...

        พระพุทธศาสนานั้น  เมื่อมองในทัศนะของคนสมัยใหม่มักเกิดปัญหาขึ้นบ่อย ๆ ว่า  เป็นศาสนา ( religion ) หรือเป็นปรัชญา  ( philosophy ) หรือว่าเป็นเพียงวิธีครองชีวิตแบบหนึ่ง  ( a  way  of  life ) เมื่อปัญหาเช่นนี้เกิดขึ้นแล้วก็เป็นเหตุให้ต้องถกเถียงหรือแสดงเหตุผล  ทำให้เรื่องยืดยาวออกไป  อีกทั้งมติในเรื่องนี้  ก็แตกต่างไม่ลงเป็นแบบเดียวกัน ( พระธรรมปิฎก  ( ป.อ. ปยุตฺโต ) . 2546 : 1 )

 

        แนวคิดเกี่ยวกับการตอบคำถามพระพุทธศาสนานั้น ( แสง  จันทร์งาม . 2534 : 14-15 )  มีองค์ประกอบถึง 5 อย่าง  กล่าวโดยสรุปได้ดังนี้

 

        1 . พระพุทธศาสนาในฐานะเป็นพุทธภาวะ  หมายถึงประสบการณ์ทางจิตชั้นสูง  ที่ผู้ตรัสรู้แล้วได้ประสบการณ์ทางจิตนั้นมีลักษณะสำคัญ  4 ประการ  คือ

        1 ) มีลักษณะสว่างด้วยความรู้ระดับญาณ

        2 ) มีลักษณะสะอาดบริสุทธิ์  ปราศจากกิเลส

        3 ) มีลักษณะสงบสุข  ปราศจากความวุ่นวายใด ๆ

        4 ) มีลักษณะสงสารเห็นใจคนอื่นที่ยังมีความทุกข์

 

        2 . พระพุทธศาสนาในฐานะเป็นปรัชญา  หมายถึง  ระบบความรู้เกี่ยวกับปัญหาขั้นมูลฐาน ( fundamental ) ของชีวิต  4 ประการ  คือ

        1 ) ชีวิตคืออะไร

        2 ) ชีวิตอยู่ที่ไหน  โลกและจักรวาลคืออะไร

        3 ) เป้าหมายสูงสุดของชีวิตคืออะไร

        4 ) วิถีทางอันถูกต้องที่จะนำไปสู่เป้าหมายสูงสุดนั้นคืออะไร

 

        3 . พระพุทธศาสนาในฐานะเป็นระบบจริยธรรม  หมายถึงคำสอนของพระพุทธเจ้าที่ว่าด้วยความดี  ความชั่ว  ว่าด้วยความเสื่อม  ความเจริญแห่งชีวิตของบุคคลในโลก  เพื่ออยากมีความสุขความเจริญในฆราวาสวิสัย

 

        4 . พระพุทธศาสนาในฐานะเป็นศาสนาพื้นบ้าน ( folk  religion ) หมายถึง  การเคารพนับถือพระรัตนตรัยในฐานะเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์ ( the sacred ) การเคารพสัญลักษณ์ต่าง ๆ ของพระรัตนตรัยในฐานะเป็นสิ่งศักดิ์สิทธิ์  นอกจากนี้  ยังมีความเชื่อและการปฏิบัติแบบฮินดู  แบบวิญญาณนิยม ( animism ) และแบบไสยศาสตร์ ( magic ) เช่น  การเคารพบูชาพระพรหม  พระภูมิ  การเคารพนับถือเจ้าพ่อ  เจ้าแม่  การเคารพนับถือผี  การเชื่อเครื่องรางของขลังเข้ามาผสมคลุกคลีอยู่ด้วย

 

        5 . พระพุทธศาสนาในฐานะเป็นสถาบันแห่งชาติ ( a national institution ) หมายถึง  พุทธบริษัทและองค์การต่าง ๆ ของพุทธบริษัทที่ตั้งขึ้นมาเพื่อศึกษา  ปฏิบัติ  บริหารและเผยแผ่พระพุทธปรัชญาและพุทธจริยธรรม  เช่นพระสงฆ์และกิจกรรมต่าง ๆ ของพระสงฆ์  แม่ชี  ( แทนภิกษุณีซึ่งสิ้นวงศ์ไปแล้ว ) พุทธสมาคม  ยุวพุทธิกสมาคม  ชมรมและมูลนิธิต่าง ๆ กรมการศาสนา  กองอนุศาสนาจารย์  เป็นต้น

 

        ลักษณะเด่นของพระพุทธศาสนาคือ  เป็นศาสนาแห่งการวิเคราะห์  กล่าวคือ  เชี่ยวชาญในการวิเคราะห์ทั้งความเป็นจริงและข้อธรรมได้ดีเยี่ยมเป็นพิเศษ  เช่น  วิเคราะห์จิตได้ละเอียดลอออย่างน่าอัศจรรย์ใจ  วิเคราะห์ธรรมะออกเป็นข้อ ๆ อย่างละเอียดสุขุม  และประสานสัมพันธ์กันเป็นระบบที่แน่นแฟ้น ( กีรติ บุญเจือ . 2532 : 121 ) จึงกล่าวได้ว่า  พระพุทธศาสนาเกิดขึ้นเพื่อแก้ปัญหาชีวิตมนุษย์  ปัญหาที่ว่านี้คือปัญหาอันเกิดจากความไม่รู้เท่าทันความเป็นจริงของชีวิต  ในหลักธรรมของพระพุทธศาสนา  เราจะพบข้อความชี้ชวนให้มนุษย์ทำอย่างนั้นอย่างนี้เพื่อว่าชีวิตของเขาจะไม่มีปัญหาซึ่งข้อความทำนองนี้เราจะไม่พบในวิทยาการต่าง ๆ ( สมภาร  พรมทา . 2540 : 65 )