แนวคิดด้านระบบเกษตรกรรม (Agrarian System) และทางเลือกในการพัฒนา
ระบบเกษตรกรรม (Agrarian System) เป็นการมองภาพรวมทั้งระบบในแต่ละสภาวะการเกษตรในระดับชุมชนในเวลาที่ต่างๆกัน มีระบบต่างๆที่เข้ามาเกี่ยวข้อง เช่น ระบบนิเวศ ระบบนิเวศเกษตร ระบบการผลิตทางการเกษตร ระบบเศรษฐกิจ สังคม การเมืองและระบบสถาบันความรู้ความคิด มีผลทำให้ระบบเกษตรกรรมมีความหลากหลายระหว่างฟาร์มในแต่ละชุมชนหรือแม้กระทั่งในชุมชนเดียวกัน หากเราเข้าใจในระบบดังกล่าวทุกระบบอย่างถ่องแท้ของแต่ละชุมชน เราสามารถอธิบายด้วยเหตุและผลในปัญหาที่เกิดขึ้น สามารถนำไปพัฒนาชุมชนได้อย่างถูกต้องอย่างมีประสิทธิผลมากขึ้น
อ.แม่อาย จ.เชียงใหม่ เป็นอำเภอที่มีการปลูกส้มพันธุ์สายน้ำผึ้งกันเป็นส่วนใหญ่มีทุกตำบล เช่น ตำบลแม่สาว หลายๆหมู่บ้านในตำบลนี้มีระบบเกษตรกรรมเป็นพืชเชิงเดี่ยว ปลูกแต่ส้มพันธุ์สายน้ำผึ้ง เกษตรกรที่นี่แบ่งออกได้เป็น 2 กลุ่ม คือกลุ่มคนเมืองซึ่งเป็นเกษตรกรที่อพยพมาจากที่อื่นหรือคนพื้นเมือง กลุ่มนี้มีบ้านพักอาศัยอยู่ในเมืองที่มีสาธารณูปโภคอย่างสมบูรณ์ กลุ่มนี้นอกจากเป็นเกษตรกรแล้วยังประกอบธุรกิจอื่นอีกด้วย อีกกลุ่มหนึ่งคือกลุ่มคนดอยซึ่งเป็นเกษตรกรคนดั้งเดิม เป็นคนพื้นเมืองเดิม มีบ้านพักอาศัยอยู่ในพื้นที่ทำกินหรืออยู่ในสวนซึ่งบางแห่งไม่มีแม้กระทั่งไฟฟ้า กลุ่มคนเมืองมีระบบการผลิตส้มที่แตกต่างจากกลุ่มคนดอย เช่น การให้น้ำกับต้นส้ม กลุ่มคนเมืองมีการให้น้ำในระบบน้ำชลประทาน (fertigation) ซึ่งต้องติดตั้งอุปกรณ์ต่างๆเช่น เครื่องสูบน้ำ ท่อส่งน้ำและหัวจ่ายน้ำ ในระบบนี้อำนวยความสะดวกแก่คนเมืองมาก ไม่เพียงแต่การให้น้ำเท่านั้นยังรวมไปถึงการให้ปุ๋ยแก่ต้นส้มด้วย เป็นการให้ปุ๋ยพร้อมกับการให้น้ำในเวลาเดียวกัน ใช้แรงงานน้อยกว่า อัตราปุ๋ยที่ใช้น้อยกว่า ต้นส้มทุกต้นได้รับปริมาณปุ๋ยเท่ากัน ได้ผลผลิตมากกว่า ส่วนกลุ่มคนดอยมีการให้น้ำแก่ต้นส้มโดยบางกลุ่มอาศัยน้ำประปาดอย ต้องติดตั้งท่อส่งน้ำจากต้นน้ำบนภูเขามายังถังเก็บน้ำในแปลงส้ม แล้วใช้สายยางต่อกับถังเก็บน้ำเพื่อรดน้ำแก่ต้นส้มทีละต้น บางกลุ่มสูบน้ำจากบ่อด้วยเครื่องสูบน้ำมาเก็บไว้ที่ถังเก็บน้ำในแปลงส้มและใช้สายยางเพื่อรดน้ำเช่นเดียวกัน แต่ทั้งสองกลุ่มนี้มีการให้ปุ๋ยแบบปุ๋ยหว่านทางดิน ใช้แรงงานมากกว่า อัตราปุ๋ยที่ให้ต้องมากกว่า ต้นส้มทุกต้นได้รับปริมาณปุ๋ยไม่เท่ากันและผลผลิตได้น้อยกว่า
ที่กล่าวมาทั้งหมดชี้ให้เห็นว่ามีระบบเกษตรกรรมเหมือนกัน ปลูกพืชเชิงเดี่ยวคือส้ม แต่ระบบการผลิตแตกต่างกัน มีปัจจัยกำหนดคือระบบนิเวศ ระบบเศรษฐกิจและสังคม สุดท้ายคือระบบสถาบันความรู้ความคิด
