สิ่งแวดล้อมทางการศึกษา
ความคิดที่ดี มาจากสิ่งแวดล้อมที่ดี สิ่งแวดล้อมที่ดีเป็นภาวะที่ส่งเสริมให้เกิดความคิด การหยั่งรู้ การแก้ปัญหา ความซาบซึ้ง และจินตนาการ เป็นต้น สิ่งดี ๆ เหล่านี้สามารถเกิดขึ้นได้ในภาวะของสิ่งแวดล้อมที่เหมาะสม และการจัดกระทำสิ่งแวดล้อมเป็นการสร้างเงื่อนไขของการเรียนรู้ให้เกิดสิ่งที่ดีงามได้เช่นกัน
การสร้างสิ่งแวดล้อมในสถาบันการศึกษา สำหรับผู้สอนและผู้เรียน เป็นการสร้างเงื่อนไขที่สามารถส่งเสริมให้เกิดความคิด การหยั่งรู้ การแก้ปัญหา ความซาบซึ้ง และจินตนาการ ดังกล่าวข้างต้นได้ สิ่งแวดล้อมสำหรับสถานศึกษาแบ่งได้ 2 ประการคือ สิ่งแวดล้อมที่เป็นรูปธรรมที่สามารถพบเห็นได้ด้วยสายตา หรือสัมผัสได้ด้วยการจับต้อง และสิ่งแวดล้อมที่เป็นนามธรรม ซึ่งเป็นสิ่งที่สามารถรู้สึกได้
1. สิ่งแวดล้อมรูปธรรม การสร้างสิ่งแวดล้อมรูปธรรมหรือทางกายภาพจะเกี่ยวข้องกับการสร้างวัตถุ ในรูปของอาคาร สถานที่ เช่นห้องน้ำ โรงอาหาร ห้องประชุม ห้องเรียน ห้องพัก รวมทั้งภูมิทัศน์ การตกแต่งการจัดวาง การใช้เครื่องมือทันสมัย พร้อมด้วยสื่อและอุปกรณ์ช่วยส่งเสริมการเรียนการสอน ให้มีความครบถ้วนสมบูรณ์ สะอาดและมีความเป็นระเบียบเรียบร้อย เพื่อให้ดูแล้วเจริญตา น่าใช้ การดำเนินการเกี่ยวข้องกับการลงทุน ต้องใช้ทั้งเงินและคนเพื่อให้มีสิ่งแวดล้อมทางการเรียนที่ดี
ความต้องการสำหรับผู้สอนหรือครู/อาจารย์ สิ่งแวดล้อมที่ควรจัดให้เป็นพื้นฐานได้แก่ ห้องทำงานที่มีความเป็นส่วนตัว ห้องน้ำที่สะอาด แห้ง หอม และใช้งานได้ตลอดเวลา
จากการสำรวจสภาพแวดล้อมในสถาบันการศึกษาพบว่า ห้องทำงานที่เป็นส่วนตัวของผู้สอนนั้นจะจัดให้กับคณาจารย์ในระดับอุดมศึกษาเป็นส่วนมาก แต่ก็ยังมีสถาบันอุดมศึกษาอีกจำนวนมากเช่นกันที่คณาจารย์ไม่มีห้องทำงานที่เป็นส่วนตัว ไม่สามารถทำงานได้อย่างมีสมาธิ ห้องทำงานส่วนตัวมักนิยมจัดไว้สำหรับผู้บริหารเท่านั้น ครู/อาจารย์ที่ทำหน้าที่สอนในระดับวิทยาลัย และโรงเรียนส่วนมากยังไม่มีห้องทำงานส่วนตัว เมื่อผู้สอนขาดสมาธิอาจทำให้การปฏิบัติงานมีประสิทธิภาพลดลง
ความต้องการสำหรับผู้เรียน สิ่งแวดล้อมทางกายภาพจำเป็นเบื้องต้นที่สถานศึกษาควรจัดให้ผู้เรียนได้แก่ ห้องเรียนที่ไม่แออัด ห้องน้ำสะอาด โรงอาหารเพียงพอ พื้นที่พักผ่อนที่สะอาดปลอดภัย ตามลำดับ โดยเน้นความสะอาด เรียบร้อย เป็นสำคัญ
ผลการศึกษาพบว่า ผู้เรียนพอใจกับความสวยงามของสถานศึกษาความสะอาดและความเป็นระเบียบเรียบร้อย และอยากจะมาเรียนความเป็นต้นแบบที่ดีของสถานศึกษาจะช่วยส่งเสริมให้ผู้เรียนมีนิสัย มีรสนิยมของความสะอาดและความเป็นระเบียบที่เป็นคุณลักษณะพื้นฐานของพลเมืองที่ดี และจะทำให้ผู้เรียนมีความสุข ใส่ใจกับการเรียน และใช้เวลากับการเรียนได้อย่างมีความสุข
2. สิ่งแวดล้อมนามธรรม การสร้างสิ่งแวดล้อมนามธรรมหรือทางความรู้สึกจะเกี่ยวข้องกับบรรยากาศ (Atmosphere) ของการเรียนการสอน ทั้งของส่วนที่เป็นการทำงานของผู้สอนและส่วนที่เป็นการเรียนรู้ของผู้เรียน ถึงแม้ว่าปัจจัยที่จะสร้างบรรยากาศที่ดีนั้นเกี่ยวข้องกับคน ระบบบริหาร และวัฒนธรรมองค์กรมากกว่าวัตถุ แต่อย่างไรก็ตามความรู้สึกนั้นอาจมีผลจากวัตถุได้เช่นกัน
