แบบบันทึกข้อมูล
“วิธีจัดการเรียนรู้ครูต้นแบบ”
๑. ชื่อ/ สกุล นางรุ่งทิพย์ กล้าหาญ
๒. ส่วนงาน คณะครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย วิทยาเขตเชียงใหม่
๓. สาขาวิชาที่สอน สาขาวิชาหลักสูตรและการสอน รายวิชาวิทยาการสิ่งแวดล้อมในโรงเรียนและชุมชน
๔. แนวคิด/แรงจูงใจ
ต้องการพัฒนารูปแบบวิธีการสอนสิ่งแวดล้อม โดยให้นิสิตเกิดการพัฒนาการเรียนรู้ที่สมดุลทั้ง
ด้านพุทธพิสัย ทักษะพิสัยและจิตพิสัย กล่าวคือ เกิดกระบวนการคิดวิเคราะห์ พฤติกรรมการปฏิบัติที่เกื้อกูลต่อสิ่งแวดล้อมและห่วงใยต่อสถานการณ์สิ่งแวดล้อม และมีจิตสาธารณะต่อสังคมด้านสิ่งแวดล้อม
๕. รูปแบบวิธีการจัดการเรียนรู้ที่เป็นความภาคภูมิใจ
๕.๑ เทคนิควิธีที่ใช้ : เทคนิคกระบวนการสร้างอนาคตร่วมกัน ( F.S.C) แต่เดิมเป็นเทคนิคที่ใช้ใน
กระบวนการพัฒนาชุมชน ซึ่งมีแนวคิดสำคัญคือการเรียนรู้แบบมีส่วนร่วมผ่านกระบวนการกลุ่ม ที่เน้นการทำความเข้าใจอดีต ปัจจุบันและอนาคต เพื่อลงมติและสร้างพันธะสัญญา สร้างวิสัยทัศน์อนาคตร่วมกัน ด้วยการรวบรวมแนวคิด ข้อมูลพื้นฐาน แผนปฏิบัติการ เพื่อการสร้างอนาคตร่วมกันที่เต็มไปด้วยความหวังและพันธะสัญญา มีจุดหมายปลายทางและแผนงานที่ชัดเจน บนพื้นฐานสัมพันธภาพที่ดี ความเข้าใจและเห็นคุณค่าซึ่งกันและกัน
๕.๒ ขั้นตอนกิจกรรมการเรียนรู้ มี ๓ ขั้นตอนหลักดังนี้
ก. ขั้นตอนการรำลึกอดีต
๑.)กิจกรรมเส้นแบ่งเวลา ( ๖๐ นาที)
วัตถุประสงค์ : เพื่อให้นิสิตทุกคนได้สะท้อนประสบการณ์ในอดีตของตน
วิธีการ : แบ่งนิสิตเป็นกลุ่ม ๆ ละไม่เกิน ๕ รูป แต่ละรูปนั่งคิดทบทวนความรู้ ประสบการณ์หรือเหตุการณ์เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมที่สำคัญ ๆ ของเชียงใหม่ ที่ผ่านมาทั้งในอดีตและปัจจุบัน แจกกระดาษ เอ ๔ รูปละ ๑ แผ่นเพื่อวาดภาพเหตุการณ์เกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมที่สำคัญ ๆ ของเชียงใหม่ทั้งในอดีตและปัจจุบัน ลงในกระดาษ ใช้เวลา ๕ นาที พร้อมทั้งให้แต่ละรูปบอกเล่าสิ่งที่วาดภาพ จากนั้นให้แต่ละกลุ่มร่วมกันหลอมภาพวาดทั้งหมดลงในกระดาษโปสเตอร์ โดยกำหนดให้แนวคิดของทุกรูปปรากฏในรูปภาพและให้แต่ละรูปลงลายมือชื่อกำกับ จากนั้นจึงนำไปปิดไว้ที่ผนังห้องเรียน
๒.)กิจกรรมเข้าใจอดีต( ๑๕ นาที)
วัตถุประสงค์ : เพื่อให้นิสิตนำข้อมูลจากกิจกรรมเส้นแบ่งเวลามาวิเคราะห์หาความสัมพันธ์เชื่อมโยงเพื่อระดมความคิด
