Roles of civil society organization (CSO)
Roles of civil society organization (CSO)
บรรยายโดย : ผศ.ดร. นพ.ปัตพงษ์ เกษสมบูรณ์ ภาควิชาเวชศาสตร์ชุมชน คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
สรุปบทเรียนโดย : นวลฉวี เพิ่มทองชูชัย นศ. ป.เอก หลักสูตรปรัชญาดุษฎีบัณฑิต
สาขาวิชาการพัฒนาสุขภาพชุมชน ภาควิชาเวชศาสตร์ชุมชน คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น
ปัจจุบันสภาพของสังคมไทย ภาคส่วนหลัก (Sectors) ของสังคมที่มีความเข้มแข็งและมีความสัมพันธ์เชื่อมโยงกันอย่างมากคือภาครัฐและภาคธุรกิจเอกชน ซึ่งปรากฏการณ์เช่นนี้ส่งผลทำให้สังคมขาดดุลยภาพและเกิดความล้าหลังในการพัฒนาของฝ่ายประชาชนหรือภาคสังคม ดังนั้นถ้าสังคมจะสมดุลจะต้องเกื้อหนุนให้ภาคสังคมหรือภาคประชาชนมีความเข้มแข็งและเกิดดุลยภาพทางสังคมขึ้น คือมีอำนาจที่จะต่อรองกับภาคการเมือง และภาคธุรกิจได้ โดยเชื่อว่าจะต้องพัฒนาให้เกิดความเข้มแข็งที่ชุมชน (Community Strengthening) ซึ่ง “ชุมชน” ในที่นี้หมายถึง “การที่ประชาชนจำนวนหนึ่งมี วัตถุประสงค์ร่วมกัน มีอุดมคติร่วมกัน หรือมีความเชื่อร่วมกันในบางเรื่อง มีการติดต่อสื่อสารกัน หรือมีการรวมกลุ่มกัน มีความเอื้ออาทรต่อกัน มีความรัก มีมิตรภาพ มีการเรียนรู้ร่วมกันในการปฏิบัติบางสิ่งบางอย่างและมีระบบการจัดการในระดับกลุ่ม” จะพบว่าช่วงหลังมีหลายฝ่ายให้ความสนใจ “ประชาสังคม (civil society)” และเชื่อมั่นว่าจะช่วยแก้ไขปัญหาสังคมให้ดีกว่าที่เป็นอยู่ได้ (ประเวศ วะสี. 2539)
ลักษณะเฉพาะของcivil society คือมา Fill gap ที่องค์กรภาครัฐและภาคธุรกิจไม่ทำ เพื่อสนับสนุนคนที่ด้อยโอกาส และเข้าไม่ถึงทั้งภาครัฐและภาคธุรกิจ
ดังนั้น ประชาสังคม จึงเป็นส่วนร่วมของสังคมที่ไม่ใช่รัฐ และไม่ใช่ความเป็นปัจเจก หรือความเป็นส่วนตัว แต่เป็นส่วนของสังคมที่เชื่อมอยู่ระหว่างภาครัฐกับภาคปัจเจกบุคคล เช่น กลุ่ม องค์กร สมาคม มูลนิธิ วัด โรงเรียน ที่ซึ่งไม่ได้ถูกครอบงำโดยรัฐ ดังนั้นจึงมีผู้ให้ความหมายของประชาสังคมไว้หลากหลาย เช่น
ประชาสังคม คือ “พื้นที่การเมืองสาธารณะของประชาชนซึ่งกำเนิดมาจากการก่อตัวของวัฒนธรรมคนชั้นกลางและขยายไปสู่ชนชั้นกลุ่มผลประโยชน์ต่างๆที่หลากหลายและสนใจเข้าร่วมในพื้นที่การเมืองสาธารณะนี้”
ประชาสังคม คือ “กระบวนการของประชาชนในการสร้างพื้นที่การเมืองสาธารณะของตนเอง โดยไม่ตกอยู่ภายใต้พื้นที่การเมืองของรัฐ ของทุน ดังนั้นประชาสังคมจึงต้องเป็นอิสระจากรัฐและทุน”
