ผมฝึกตัวเองให้เป็นคน "นิ่งและลึก"      สมัยเด็กๆ ครูสอนว่า "น้ำนิ่งไหลลึก"     ผมก็บอกตัวเองว่าเราจะเป็นน้ำนิ่งไหลลึก     เวลาเรียนหนังสือในกลุ่มเพื่อนผมเป็นคนเฉยๆ ไม่แสดงท่าทีว่ารู้     แต่เวลาตอบข้อสอบผมทำได้ดี     เพื่อนๆ วิจารณ์ว่าผมเป็นคนแบบน้ำนิ่งไหลลึก ผมก็พอใจ  

         พอไปเรียนที่อเมริกา     น้ำนิ่งไหลลึกใช้ไม่ได้เลย     สังคมที่นั่นเป็นสังคมเปิดตัว แสดงตัว รู้ไม่รู้ต้องถามต้องพูดต้องแสดงออก     ผมเลยโดนช็อกเชิงวัฒนธรรม (culture shock)

         พอแก่ตัว ก็ยิ่งเห็นคุณค่าของการฝึกฝนให้เป็นคน "นิ่ง"      ซึ่งหมายความว่ามีสมาธิอยู่กับปัจจุบัน     ไม่วอกแวกลุกลี้ลุกลน    คิดมากกว่าแสดงออก     นี่เป็นความเชื่อของผมนะครับ ไม่รับรองความถูกต้องเหมาะสมสำหรับคนอื่น     เพราะความเชื่อเช่นนี้มันจะไปกำหนดบุคลิกของคนด้วย     และผมก็สังเกตว่าคนที่ไม่ "นิ่ง" (ค่อนข้างหลุกหลิก) หลายคนเก่งกว่า หรือประสบความสำเร็จในชีวิต มากกว่าผมมากมาย

        ยิ่งการฝึกตนเองให้ "ลึก" ยิ่งสำคัญ     ผมเริ่มเข้าใจว่าคนเราที่ทำงานสำคัญๆ ได้นั้น    เขาเป็นคนที่ "ลึก" ทั้งในความเข้าใจ     ลึกทั้งเชิงคุณค่า    และเชิงการปฏิบัติ    

       การเรียนรู้ ในสังคมเรียนรู้ สังคมที่มีความรู้เป็นฐาน ต้องการการเรียนรู้ที่ก้าวเข้าไปในมิติที่ลึก ลึกซึ้ง     ซึ่งก็คือมิติของปัญญา     การเรียนรู้ต้องไม่หยุดอยู่แค่ระดับมีความรู้ที่เขียนตอบได้ อธิบายได้     แต่ต้องลึกเข้าไปในระดับเชื่อมโยงเปรียบเทียบ     มองเห็นลู่ทางสู่การปฏิบัติ    เห็นลู่ทางสู่การเชื่อมโยง     เห็นลู่ทางที่จะสร้างคุณค่าเพิ่ม     ผมรู้สึกว่าวงการการศึกษาของเราย่อหย่อนในด้านนี้อย่างน่าตกใจ

       เราเริ่มเข้าใจ ว่าการทำงานที่ สคส. (และที่อื่นๆ ที่ผมเคยมีโอกาสบริหารงาน) เราดิ้นรน ขวนขวาย เข้าไปสู่การทำงานในมิติที่ลึก     ลึกทั้งเชิงคุณค่า   ทั้งเชิงผลสัมฤทธิ์   เชิงคุณธรรมจริยธรรม   และการเรียนรู้     ผมเรียกของผมเองว่าเป็นการทำงานแบบ "ของแท้"     ซึ่งหมายความว่าเราไม่ยอมหลงมายา     ไม่ยอมทำอะไรแบบผิวเผิน หรือผักชีโรยหน้า

        ลึกอะไรก็ไม่มีคุณค่าเท่าลึกทางจิตวิญญาณ     มันเป็นตัวให้ความสุขที่แท้  และให้คุณค่าที่แท้ของการมีชีวิตอยู่ และการเกิดมาเป็นมนุษย์     เรื่องนี้ผมกำลังฝึกตัวเองในระดับนักเรียนอนุบาล

วิจารณ์ พานิช
๑๒ กค. ๔๙
ระหว่างนั่งรถไปสวนสามพราน เพื่อประชุมเรื่องระบบสุขภาพชุมชน