เมื่อกว่า ๓๐ ปีก่อน ในหนังสือ Mushroom Science เล่ม ๔ มีเรื่องการพบเชื้อ บาซิลลัส ชนิดหนึ่งปนเปื้อนในอาหารเลี้ยงเห็ด Psilocybe หรือเห็ดขี้ควาย ทำให้เกิดเขตแนวยับยั้งเส้นใยเห็ด และไม่สามารถเจริญเข้าใกล้แบคทีเรียได้
                   วันนี้เรามาติดตามต่อในส่วนกลางของบทความที่กล่าวถึงประวัติความเป็นมาของพัฒนาการใช้จุลินทรีย์และสารธรรมชาติในการเพิ่มลผลิตเห็ดกันต่อ โดยในส่วนนี้จะกล่าวถึงบาซิลลัส ซับธิลิส พลายแก้ว ในการป้องกันกำจัดเชื้อราโรคพืชและเห็ด ซึ่งท่านอาจารย์ดีพร้อม ไชยวงศ์เกียรติ นายกสมาคมนักวิจัยและเพาะเห็ดแห่งประเทศไทย ได้เล่าถึงที่มาที่ไปกว่าจะได้มาซึ่ง บีเอสพลายแก้ว มาให้พวกเราได้นำไปใช้เผยแพร่และใช้ประโยชน์ในเชิงเกษตรกันตราบเท่าทุกวันนี้ เชิญติดตามครับ

                   ...การใช้ บาซิลลัส ซับทิลิส (บีเอส) (Bacillus subtilis ; Bs.) มาหมักขยายให้ได้จำนวนมากและนำไปใช้ควบคุมเชื้อราโรคพืชต่างๆ รวมทั้งราเขียวในเห็ดได้เกิดขึ้นภายหลังความสำเร็จจากการขยายเชื้อบีที และยังได้นำไปใช้กระตุ้นเส้นใยให้สร้างดอกเห็ดเพิ่มขึ้นด้วย

                   เมื่อกว่า ๓๐ ปีก่อน ในหนังสือ Mushroom Science เล่ม ๔ มีเรื่องการพบเชื้อ บาซิลลัส ชนิดหนึ่งปนเปื้อนในอาหารเลี้ยงเห็ด Psilocybe หรือเห็ดขี้ควาย ทำให้เกิดเขตแนวยับยั้งเส้นใยเห็ด และไม่สามารถเจริญเข้าใกล้แบคทีเรียได้ แต่มีผลทำให้เส้นใยเห็ดรวมตัวกันแล้วสร้างดอกเห็ดขึ้นมา ในขณะที่เชื้อเห็ดบนอาหารปรกติยังไม่สร้างดอกเห็ดเลย นักเพาะเห็ดญี่ปุ่นรายนี้ได้เพ่าะขยายเชื้อบาซิลลัส แล้วนำไปใส่แปลงเพาะเห็ดแชมปิฌอง ทำให้ผลผลิตเห็ดเพิ่มขึ้นไม่น้อยกว่า ๑๐ เปอร์เซ็นต์

                   เชื้อแบคทีเรียยับยั้งเชื้อราใกล้เคียงที่สามารถพบได้บ่อยๆ ในห้องปฏิบัติการจุลชีววิทยาในสถาบันการศึกษาและงานวิจัยทั่วไปเชื้อแบคทีเรียนี้มักเป็นเชื้อ บาซิลลัส ซับทิลิส จากดิน น้ำ และอากาศ การพัฒนาการใช้ประโยชน์ส่วนใหญ่เป็นการให้เอกชนระดับนายทุนหาวิธีผลิตให้เป็นชีวภัณฑ์สำเร็จรูป เพื่อขายเอากำไรอย่างเดียวโดยไม่หวังพัฒนาองค์ความรู้ของเกษตรกร งานศึกษาวิจัยและพัฒนาการใช้บีเอส ยังมีมากในการป้องกันกำจัดโรคพืชที่เกิดจากเชื้อรา

                   พ.ศ. ๒๕๔๓ มีวิทยานิพนธ์วิทยาศาสตร์มหาบัณฑิตสาขาวิชาโรคพืชวิทยา มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ โดยคุณนริสา  จันทร์เรือง เรื่อง “การคัดเลือกแบคทีเรียปฏิปักษ์ในการควบคุมเชื้อ Phytophthora botryose ของยางพาราโดยชีววิธี”

 

                   งานชิ้นนี้ยังเป็นงานการป้องกันกำจัดโรคพืชของพืชสีเขียวยังไม่เกี่ยวข้องกับเห็ด

                   พ.ศ. ๒๕๔๓ พากเพียร  อรัญนารถ, นงรัตน์ นิลพานิชย์, วิชิต ศิริสันธนะ และสมคิด  ดิสถาพร  เสอนผลงานวิจัย “ประสิทธิ์ภาพของชีวภัณฑ์ Bacillus subtilis ในการควบคุมโรคกาบใบแห้งของข้าว” ในข่าวสารโรคพืชและจุลชีววิทยา ปีที่ ๑๐ เล่ม ๒ (พฤษภาคม-สิงหาคม ๒๕๔๓) หน้า ๒-๘