ประชาสังคม คือ “เวทีแห่งการต่อสู้ทางอุดมการณ์ของฝ่ายต่างๆ ไม่ว่าจะเป็นทุนนิยม สังคมนิยมโดยรัฐหรือทุนที่พยายามครอบงำ เวทีแห่งนี้จึงมีความหลากหลาย ซับซ้อน ทั้งขัดแย้งและร่วมมือขึ้นอยู่กับยุทธศาสตร์การต่อสู้ของฝ่ายต่างๆ ดังนั้นประชาสังคมจึงไม่ได้มีความหมายเป็นเวทีแห่งความสมานฉันท์อย่างเดียว”
ประชาสังคม คือ “ทุกๆส่วนของสังคมโดยรวมถึงภาครัฐ ภาคประชาชนด้วย โดยทุกฝ่ายเข้ามาเป็น partnership กัน” (ชัยอนันต์ สมุทวณิช. 2539)
ประชาสังคม คือ “การที่ผู้คนในสังคมเห็นวิกฤตการณ์ หรือสภาพปัญหาในสังคมที่สลับซับซ้อนยากแก่การแก้ไข มีวัตถุประสงค์ร่วมกันซึ่งนำไปสู่การก่อจิตสำนึกร่วมกัน มารวมตัวกันเป็นกลุ่มหรือองค์กร ไม่ว่าจะเป็นภาครัฐ ภาคธุรกิจเอกชน หรือภาคสังคม ในลักษณะที่เป็นหุ้นส่วนกัน เพื่อร่วมกันแก้ปัญหา หรือกระทำการบางอย่างให้บรรลุวัตถุประสงค์ ทั้งนี้ ด้วยความรัก ความสมานฉันท์ ความเอื้ออาทรต่อกัน ภายใต้ระบบการจัดการ โดยมีการเชื่อมโยงเป็นเครือข่าย (ชูชัย ศุภวงศ์. 2540)”
ประชาสังคม คือ “สังคมที่ประชาชนทั่วไป ต่างมีบทบาทสำคัญในการจัดการเรื่องต่างๆที่เกี่ยวกับวิถีชีวิตของประชาชนโดยอาศัยองค์กร กลไก กระบวนการ และกิจกรรมอันหลากหลาย ที่ประชาชนจัดขึ้น (ไพบูลย์ วัฒนศิริธรรม)”
ประชาสังคม/ภาคสังคม ที่ทำงานด้านสุขภาพ เช่น เวทีสมัชชาสุขภาพที่มีส่วนร่วมเข้ามากำหนดนโยบาย (ซึ่ง สช.เป็นสื่อกลางให้ 3 หน่วยงานมาเจอกัน) การดำเนินการวิจัย การประเมินผลกระทบ การให้ความรู้แก่สาธารณะ การสนับสนุนทุน การจัดเวทีวิชาการ การขับเคลื่อนนโยบาย การAdvocate การจัดบริการ หรือสื่อมวลชน
ตัวอย่างที่เห็นชัด คือ แม่ชี Nun Jieng Yurn ที่ประเทศไต้หวัน ทำงานเน้นเรื่องอาสาสมัครหรือจิตอาสา ซึ่งอยู่ภายใต้เรื่อง Humanization Health Care คือเอาหัวใจกลับคืนมาสู่วงการแพทย์โดยให้คำนึงถึงมนุษยธรรม คำนึงถึงความเป็นมนุษย์ จะดำเนินงานโดยอาสาสมัครเป็นส่วนใหญ่
งานวิจัยเกี่ยวกับ Civil Society ของมหาวิทยาลัย Johns Hopkins
ได้ศึกษาวิจัย 40 กว่าประเทศ พบว่า เดิมทีภาคธุรกิจ กับภาครัฐจะเข้มแข็งและเติบโตขึ้นมากและมีผู้ด้อยโอกาสไม่สามารถเข้าถึงบริการ ทำให้เกิด Gap ขึ้นมาและพบว่ามี Civil Society เข้ามาปิดช่องว่างตรงนี้
ลักษณะของ Civil Society
- วิธีการทำงานไม่ได้เน้นเพื่อให้ได้กำไรสูงสุด
