ลองหลับตานึกภาพ เวลาท่านจะซื้อต้นไม้ ที่ไม่เคยปลูกมาก่อน 
ยกตัวอย่าง ต้นพีช  ไปเที่ยวดอยอ่างขางมา เห็นเขาปลูกออกผลงามดี 

จึงอยากปลูกบ้าง
ในใจท่านคิดอะไรบ้างคะ..
เป็นคำถามในใจแบบนี้ไหมคะ
ต้นไม้นี้ ใบมีพิษหรือเปล่า..เหมือนดอกลำโพง  ลูกหลานซนๆ กินเข้าไป มีหวังต้องพาไปล้างท้อง 
เราชอบกินผลมันจริงๆ  หรือเอาไว้อวดเพื่อนบ้าน 
ดิน อากาศ พื้นที่ซื้งปลูกงอกงาม ต่างจากบ้านเราตรงไหน
"อะไร" เป็นปัจจัยสำคัญให้มันออกผล
-------------------
สมัยข้าพเจ้าเป็น นศพ. เคยเรียนวิชา Evidence based medicine ว่าด้วย 
การอ่านวิจัยทางการแพทย์ เพื่อเลือกให้ยา การรักษา อย่างมีวิจารณญาณ  
มีระเบียบ ขั้นตอน เป็นเช็คลิสต์  10 ขั้น ให้ง่ายแก่การปฎิบัติตาม
แม้ข้อดีมากมาย.. ข้าพเจ้าก็ไม่สามารถนำมาใช้ในชีวิตประจำวันได้
...
มีคนกล่าวไว้ว่า  "ถ้าให้คนจำเกิน 3 ข้อ มีค่าเท่ากับ 0" 
ถาม  3 ข้อ ตอบกลับฉับพลัน
ถาม 10 ข้อ  มีโอกาสหายจ้อย..
...
ข้าพเจ้าจึง ทำเช็คลิสต์ประจำตัว ในการอ่านข้อมูลเพื่อตัดสินใจดังนี้
_ 0. อ่านข้อมูลที่แย้งกับความเชื่อข้าพเจ้าด้วย
_1.  ผลที่กล่าวถึง คือสิ่งที่เราต้องการจริงๆ 
_2. บอกบริบทชัดเจน
_3. อะไรคือ  "เหตุปัจจัย" ที่ทำให้ผลเกิดบนต้นบริบทนั้น
 
ทั้งหมด 3 ข้อ ;-)
ใช้ในการตัดสินใจ หาข้อมูลยา ผลิตภัณฑ์ต่างๆ รวมไปถึง เวลาดูตัวอย่าง แบบอย่างของสถานบริการสุขภาพ
. 
###
ข้าพเจ้าสังเกตตัวเอง ก่อนจะลงมือหาข้อมูลเกี่ยวกับยา หรือผลิตภัณฑ์ใดๆ ใจไม่ได้ตั้งอยู่ที่ "0"
เบี่ยงไป ลบ - อคติ  บ้าง บวก - ฉันทาคติ บ้าง 
ดังนั้น การอ่านสิ่งที่คัดคานกับความเอียงของเรา จึงเป็นการปรับให้มาอยู่ใกล้เคียง 0 
.
บางครั้ง ในงานวิจัยชั้นยอดจากห้องทดลอง ผลที่นำเสนอ คือ "ผลที่วัดได้ด้วยตา" (objective) 
เช่น ยาชนิดหนึ่ง สรุปว่า ในคนที่ใช้ยานี้ พบว่าเนื้อเยี่อสมองหนาขึ้น..
ดังนั้น ยาอาจมีผลเปลี่ยนแปลงโครงสร้างสมอง..
ยังไม่สามารถแปล (อย่างที่เราอยากให้เป็น) ว่า ยานี้ลดความจำเสื่อม
ต้องมีหลักฐานชัดเจนว่า บริเวณที่หนาขึ้นสัมพันธ์กับความจำ เป็นข้อต่ออีกชิ้นหนึ่ง
.
"ผลเกิดบนต้นบริบท"  ไม่เห็นบริบท ผลลอยๆ บอกอะไรไม่ได้
 บริบท หมายถึงปัจจัยแวดล้อมต่างๆ ที่มีต่อ "ผล"
ไม่ว่าจะเป็น อายุ, เพศ วัย , กรรม (พันธ์)  
ที่ลืมไม่ได้คือ ตัวคนปลูก  (คนเขียนบทความ) ก็สำคัญคะ
สิ่งเหล่านี้ ในความเห็นข้าพเจ้า มีความหมายไม่น้อยกว่า ตัวเลขสถิติ 
( หนังสือน่าสนใจวันนี้คะ...How to lie with statistics )
.
เหตุปัจจัย ในความหมายของข้าพเจ้า
คือ สิ่งที่ช่วยให้เกิด  ความเข้าใจแบบลึกๆ หรือ insight (= เห็นด้วยตาใน?)
เปรียบเหมือน "Element/ธาตุ"  ในดิน ที่ต้นไม้ชอบ
เมื่อรู้ว่า ต้นไม้ต้องการ N, P, K
แม้เราไม่มีดินจริง ก็ยังปลูกในดินวิทยาศาสตร์ได้
ดินหน้าตาเหมือนกัน แต่ลึกลงไปแร่ธาตุอาจไม่เท่ากันก็ได้
Element ยิ่งเล็ก..ยิ่งใกล้เคียงความเป็นสัจธรรม..ยิ่งยืดหยุ่น
ดี หรือ ไม่ดี บางทีไม่ใครตัดสินให้ได้ นอกจากลองด้วยตัวเอง 
.
ข้อมูลวิจัย เป็น "ผลเฉลี่ย" จากคนหลายๆ คน 
ใครจะรู้ได้ว่า ตัวเราอยู่ใน 1 หรือ 99 percentile หรือเปล่า
แต่การลอง จำเป็นต้องประกอบด้วย Insight
รู้ว่าเกิดการเปลี่ยนแปลงอะไรขึ้นกับตัวเรา
เมื่อไหร่ควรหยุด เมื่อไหร่ควรเปลี่ยน เมื่อไหร่ควรปรึกษา..

ในโลกนี้ ไม่มีใครบอกกันได้ทุกเรื่อง..วิจารณญาณจึงเป็นเพื่อนที่ซื่อตรงที่สุด

แม้แต่บทความนี้ ก็เป็นเพียงความคิดของคนหนึ่ง มิได้แปลว่าถูกต้อง โปรดใช้วิจารณญาณ :-)  
.
ขอตบท้ายด้วย...