จากข้อมูลสรุปความก้าวหน้าและผลการทำงานของเครือข่ายปราชญ์อีสาน
ที่ทำงานร่วมกับ พอช.และ สสส. เชื่อมโยงกับการทำงานขององค์กรท้องถิ่น พบว่า
บัณฑิตคืนถิ่นที่จบชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6 ที่เข้ามาในหลักสูตรนี้
ยังมีปัญหาด้านฐานความรู้และความมั่นคงในเชิงแนวคิด
ซึ่งจำเป็นต้องมีการพัฒนาแนวคิด
โดยการจัดการหลักสูตรการวิจัยเพื่อพัฒนาหลักสูตรและเนื้อหาวิชาการ
และแผนงานปฏิบัติเพื่อพัฒนาทักษะ ของการทำการเกษตรแบบพึ่งตนเอง ที่สามารถสนับสนุนการพัฒนาทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมทางการเกษตรในระดับชุมชนได้อย่างเป็นรูปธรรม
และสามารถขยายเครือข่ายในท้องถิ่นทั้งระดับครัวเรือน ระดับหมู่บ้าน และระดับตำบล
เพื่อประสานงานการพัฒนาท้องถิ่นที่เข้มแข็ง
พัฒนาทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมทั้งกายภาพและทางสังคมอย่างยั่งยืน  โดยมีขั้นตอนการปฏิบัติงานอยู่ใน
3 กรอบงานด้วยกัน คือ

1.  การกำหนดหลักสูตร
เพื่อพัฒนาความรู้ ความเข้าใจ ความคิด
และการเข้าถึงปรัชญาการพึ่งตนเองและการพัฒนาอย่างยั่งยืนที่มีอยู่และปฏิบัติได้จริงในระดับปัจเจก
ระดับครัวเรือน และระดับชุมชน ที่เป็นหน่วยย่อยที่สุด
ที่สามารถนำไปสู่การพัฒนาพื้นที่ และแนวทางการพัฒนานโยบายระดับชาติได้เป็นอย่างดี
จากประสบการณ์การทำงานของเครือข่าย
ที่มีบัณฑิตคืนถิ่นที่เข้าใจหลักการเรียนรู้อย่างต่อเนื่อง
และปฏิบัติอย่างเข้มแข็ง จนเป็นตัวอย่างที่ดีและชัดเจน
สามารถเป็นตัวนำการเปลี่ยนแปลงจากระดับปัจเจกจนถึงระดับชุมชนได้อยู่แล้ว ซึ่งสามารถนำมาใช้เป็นสถานที่ฝึกการเรียนรู้
ฝึกเชิงเทคนิค ฝึกเชิงทักษะ และความเข้าใจเชิงปรัชญาการพัฒนาอย่างยั่งยืน แบบขยายผลต่อเนื่องไปได้
เสมือนหนึ่งแปลงเรียนรู้และชุมชนเหล่านี้ เป็นห้องปฏิบัติการสำหรับนักศึกษาในหลักสูตรดังกล่าวได้เป็นอย่างดี



2.  การวิจัยเพื่อพัฒนาวิชาการและหลักสูตรท้องถิ่น
ซึ่งจำเป็นต้องมีแทรกอยู่ในโครงสร้างของการบริหารจัดการหลักสูตรท้องถิ่น
เพื่อสร้างพลวัตรของการพัฒนาหลักสูตร พัฒนาความรู้ พัฒนาบุคลากร
และก้าวให้ทันกับสถานการณ์ต่างๆที่เปลี่ยนแปลงไป โดยอาศัยการวิจัยในชุมชน
การวิจัยระดับองค์กร และการวิจัยระดับการจัดการหลักสูตรให้สอดคล้องกับแผนงาน
การพัฒนาประเทศ และสถานการณ์ของโลกที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างต่อเนื่อง
กระบวนการวิจัยดังกล่าวควรจะเน้นเพื่อการพัฒนา
ทั้งเนื้อหาทางวิชาการและบุคลากรไปพร้อม ๆ กัน
โดยหลักการจัดการความรู้อย่างมีส่วนร่วมของนักศึกษา ของอาจารย์และชุมชนที่เกี่ยวข้อง
จึงจะเป็นงานวิจัยเพื่อพัฒนาหลักสูตรบัณฑิตคืนถิ่นอย่างถูกต้อง และต่อเนื่องต่อไป



3.  การกำหนดแผนปฏิบัติเพื่อพัฒนาบัณฑิตคืนถิ่น
ซึ่งควรจะมีการวางแผนอย่างเป็นขั้นตอน มีการฝึกช่วงต้น ในกลุ่มนักศึกษาชั้นปีที่ 1
และ 2 เบื้องกลางและเบื้องปลาย ในนักศึกษาชั้นปี 3 และ 4 ที่ควรมีแปลงฝึกงานและปฏิบัติการ
ทั้งในเชิงกลุ่ม และเชิงรายบุคคล เพื่อให้นักศึกษามีโอกาสได้เข้าใจปัญหาและการแก้ไขปัญหาโดยอิสระ
และโดยปฏิสัมพันธ์ร่วมกันของนักศึกษาหลายๆ คนที่อยู่ในกลุ่มเดียวกัน
และในปีท้ายๆหรือปลายปีการศึกษา ในนักศึกษาชั้นปีที่ 4
ก็อาจจะมีการพัฒนาถึงขั้นฝึกปฏิบัติ สร้างความสัมพันธ์ร่วมกัน
ระหว่างนักศึกษากับชุมชนให้เข้าใจความเป็นจริงของระบบสังคม
ที่บัณฑิตจะต้องจบไปเผชิญ ที่พร้อมจะคืนถิ่นอย่างมีความเข้มแข็ง ชัดเจน ซึ่งจะต้องมีแผนปฏิบัติอย่างเป็นขั้นตอน
มีการติดตามประเมินผล ชี้แนะ เสนแนะ และแนวทางการปรับปรุงแก้ไข
โดยอาจารย์ที่ปรึกษา ที่ต้องประกบตัวเป็นรายกลุ่ม
และสามารถดูแลได้ถึงระดับรายบุคคล เพื่อให้บัณฑิตมีทั้งความรู้ที่ถูกต้อง
ความเข้าใจที่สามารถเชื่อมโยงประเด็นทางวิชาการและการแก้ปัญหาในชุมชน
และทักษะความสามารถในการบริหารจัดการทั้งเชิงสังคม เศรษฐกิจ ทรัพยากร
และสิ่งแวดล้อมในขณะเดียวกัน


  นี่คือ
บทสรุปเบื้องต้นจากประสบการณ์การทำงานของเครือข่ายปราชญ์อีสาน ในด้านบัณฑิตคืนถิ่น
ที่อาจจะนำไปสู่การปรับใช้ และพัฒนาหลักสูตรบัณฑิตคืนถิ่น
ที่ถูกต้องและเหมาะสมต่อไป ซึ่งในรายละเอียดของการใช้งานตามแนวคิดนี้
คงจะต้องมีการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ เพื่อพัฒนาได้อย่างเป็นจริง ทั้งในเชิงวิชาการ
วิชาที่สอน การพัฒนาบุคลากร
และการพัฒนากระบวนการเรียนการสอนอย่างเชื่อมโยงและครอบคลุม ให้เกิดประสิทธิภาพการพัฒนาหลักสูตรได้อย่างเป็นจริง

  จึงเรียนมาเพื่อโปรดทราบและพิจารณาไปปรับใช้ต่อไป