วิธีการ : ให้นิสิตแต่ละรูปเดินศึกษาภาพวาดสภาพเหตุการณ์สำคัญของแวดล้อมเชียงใหม่ในอดีตและปัจจุบันที่เพื่อน ๆ แต่ละกลุ่มนำเสนอในกิจกรรมข้อ ๑ พร้อมกับนำข้อมูลมาระดมความคิด
๓.)การหยั่งเห็น ( ๑๕ นาที)
วัตถุประสงค์ : เพื่อให้นิสิตได้มีโอกาสเสนอความคิดเห็นวิพากษ์วิจารณ์เหตุการณ์ที่เกิดในอดีต
วิธีการ : ให้นิสิตแต่ละรูปช่วยกันสรุปภาพเหตุการณ์สำคัญของสิ่งแวดล้อมเชียงใหม่ในอดีตและปัจจุบัน พร้อมทั้งเสนอข้อคิดเห็นเกี่ยวกับสภาพการเปลี่ยนแปลงทางสิ่งแวดล้อมของเชียงใหม่
ข. ขั้นตอนการมองปัจจุบัน
๔.) กิจกรรมแผนที่ความคิด ( ๓๐ นาที)
วัตถุประสงค์ : เพื่อสร้างภาพรวม ทิศทาง แนวโน้ม และปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อสถานการณ์ปัจจุบัน
วิธีการ : ระหว่างที่ให้นิสิตแต่ละรูปนำเสนอความคิดเห็นเกี่ยวกับสภาพปัญหาสิ่งแวดล้อมของเชียงใหม่ให้เพื่อนนิสิตในกลุ่มทราบ ครูมอบหมายให้แต่ละกลุ่มเลือกตัวแทนกลุ่มหนึ่งรูปทำหน้าที่เลขานุการกลุ่ม ดำเนินการสรุปบันทึกทุกความคิดลงบนกระดาษแผ่นใหญ่ในลักษณะแผนผังความคิดโดยการบันทึกด้วยคำสั้น ๆ แล้วลากเส้นแสดงความเชื่อมโยง ประเด็นหลัก ประเด็นรอง ประเด็นย่อย และประเด็นเสริม ท้ายสุด จากนั้นครูแจกสติกเกอร์ให้นิสิตรูปละ ๒ แผ่น เพื่อให้นิสิตแต่ละรูปนำสติกเกอร์ไปติดที่ประเด็นสิ่งแวดล้อมที่ตนเห็นว่าสำคัญที่สุด เลขานุการกลุ่มจะนำคะแนน จัดลำดับแล้วนำเสนอที่ประชุม
๕.) กิจกรรมมุมมองของผองเพื่อน (๑๕ นาที)
วัตถุประสงค์ : เพื่อให้นิสิตรับรู้มองของกลุ่มเพื่อน ทำให้พิจารณาปัญหาสิ่งแวดล้อมได้ลึกซึ้ง
วิธีการ : ให้นิสิตแต่ละกลุ่มร่วมกันระดมความคิดเพื่อจัดลำดับความสำคัญของประเด็นปัญหาสิ่งแวดล้อม เพื่อนำเสนอในที่ประชุมร่วม
๖.)กิจกรรมความภูมิใจต่อสิ่งแวดล้อมเชียงใหม่ ( ๒๕ นาที)
วัตถุประสงค์ : เพื่อเปิดโอกาสให้นิสิตได้เกิดการคิดทบทวนสถานการณ์สิ่งแวดล้อมเชียงใหม่และวิถีชีวิตในอดีตและปัจจุบันที่เป็นความสุขและความภาคภูมิใจ ด้วยการรับฟังซึ่งกันและกัน ด้วยจิตใจที่เปิดกว้าง
วิธีการ : แบ่งนิสิตกลุ่มละ ๕ รูป ให้นิสิตแต่ละรูปบอกความภาคภูมิและความสุขต่อสิ่งแวดล้อมของเชียงใหม่ รูปละ ๓ ประเด็น จากนั้นร่วมกันสรุปเป็นประเด็นของกลุ่ม โดยเรียง ๓ ลำดับแรก สำหรับเสนอในที่ประชุมรวม