                   พ.ศ. ๒๕๔๕ วารสารโรคพืชปีที่ ๑๖ เล่มที่ ๑-๒ (มกราคม-ธันวาคม ๒๕๔๖) ลงบทความเรื่อง “ประสิทธิภาพของรา Trichoderma harzianum และแบคทีเรีย Bacillus subtilis ในการป้องกันโรครากเน่าไฟทอฟธอราของส้มเขียวหวานในเรือนทดลอง” ผู้เขียนบทความคือ อมรรัชฎ์  คิดใจเดียวและจิรเดช  แจ่มสว่าง พบว่า Bacillus subtilis ลดการเกิดรากเน่าของส้มจาก Phytophyhora ได้ดี

                   พ.ศ. ๒๕๔๕ คุณอัจฉรา พยัพพานนท์ กองโรงพืชและจุลชีววิทยาได้เขียนบทความเรื่องวัสดุที่ใช้เพาะเห็ดยานางิ ลงในข่าวสารเพื่อผู้เพาะเห็ด ปีที่ ๗ ฉบับที่ ๒ (พฤษภาคม – สิงหาคม ๒๕๔๕ ) หน้า ๒๑-๒๗ มีเรื่องพาดพิงถึง Bacillus subtilis จากการทบทวนรายงานของ Stolze และ Grabbe (๑๙๙๑) ที่ว่าการนำก้อนเชื้อเก่าของเห็ดถุง มาผสมวัสดุใหม่ใช้ทำเชื้อเห็ดถุง หากวัสดุเพาะมี Bacillus subtilis จะยับยั้งการเจริญของเชื้อรา Trichoderma hamatum (ราเขียว) Mucor sp. (ราข้าวหมาก) Fusarium equiseti (รากินท่อน้ำท่ออาหารของพืชผัก) และ Gilmaniella husicola กับเห็ดนางรม เห็ด K. mutabilis  และเห็ดหอม แต่เห็ดยานางิยังคงเจริญอยูได้ (เอกสารที่อ้าง หน้า ๒๓)

                   พ.ศ. ๒๕๔๖ คุณพลายแก้ว  เพชรบ่อแก นิสิตคณะประมง มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ พบเชื้อ Bacillus subtilis จากกุ้งแห้ง เป็นเชื้อไอโซเลทที่มีความสามารถสูงในการยับยั้งเชื้อ แอสเปอร์จิลลัส ที่บังเอิญปนเปื้อนลงในจานเลี้ยงเชื้อ และเจริญขึ้นพร้อมกัน จึงนำเชื้อนี้มาแยกให้เป็นเชื้อบริสุทธิ์ และตั้งชื่อเป็น “บีเอส พลายแก้ว”

                   ต่อมานายปรเมษฐ์ ขวัญอยู่ ได้นำเชื้อ Bacillus subtilis สายพันธุ์พลายแก้วมาทดสอบความสามารถในการยับยั้งเชื้อราโรคพืชต่างๆ ที่พบเป็นเชื้อสามัญทั่วไปกับพืชในประเทศไทย โดยขอตัวอย่างเชื้อจากกรมวิชาการเกษตร ภาควิชาโรคพืช มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ และแยกเชื้อเองจากพืชที่เป็นโรค

                   พ.ศ. ๒๕๔๗ ปรเมษฐ์ ขวัญอยู่  ๔๓๐๔๒๖๔๗ นิสิตภาควิชาจุลชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ เสนอผลงานวิจัยย่อย “ปัญหาพิเศาระดับปริญญาตรี) เรื่อง “การยับยั้งการเจริญของเชื้อราก่อโรคโดยเชื้อแบคทีเรีย Bacillus subtilis สายพันธุ์พลายแก้ว” ว่าเชื้อนี้สามารถยับยั้งเชื้อ Colletotrichum capsici, C. gleosporioides, Rhizoctonia sp., Acremonium sp. ได้ดี ที่ยับยั้งได้รองลงมาคือ Tricoderma sp. และ Phytophthora parasitica แต่ในการทดลองนี้ไม่สามารถยับยั้ง sclerotium sp. แต่กลับเสริมการเจริญของเชื้อนี้

                   ในงานวิจัยนี้ได้ทดลองขยายเชื้อแบบง่ายๆ ตามแบบของสุภศิษฎ์  เปรมัษเฐียร (๒๕๔๖) ที่ใช้กับบีที พบว่าได้ผลเช่นเดียวกันและพบว่าเชื้อนี้ตอบสนองต่อน้ำมะพร้าวดีเป็นพิเศษ โดยเฉพาะอย่างยิ่งน้ำมะพร้าวอ่อน เชื้อเพิ่มจำนวนได้ถึง ๑ x ๑๐๑๒ ภายใน ๒๔-๔๘ ชั่วโมง

                  

มนตรี บุญจรัส

ชมรมเกษตรปลอดสารพิษ www.thaigreenagro.com