- สินค้าที่ผลิตส่วนใหญ่เป็นสินค้าสาธารณะ ไม่หวังกำไร
- ระบบการบริหารจัดการไม่เหมือนรัฐ และธุรกิจ เช่นเป็นรูปแบบมูลนิธิ
- โครงสร้างรายได้มาจากการบริจาคเป็นส่วนใหญ่
- พนักงานส่วนใหญ่เป็นอาสาสมัคร
- ได้รับการยกเว้นภาษี
- ในทางกฎหมายจะปฏิบัติต่อองค์กรเหล่านี้อีกแบบหนึ่ง
ทำไมต้องศึกษาถ้ารู้เรื่องนี้มากขึ้นจะช่วยอะไรได้บ้าง
- ให้สังคมได้เห็นว่า มีองค์กรเหล่านี้อยู่ ทำให้ไม่ละเลย เช่นเวลากำหนดนโยบายต่างๆให้นึกถึงบุคคลเหล่านี้ด้วย
- สังคมสามารถตรวจสอบได้ มีความโปร่งใส
จากการศึกษาพบว่าประเทศที่เข้มแข็งคนจะเข้าไปอยู่ในภาค Civil Society มากขึ้นซึ่งสะท้อนให้เห็นว่าประเทศที่เจริญแล้วไม่ใช่เจริญเฉพาะทางวัตถุ แต่เจริญทางสังคมด้วย
บทบาทขององค์กรในการดูแลสุขภาพ
- Health service การให้บริการโดยตรง
- Health promotion and information exchange ส่งเสริมสุขภาพ ให้ความรู้ประชาชน
- Policy setting มีส่วนร่วมในการกำหนดนโยบาย
- Resource mobilization and allocation มีส่วนร่วมในการจัดสรรทรัพยากร
- Monitoring of quality and responsiveness มีส่วนร่วมในการกำกับติดตาม การตอบสนองต่อบริการต่างๆของหน่วยงานทั้งภาครัฐและเอกชน
สรุปบทเรียนจาก วีดีทัศน์ ของมูลนิธิข้าวขวัญ
เป็นความมุ่งมั่นและตั้งใจของคนในชุมชนที่จะแก้ปัญหาให้เกษตรกรที่ใช้สารเคมี โดยใช้ความรู้ในการทำเกษตรอย่างยั่งยืนมาเป็นเครื่องมือ เริ่มต้นโดยใช้ทฤษฎีแนวคิดการจัดการความรู้ ใช้กระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ มาใช้ในกระบวนการเพาะปลูกข้าว โดยความรู้ภายในสกัดความรู้จากผู้ที่รู้จริงและปฏิบัติจริง และความรู้ภายนอกคือวิทยากรและประสบการณ์ที่สะสมมาเป็น 10 ๆ ปี และเนื่องจากมีเครือข่ายที่เชื่อมโยงกันมากจึงทำให้ความรู้ไหลเวียนไปได้ดี
หลักสูตรของโรงเรียนชาวนาแบ่งเป็น 3 ระดับ
- ชั้นประถม เรียนเรื่องแมลง
- ชั้นมัธยม เรียนเรื่องปรับปรุงดิน
- ระดับมหาวิทยาลัย เรียนเรื่องการปรับปรุงพันธุ์ข้าว
มีขั้นตอนการทดลองในห้องปฏิบัติการกลางแจ้ง โดยทดลองปลูกข้าวในดินที่แตกต่างกัน 4 แบบและติดตามประเมินผล ในทุกขั้นตอนจะมีพี่เลี้ยงซึ่งเป็นรุ่นพี่ที่จบหลักสูตรไปแล้วคอยดูแลและให้คำแนะนำ
สรุปบทเรียนที่ได้ คือ การเรียนรู้จากการลงมือปฏิบัติเอง การสังเกต และการประเมินผล ซึ่งถือว่าเป็นการเรียนรู้ผ่านการวิจัยในพื้นที่ และที่สำคัญคือ มีความเด่นชัดในการดำเนินงานภาคประชาสังคม