๗.) กิจกรรมความหวงใย ( ๒๐ นาที)
วัตถุประสงค์ : เพื่อเปิดโอกาสให้นิสิตได้เกิดการคิดทบทวนสถานการณ์สิ่งแวดล้อมในอดีตและปัจจุบัน ด้วยบอกเล่าความหวงใยต่อสถานการณ์ปัญหาสิ่งแวดล้อมเมืองเชียงใหม่ โดยวิเคราะห์สภาวะข้อจำกัดของสิ่งแวดล้อม และผลกระทบที่เกิดขึ้น ด้วยการรับฟังซึ่งกันและกัน ด้วยจิตใจที่เปิดกว้าง
วิธีการ : แบ่งนิสิตกลุ่มละ ๕ รูป ให้นิสิตแต่ละรูปบอกเล่าความหวงใยต่อสถานการณ์ปัญหาสิ่งแวดล้อมของเชียงใหม่ รูปละ ๓ ประเด็น จากนั้นร่วมกันสรุปเป็นประเด็นของกลุ่ม โดยเรียง ๓ ลำดับแรก สำหรับนำเสนอในที่ประชุมรวม
๘.)กิจกรรมการหลอมรวมความหวงใยและความภาคภูมิใจ ( ๒๐ นาที)
วัตถุประสงค์ : เพื่อให้นิสิตแต่ละรูป ได้สะท้อนความรู้สึกหวงใยและความภาคภูมิใจต่อสถานการณ์สิ่งแวดล้อม พร้อมหลวมรวมเป็นความหวงใยและความภาคภูมิใจร่วมกัน โดยเป็นการเปิดใจและยอมรับกันและกันเพื่อเตรียมให้ทุกรูปเข้าสู่การระดมความคิดในการสร้างวิสัยทัศน์ และการกำหนดป้องกันแก้ไขปัญหาร่วมกัน
วิธีการ :ให้ตัวแทนนิสิตแต่ละกลุ่มนำเสนอความหวงใยและความภาคภูมิใจต่อสถานการณ์สิ่งแวดล้อม กลุ่มละ ๓ ประเด็นตามที่ระดมความคิดในกิจกรรมที่ ๖ – ๗ จากกนั้นให้นิสิตทั้งหมดรวมกันเรียงอันดับความหวงใยและความภาคภูมิใจต่อสถานการณ์สิ่งแวดล้อมเชียงใหม่ ด้านละ ๓ ประเด็น
ค. ขั้นตอนการสร้างภาพฝันสู่อนาคต
๙.) กิจกรรมการสร้างภาพฝันสู่อนาคต (๖๐ นาที)
วัตถุประสงค์ : เพื่อให้นิสิตร่วมจินตนาการถึงสิ่งแวดล้อมเชียงใหม่ในอนาคตที่พึงปรารถนาร่วมกัน
วิธีการ : แบ่งนิสิตตามกลุ่มเดิมในกิจกรรมที่ ๑- ๘ แจกกระดาษเอ ๔ ให้นิสิตแต่ละรูปจินตนาการด้วยการวาดภาพสิ่งแวดล้อมในอนาคต ใช้เวลารูปละ ๕ นาที จากนั้นให้แต่ละรูปเล่าเรื่องภาพวาดของตนต่อเพื่อนสมาชิกในกลุ่ม กำหนดให้นิสิตหนึ่งรูปทำหน้าที่เลขากลุ่มบันทึกเรื่องเล่าของเพื่อนนิสิต จากนั้นแจกกระดาษโปสเตอร์กลุ่มละหนึ่งแผ่น เพื่อให้นิสิตช่วยกันนำภาพทั้งหมดมาหลอมรวมเป็นจินตนาการภาพสิ่งแวดล้อมเชียงใหม่ในฝันของกลุ่ม พร้อมทั้งทุกรูปลงลายมือชื่อกำกับภาพวาดจินตนาการของกลุ่ม
๑๐.) กิจกรรมการนำเสนอภาพฝันอนาคต ( ๓๐ นาที)
วัตถุประสงค์ : เพื่อให้นิสิตได้แลกเปลี่ยนและค้นหาอนาคตสิ่งแวดล้อมของเชียงใหม่ที่พึงปรารถนาร่วมกัน และร่วมกำหนดวิสัยทัศน์
