ความหมายของสัญญะ

สวัสดีครับท่านผู้อ่าน ท่านผู้อ่านเคยได้ยินผู้นำการชุมนุมทั้งหลายที่กล่าวคำว่า “วาทกรรม” หรือไม่ ผมเคยได้ยินคำพูดเหล่านี้ทั้งจากผู้ชุมนุมที่มาจากทั้งเสื้อสีแดง สีเหลือง และหลากสี รวมทั้งนักวิชาการด้านรัฐศาสตร์ และมานุษวิทยาสังคมวิทยาทั้งหลาย ประโยคที่ได้ยินบ่อยๆก็คือ ท่านผู้นั้นใช้วาทกรรมทุนนิยมมาครอบงำประชาชน ท่านผู้นี้ใช้วาทกรรมมาสร้างความชอบธรรมให้กับการรัฐประหาร อย่างนี้เป็นต้น ความสงสัยของผมก็คือ แล้วคำว่า “วาทกรรม” ที่คนเหล่านี้พูดมามันหมายถึงอะไรกันแน่ เพื่อให้ได้คำตอบ ผมจึงได้ค้นคว้าคำว่า วาทกรรม จาก Mr. Goo หรือ Google และหนังสือทั้งหลาย ผมจึงได้ค้นพบว่า “วาทกรรม” มีความหมายหลากหลายมากมายจริงๆ ก่อนที่จะเข้าใจความหมายของวาทกรรมนั้น สิ่งที่จำเป็นต่อการรู้คำนี้ก็คือ ต้องรู้ว่า คำว่า สัญญะ  (sign) เสียก่อน ซึ่งบล็อกที่ผมจะเขียนต่อไปนี้คือบล็อกที่จะเกี่ยวข้องกับ สัญญะ

1. สัญญะ (Sign)คืออะไร

เราเป็นมนุษย์ และเป็นสิ่งมีชีวิตชนิดเดียวที่รู้จักการสร้างความหมาย นั่นหมายความว่า เราสร้างความหมาย โดยผ่านการตีความสิ่งที่เรียกว่า สัญญะ สัญญะอาจอยู่ในรูปของคำ ภาพ ภาพลักษณ์ เสียง กลิ่น รส การกระทำ และวัตถุ อย่างไรก็ตาม สิ่งทั้งหลายเหล่านั้นไม่มีความหมาย และมันจะกลายสภาพมาเป็นสัญญะก็ต่อเมื่อเราสร้างความหมายให้กับมัน มันมีความหมายกับเรา เพราะมันส่งความหมายบางอย่างมาให้ คนที่กล่าวถึงสัญญะมากที่สุดเป็นนักภาษาศาสตร์ ชื่อ Ferdinand de Saussure และนักปรัชญาชื่อ Charles Sanders Peirce เราจะมาดูความคิดของ Saussure กันก่อน

Saussure กล่าวว่า สัญญะใดๆจะประกอบด้วยส่วน 2 ส่วน เสมอ นั่นคือ ตัวหมาย (signifier) และตัวหมายถึง (signified) ตัวหมาย หมายถึง รูปทรงที่ตัวหมายถึงเข้ามาอยู่ ส่วนตัวหมายถึง หมายถึง สังกับ หรือความคิด ที่อยู่ในตัวหมายนั้น เช่น คำว่า ต้นไม้ ชวนให้เราคิดถึง สิ่งมีชีวิตขนาดใหญ่ตั้งอยู่กลางป่า อาศัยแสงเป็นตัวสังเคราะห์อาหารเป็นต้น

2. ความสัมพันธ์ระหว่างตัวหมายและตัวหมายถึง

ความสัมพันธ์ระหว่างตัวหมายกับตัวหมายถึงเป็นไปอย่างสุ่มหรือคาดเดาไม่ได้ ภาษาทุกภาษามีระบบการออกเสียงเป็นของตัวเอง ต้นไม้ในภาษาไทยเรียกว่าต้นไม้ แต่ในภาษาอังกฤษเรียกว่า tree เมื่อคนในวัฒนธรรมหนึ่งคิดคำขึ้นมาเรียกสิ่งใดสิ่งหนึ่ง สิ่งนั้นก็จะเป็นไปตามสิ่งที่คนในสังคมนั้นๆพูดถึงหรือกล่าวถึง คนรุ่นหลังไม่อาจเปลี่ยนแปลงได้ หรืออาจเปลี่ยนแปลงได้ แต่ก็เป็นทีละนิดๆ ไม่ทั้งหมด ไม่อย่างนั้นก็จะไม่สามารถสื่อสารกับใครได้ คำกล่าวที่ว่า ภาษามีความเป็นอิสระพอสมควร ก็หมายความว่า ในตอนแรกการจับตัวหมายถึงกับตัวหมายเป็นไปด้วยความบังเอิญ แต่พอหลังจากนั้นสังคมมีส่วนกำหนดเป็นอย่างมาก