ผลการศึกษาพบว่า การมีสิ่งแวดล้อมทางกายภาพที่ดี การเลือกใช้วัสดุที่ดี การเลือกสีที่เหมาะสม สามารถสร้างความรู้สึกหรือบรรยากาศที่ดีได้ เมื่อมีความรู้สึกที่ดีการปฏิบัติงานจะมีประสิทธิผล การเรียนการสอนจะมีประสิทธิภาพมากขึ้น ผู้เรียนและผู้สอนยอมรับว่าพอใจให้มีการจัดการสิ่งแวดล้อมเชิงวัตถุมากกว่าสิ่งแวดล้อมทางจิตใจ
ความต้องการสำหรับผู้สอนหรือครู/อาจารย์ สิ่งแวดล้อมที่เป็นบรรยากาศที่ต้องการได้แก่ ความเป็นธรรม ความเป็นอิสระในความคิด และการยอมรับความสามารถ ตามลำดับ
ผลการศึกษาพบว่า ผู้สอน หรือครู/อาจารย์ พอใจบรรยากาศที่มีความเป็นธรรมเป็นอันดับแรก ส่วนความมีอิสระนั้นคณาจารย์ในระดับอุดมศึกษามีความพอใจมากกว่าระดับอื่น ๆ และการยอมรับความสามารถเป็นบรรยากาศที่คณาจารย์ทุกระดับต้องการให้เกิดขึ้นในสถานศึกษา
ความต้องการสำหรับผู้เรียน สิ่งแวดล้อมทางนามธรรมที่ผู้เรียนต้องการได้แก่ ความอบอุ่น ปลอดภัยมิตรภาพระหว่างเพื่อน ระหว่างครู/อาจารย์ผู้สอน และบรรยากาศทางวิชาการ ตามลำดับ
ผลการศึกษาพบว่า ผู้เรียนส่วนมากต้องการให้สถานศึกษาเป็นที่สำหรับมิตรภาพระหว่างเพื่อนและอาจารย์ มากกว่าการเป็นแหล่งวิชาการอย่างเดียว ผู้เรียนส่วนมากพอใจกับแหล่งวิชาการที่มีอยู่ในสถานศึกษา เช่น ครู/อาจารย์ และสื่อการสอน อุปกรณ์สนับสนุนการเรียนรู้ และสามารถหาแหล่งวิชาการจากภายนอกมาเสริมได้ แต่ต้องการบรรยากาศของการเป็นมิตรในรั้วสถานศึกษา เช่น ไม่เคร่งครัดกับระเบียบวินัย การแต่งกาย ความประพฤติ และการลงโทษจนเกินไป ใช้เวลาให้ครบถ้วนตามตารางเวลาเรียน เป็นต้น
สรุป
จากการสำรวจสภาพสิ่งแวดล้อมในการเรียนการสอนของสถานศึกษาในเขตกรุงเทพ ฯ พบว่า ความมีชื่อเสียงและการได้รับการยอมรับของสถานศึกษามีความสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อมทั้งรูปธรรมและนามธรรม สถานศึกษาที่มีชื่อเสียงและได้รับการยอมรับจากสังคมจะมีสิ่งแวดล้อมทางการศึกษาที่ดี ผู้สอนและผู้เรียนมีความภูมิใจที่เป็นส่วนหนึ่งของสถานศึกษา
การค้นพบที่สำคัญพบว่า สถานศึกษาสามารถยกระดับความเชื่อมั่นและศรัทธาได้ด้วยการปรับสิ่งแวดล้อม โดยเฉพาะสิ่งแวดล้อมรูปธรรมหรือทางกายภาพ การมีอาคารที่สง่างาม มีภูมิทัศน์ที่สวยงาม สะอาดเรียบร้อยมีระบบสื่อสารและแสดงถึงการทำงานอย่างเป็นระบบ และมี Website ที่เชื่อถือได้ สามารถเพิ่มความเชื่อมั่น ความศรัทธาให้กับสังคมได้ อย่างมาก จึงสามารถพบเห็นสถานศึกษาจำนวนมากออกแบบก่อสร้างอาคารและสร้างภูมิทัศน์ที่สวยงาม
สำหรับสิ่งแวดล้อมที่เป็นนามธรรมนั้น สถานศึกษาปัจจุบันมีการปรับตัวเข้าสู่ระบบการบริหารจัดการสมัยใหม่ แต่ยังมีสถานศึกษาจำนวนมากยังมีวัฒนธรรมองค์กรแบบเดิม มีการสร้างความหวาดกลัวและการใช้อำนาจทั้งในระบบและนอกระบบ มีกลุ่มผลประโยชน์และกลุ่มครองอำนาจครอบงำการบริหารจัดการของสถานศึกษา บรรยากาศแบบนี้จึงเป็นอุปสรรคของการพัฒนาสถานศึกษาในทุกด้าน