วิธีการ : ให้นิสิตแต่ละกลุ่มนำเสนอภาพวาดจินตนาการสิ่งแวดเชียงใหม่ในความใฝ่ฝัน กลุ่มละ ๕ นาที โดยให้นำภาพวาดที่บอกเล่าเรื่องนั้น ๆ ไปติดฝาผนังห้อง และให้นิสิตแต่ละรูปเดินศึกษาภาพฝันของกลุ่มเพื่อนใช้เวลา ๕ นาที จากนั้นให้แต่ละกลุ่มสังเคราะห์ภาพความฝันเป็นความเรียงกลุ่มละ ๓ ประเด็น พร้อมนำเสนอต่อที่ประชุมรวมและร่วมกันสังเคราะห์ความฝันเป็น ๓ ประเด็น นำมาอภิปรายร่วมสร้างเป็นวิสัยทัศน์ร่วมกันในสร้างสิ่งแวดล้อมเชียงใหม่ที่พึงปรารถนา ทั้งนี้โดยให้นิสิตแต่ละรูปร่วมกันพิจารณาสิ่งแวดล้อมเชียงใหม่ในฝัน โดยคำนึงถึงความคิดที่เป็นไปได้
๑๑.) กิจกรรมออกแบบแผนปฏิบัติการส่วนบุคคล ( ๓๐ นาที)
วัตถุประสงค์ : เพื่อให้นิสิตได้ออกแบบแผนปฏิบัติการส่วนบุคคลในสร้างสิ่งแวดล้อมของเชียงใหม่ที่พึงปรารถนา
วิธีการ : ให้นิสิตแต่ละรูปเลือกประเด็นการสร้างสิ่งแวดล้อมเชียงใหม่ ที่ตนสนใจและให้ความสำคัญตามกิจกรรมข้อที่ ๑๐ มาหนึ่งประเด็น แล้วออกแบบกิจกรรมแผนปฏิบัติการส่วนบุคคล ว่าตนจะมีส่วนร่วมในประเด็นการสร้างสิ่งแวดล้อมที่ปรารถนาได้อย่างไร โดยกำหนดให้มีการสำรวจพฤติกรรมตนเองจำนวน ๒ สัปดาห์และออกแบบโครงการพัฒนาตนเองด้านสิ่งแวดล้อม
๑๒.) กิจกรรมพัฒนาโครงการเพื่อสังคมด้านสิ่งแวดล้อม ( ๑๒๐ นาที)
วัตถุประสงค์ : เพื่อให้นิสิตได้พัฒนาโครงการเพื่อสังคมด้านสิ่งแวดล้อม
วิธีการ : แบ่งนิสิตเป็นกลุ่มตามกิจกรรมที่ ๑- ๑๐ กำหนดให้แต่ละกลุ่มพิจารณาวิสัยทัศน์สิ่งแวดล้อมเชียงใหม่ที่พึงปรารถนา โดยคำนึง ความสามารถ บทบาท สถานภาพของนิสิตเพื่อกำหนดแผนงานและโครงการเพื่อสังคมเกี่ยวกับสิ่งแวดล้อมของกลุ่ม พร้อมนำเสนอที่ประชุม กลุ่มละ ๑๐ นาที เพื่อให้ที่ประชุมร่วมแสดงความคิดเห็นเกี่ยวกับโครงการ โดยกำหนดให้มีการนำโครงการสู่การปฏิบัติในระยะเวลา หนึ่งภาคเรียนและให้นำเสนอผลงานสัปดาห์สุดท้ายของการเรียนการสอน
๑๓.) กิจกรรมสรุปบทเรียน (๑๘๐ นาที)
วัตถุประสงค์ : เพื่อให้นิสิตได้นำเสนอความรู้ประมวลประสบการณ์การเรียนรู้ด้านสิ่งแวดล้อมทั้งจากการทำแผนปฏิบัติงานส่วนบุคคลและการทำโครงการเพื่อสังคมด้านสิ่งแวดล้อม
วิธีการ : ให้นิสิตแต่ละรูปบอกเล่าสิ่งที่เรียนรู้จากการปฏิบัติตนตามแผนปฏิบัติส่วนบุคคลและโครงการพัฒนาตนเองด้านสิ่งแวดล้อม พร้อมทั้งนำเสนอผลการดำเนินงานโครงการเพื่อสังคมด้านสิ่งแวดล้อม
๕.๓ สื่อที่ใช้ เอกสารใบงานแบบบันทึกพฤติกรรมด้านสิ่งแวดล้อม , ใบงานโครงการพัฒนา
