อตีต      สันสกฤต, บาลี, ชวาโบราณ (atīta)

อติต       อินโดนีเซีย (atita)

อดีต       ไทย, ลาว

อตีตกาล  เขมร (ออกเสียง อะ-เดต-กาล)

อติต        พม่า (အတိတ်), มอญ (ออกเสียง อะติ๊ด หรือ อะเติ้ด)

(ถ้าไม่เห็นเป็นตัวอักษร ก็แสดงว่าเครื่องของท่านไม่รับฟอนต์นี้)

 

อดีตเป็นคำภาษาบาลีและภาษาสันสกฤต (มีใช้ในทั้งสองภาษา เหมือนกัน)

บรรพบุรุษชาวไทยเราไม่มีคำไทยสำหรับเรียก อดีต หรืออย่างไร ไม่ทราบเหมือนกัน เพราะคำนี้ใช้กันมาช้านานเต็มที อาจจะใช้คำว่า “แต่ก่อน” “แต่กี้แต่ก่อน” “วันหลัง” “แต่หนหลัง” แทนคำว่า อดีต ก็เป็นได้

คำนี้มีปรากฏในภาษาเพื่อนบ้านของเราด้วย คำว่า อดีต ในภาษาไทย จะรับมาจากภาษาเขมรก่อนหรือเปล่าก็ไม่ทราบ แต่ทั้งไทยและลาวออกเสียง อะดีด ส่วนเขมร ออกเสียงต่างไปนิดตามหลักการสะกด ว่า อะเดต (หรือ อะเดตกาล์) พม่าออกเสียงอย่างไรไม่ทราบ รอผู้สันทัดภาษาพม่าอยู่ แต่ดูรูปอักษร(อักษรเดียวกับมอญ) ถอดได้ว่า “อ-ตี-ต์” (มีเครื่องหมายการันต์บนตัว ต ที่สุดคำ) ส่วนภาษามอญเขียนเหมือนกัน แต่คงออกเสียงต่างจากภาษาพม่า

ในภาษาชวาโบราณใช้ว่า อะตีตะ อย่างภาษาบาลีและสันสกฤต ส่วนภาษาอินโดนีเซียใช้ว่า อะติตะ แต่ไม่เขียนเครื่องหมายกำกับสระสั้นยาว (ทั้งสองคำนี้ได้มาจากหนังสือ Sanskrit Words in Southeast Asian Languages) แต่เมื่อค้นจากเว็บไซต์ พจนานุกรมภาษาอินโดนีเซีย และสุ่มจากหนังสือพิมพ์ภาษาอินโดนีเซียแล้ว ไม่พบคำนี้เลย เข้าใจว่าคงจะเป็นคำเก่า หรือเกิดความผิดพลาดอะไรสักอย่าง...

 

รากศัพท์ของ อดีต

               อดีต มาจากคำว่า "อตีตะ"  แปลว่า พ้นแล้ว ล่วงไปแล้ว แยกธาตุได้อย่างนี้...

               อติ + {อิ} + ต = อตีต (ati + {i} + ta = atiita)

 

อติ เป็นอุปสรรค หรือคำเติมข้างหน้า เพื่อเน้นความหมายว่ามากกว่าปกติ พ้น, เลยไป)

---> อิ เป็นธาตุ หรือเป็นรากศัพท์กริยา แปลว่าไป

ต เป็นปัจจัย คือคำเติมข้างหลัง เพื่อบอกว่ากริยาเสร็จสิ้นแล้ว หรือถูกทำแล้ว

 

อิ กับ อิ สนธิกันเป็น อี ดังนั้น อติ+อิ+ต = อตีต แปลว่า สิ่ง,เหตุการณ์,การกระทำ ที่ถูกทำผ่านไปแล้ว...

ง่ายจัง....

 

ในรูปแบบ อุปสรรค + ธาตุ + ปัจจัย นี้เราสามารถแทนค่าตัวไหนก็ได้ตามสูตร ในที่นี้ลองแทนค่าเฉพาะ อุปสรรค หรือ ปัจจัย ก็จะได้คำที่มีความอื่นๆ ดังนี้

  • อนุ(ตาม) + อิ +ต = อนฺวิต แปลว่า (ผู้/สิ่งที่)ไปแล้วด้วยกัน
  • อุป(ใกล้) + อิ + ต = อุเปต แปลว่า (ผู้/สิ่งที่)มาถึงแล้ว
  • อป(ออก, ห่าง) + อิ + หิ = อเปหิ แปลว่า ออกไป(ซะ)
  • ปร(อื่น) + อิ + ต = เปรต แปลว่า (ผู้/สิ่งที่)ไปที่อื่นแล้ว (ตายซะแล้ว...)
  • อว(ผ่าน, ลง) + อิ + ต =  อเวต (ผู้/สิ่งที่)ผ่านไปแล้ว

 

สรุปว่า อดีต ในภาษาไทย มาจากคำว่า อตีต แปลว่า สิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว, ผ่านพ้นไปแล้ว มาจากรากกริยา อิ ที่แปลว่าไป. ในภาษาเพื่อนบ้านเราล้วนใช้รูปนี้ แต่ออกเสียงต่างกันไปตามหลักการสะกด เข้าใจว่ามาจากภาษาในวรรณกรรมทางศาสนาเป็นหลัก.

 

อ้างอิง

  • Satya Vrat Shastri (Ed.). Sanskrit Words in Southeast Asian Languages. Mumbai : Somaiya Publications Pvt., Ltd., 2005. (ศัพท์ภาษาอินโดนีเซีย และชวาโบราณ)
  • http://www.myordbok.com (ศัพท์พม่า)
  • ขอขอบคุณ คุณ Rock Mon และ คุณ Nui Theekayu ที่กรุณาบอกศัพท์ภาษามอญ