา มีอำนาจ
  • √รจฺ racáyati เรียงเรียง แต่ง รจนา
  • √สิธฺ + ปฺรติ pratiṣédhati ห้าม ดึงไว้
  • √เสวฺ + นิ niṣévate อาศัย, อุทิศตน รับใช้
  • √สฺถา + อธิ adhitíṣṭhati ยืนอยู่เหนือ ขึ้น ปกครอง
  • √หนฺ + ปฺรติ ขัดขวาง ทำให้เจ็บ ฝ่าฝืน

*ในรายการศัพท์ และพจนานุกรม ส่วนใหญ่จะเขียนขึ้นต้นด้วย ธาตุ ตามด้วยอุปสรรค เพื่อบอกว่า ธาตุนี้ใช้อุปสรรคนี้  แต่เมื่อนำมาประกอบเป็นกริยา ให้เอาอุปสรรควางหน้าธาตุเสมอ

** ธาตุที่ไม่แจกกริยาให้ดู เพราะยังไม่ได้เรียนหมวดธาตุนั้นๆ แต่ในที่นี้จะมีไว้ใช้สร้างกริยากรรมการก ซึ่งไม่จำเป็นต้องแจกตามหมวดธาตุ

นาม

  • อนุชฺญา अनुज्ञाส. อนุญาต
  • อีศฺวร ईश्वरปุ. พระเจ้า ผู้เป็นใหญ่
  • กโปต कपोतปุ. นกเขา
  • กรฺณ कर्णนปุ. หู
  • กาม कामปุ. ความรัก ความต้องการ
  • การณ कारणนปุ. สาเหตุ, เหตุผล
  • ชาล जालนปุ. ตาข่าย
  • ธี धीส. ความเข้าใจ
  • นาศ नाशปุ. การทำลาย
  • ปทฺม पद्मปุ.นปุ. ดอกบัว
  • ปุรุษ पुरुषปุ. คน บุรุษ
  • มหาราช महाराजปุ. พระมหาราชา
  • มุนิ मुनिปุ. ฤษี นักพรต
  • เมขลา मेखलाส. สายคาดเอว
  • โมห मोहปุ. ความหลง
  • รถ रथปุ. รถ
  • โลภ लोभปุ. ความปรารถนา ความโลภ
  • วสติ वसतिส. ที่อยู่
  • ศฺรี श्री ส. โชค ความร่ำรวย พระศรี (พระลักษมี)
  • สมุทฺร समुद्रปุ. มหาสมุทร, ทะเล
  • สฺฤษฺฏิ सृष्टिส. การสร้างโลก
  • หฺรี ह्रीส. ความอาย (บาลีว่า หิริ)

คุณศัพท์

  • กฺฤตฺสฺน कृत्स्नปุ.นปุ. กฺฤตฺสฺนา ส. ทั้งหมด
  • จารุ चारुปุ.นปุ.ส.  งดงาม
  • ธีร धीरปุ.นปุ. ธีรา ส. เก่งกล้า, มั่นคง
  • ศฺเวต श्वेतปุ.นปุ. ศฺเวตา ส. ขาว

แบบฝึก

1. แปลสันสกฤตเป็นไทย

  लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभात्कामः प्रजायते  .

  लोभान्मोहश्च नाशश्चलोभः पापस्य कारणम्  ॥1 ॥ 

  • नृपतिरृषिणा पापात्प्रत्यषिध्यत |1.  
  • हरेर्भार्यायां चारवः पुत्रा अजायन्त |2.  
  • धीरं पुरुषं श्रियः सदा निषेवन्ते |3. 
  • पार्थिवस्याज्ञां शत्रू अत्यक्रमेताम्  |4. 
  • पद्मं श्रिया (gen.) वसतिः  | 5. 
  • धियो बलेन पुरुषा दुःखानि पारयन्ति |6.
  • रथोSध्यष्ठीयत रामेण  |7.
  • कवेर्गृहं श्रियाशोभत  | 8. 
  • शिशू आह्वयेथां जनन्या  | 9. 
  • भानुमैक्षतर्षिः  | 10. 
  • गुरोरनुज्ञया कटे शिष्यावुपाविशताम् |11. 
  • मुनिरीश्वरस्य सृष्टिं ध्यायति  | 12. 
  • क्षेत्रेषु धान्यं निष्पद्यते  | 13. 
  • गुरवो ग्रन्थान्रचयन्ति शिष्याश्च पुस्तकानि लिखन्ति |14

  2. แปลไทยเป็นสันสกฤต

  • 15.พระลักษมีกำเนิดแล้วจากมหาสมุทร
  • 16.เหตุใด ท่านจึงปิดหูแล้ว (ใช้กรรมวาจก)
  • 17.พราหมณ์ทั้งหลายตอบแล้วว่า “ศูทรทั้งหลายพูดภาษาของอารยัน”
  • 18.ด้วยความฉลาด นกเขาถูกปล่อยแล้วจากตาข่าย
  • 19. ครูคาดเอวเด็กชายทั้งสองด้วยเข็มขัด
  • 20. เมื่อใดความอายของนักเรียนหายไปเมื่อนั้นธรรมะได้ถูกฝ่าฝืน
  • 21. เมื่อใดท่านได้รับโคสีขาวเหล่านั้นแล้ว?  
  • 22. โลกทั้งมวลถูกปกครองแล้ว โดยพระมหาราชา
  • 23. เพื่อความมั่งคั่ง เราหาที่พึ่งจากกษัตริย์ (प्र-√पद्)
  • 24. คัมภีร์สองเล่มถูกแต่งโดยวิษณุ
  • 25. นมของแม่โคสีดำถูกดื่มโดยเด็กทั้งสอง