ตนเองด้านสิ่งแวดล้อม ใบงานโครงการทำงานเพื่อสังคมด้านสิ่งแวดล้อม สติกเกอร์ขนาด ๑ ซม. , กระดาษ เอ ๔ กระดาษโปสเตอร์ ปากกาสี
๕.๔ การวัดประเมินผล(เครื่องมือ/วิธีการวัดประเมินผล)
๑. ประเมินจากชิ้นงานที่นำเสนอ : แบบบันทึกพฤติกรรมด้านสิ่งแวดล้อม , เอกสารรายงาน
โครงการพัฒนาตนเองด้านสิ่งแวดล้อม . เอกสารรายงานโครงการทำงานเพื่อสังคมด้านสิ่งแวดล้อม
๒. ประเมินจากการสังเกตพฤติกรรมการมีส่วนร่วม การแสดงความคิดเห็น การกระตือรือร้น
ความคิดสร้างสรรค์
๕.๕ ระยะเวลาการจัดกิจกรรม ๖๐๐ นาที หรือประมาณ ๑๐ คาบ
๕.๖ ผลการจัดกิจกรรมการเรียนรู้
๑) ความสำเร็จ
นิสิตได้บันทึกสะท้อนพฤติกรรมตนเองในกิจกรรมกระจำส่องตนด้านสิ่งแวดล้อม นิสิตได้ทำโครงการพัฒนาตนเองด้านสิ่งแวดล้อมและได้ทำโครงการเพื่อสังคมด้านสิ่งแวดล้อม ซึ่งสะท้อนจิตสาธารณะของนิสิตต่อสังคมเรื่องสิ่งแวดล้อม โดยทั้งหมดนี้ได้พัฒนาสู่การผลิตผลงานวิจัยชั้นเรียนเรื่อง การพัฒนาจริยธรรมต่อสิ่งแวดล้อม ด้วยกระบวนการสร้างอนาคตร่วมกันและได้รับการพิจารณาคัดเลือกให้นำเสนอในการประชุมเปิดขอบฟ้าคุณธรรมของศูนย์คุณธรรมและการประชุมวิชาการสำนักงานคณะกรรมการสภาการศึกษาแห่งชาติ
๒) ข้อจำกัดและความพยายามในการพัฒนา
ตามหลักการขั้นตอนของกระบวนการสร้างอนาคตร่วมกัน จะระบุการนำเสนอภาพฝันอนาคตในลักษณะของการแสดงละครหรือบทบาทสมมุติ ซึ่งวิธีการดังกล่าวไม่สอดคล้องกับลักษณะผู้เรียนที่เป็นพระภิกษุสงฆ์ จึงปรับวิธีการเป็นการวาดภาพและบูรณาการแนวคิดสร้างคุณลักษณะที่พึงประสงค์แก่นิสิตโดยการกำหนดให้มีการทำโครงการเพื่อสังคมด้านสิ่งแวดล้อม
ปัจจุบันได้ปรับกระบวนการสร้างอนาคตร่วมกันสู่การวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมเรื่องกระบวนการเรียนรู้ชุมชนในการฟื้นฟูและอนุรักษ์ป่าชุมชน ตำบลแม่โป่ง อำเภอดอยสะเก็ด จังหวัดเชียงใหม่ โดยทุนสนับสนุนจากสำนักงานคณะกรรมการอุดมศึกษา ปี ๒๕๕๓
๓) การนำไปปรับใช้
๓.๑)เทคนิคการสอนนี้ เหมาะสมหรับผู้เรียนกลุ่มไม่เกิน ๔๐ รูป
๓.๒) ผู้สอนหรือผู้จัดกระบวนการเรียนรู้ต้องดำรงบทบาทการเป็นผู้อำนวยสะดวกในการจัดการเรียนรู้
๓.๓) การกระตุ้นเสริมแรงการมีส่วนร่วมของผู้เรียนในการปฏิบัติงานที่มอบหมาย โดยเฉพาะงานเกี่ยวกับโครงการพัฒนาตนเองและโครงการทำงานเพื่อสังคมด้านสิ่งแวดล้อม
