ปัญหา มลพิษทางน้ำในประเทศไทยยังคงเป็นปัญหาหลักประการหนึ่งของปัญหาเรื่องน้ำ นอกเหนือจากปัญหาน้ำไม่เพียงพอและปัญหาน้ำท่วม กรมควบคุมมลพิษ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ได้รายงานสถานการณ์คุณภาพน้ำของปี พ.ศ. 2547 โดยการตรวจวิเคราะห์คุณภาพน้ำในแม่น้ำที่สำคัญ 48 สายทั่วประเทศ ว่าร้อยละ 51 ถูกจัดจำแนกอยู่ในคุณภาพปานกลาง และคุณภาพน้ำระดับดีลดจำนวนลงอย่างต่อเนื่องทุกปี (กรมควบคุมมลพิษ, 2548) การ ติดตามคุณภาพน้ำแหล่งน้ำผิวดินของทางราชการไทยใช้วิธีวิเคราะห์ทางเคมีเป็น หลัก วิธีทางชีวภาพที่ใช้ร่วมด้วย ก็คือ การวิเคราะห์แบคทีเรียจำนวนโคลิฟอร์มทั้งหมดและจำนวนฟิคอลโคลิฟอร์ม เนื่องจากคุณภาพน้ำที่เสื่อมลงมีผลต่อคุณภาพชีวิตของประชาชน ดังนั้น จึงมีหน่วยงานที่ไม่ใช่ราชการ เช่น วัด เอกชน และ เอ็น จี โอ (NGO) พยายาม ช่วยรักษาคุณภาพน้ำด้วยวิธีการหลากหลายแบบ เช่น การบวชป่าในภาคเหนือเพื่อรักษาแหล่งต้นน้ำ การทำวังปลาโดยเฉพาะอย่างยิ่งกลุ่มรักเมืองน่าน จังหวัดน่าน ซึ่งนอกจากเป็นเขตอภัยทาน และอนุรักษ์พันธุ์ปลาแล้ว ยังเป็นวิธีการติดตามคุณภาพน้ำทางชีวภาพอีกวิธีหนึ่งด้วย เพราะถ้าน้ำมีคุณภาพที่เสื่อมมากจนปลาทนไม่ได้ก็จะมีปลาตายหรือแสดงอาการ โผล่ขึ้นมาหายใจที่ผิวน้ำบ่อยครั้งขึ้น เพราะออกซิเจนในน้ำลดต่ำมากจนไม่เพียงพอต่อการหายใจของปลาและสัตว์น้ำอื่นๆ แนวคิดนี้ได้รับการขานรับและมีการดำเนินการในหลายวัดและชุมชนบางแห่งที่อยู่ ติดลำน้ำ ในปี พ.ศ. 2539 มูลนิธิโลกสีเขียว ในพระอุปถัมภ์ของ สมเด็จพระพี่นางเธอเจ้าฟ้ากัลยาณิวัฒนา กรมหลวงนราธิวาสราชนครินทร์ ได้แนะนำแผ่นพับสัตว์เล็กน้ำจืดโดยแปลและดัดแปลงจาก Orton et al. (1995) สำหรับใช้จัดจำแนกคุณภาพน้ำ ซึ่งเป็นระบบค่าคะแนนของ BMWP และช่วงคะแนนสำหรับการบ่งชี้คุณภาพน้ำได้จากงานวิจัยของ Steave Mustow ซึ่งได้ทำวิจัยในแม่น้ำปิงตอนบน และในการพิมพ์ครั้งที่สอง มีการเพิ่มสัตว์มากชนิดขึ้นและเป็นสัตว์ที่พบในประเทศไทย (สรณรัชฏ์ กาญจนะวณิชย์ และสตีเฟน ทิลลิง, 2543) แผ่น พับนี้ได้จุดประกายทำให้สถานศึกษาและสาธารณชนในประเทศไทยสนใจเรื่องการจำแนก คุณภาพน้ำทางชีวภาพ ในเวลาต่อมาภายใต้การสนับสนุนของสำนักงานความร่วมมือด้านสิ่งแวดล้อมและการ พัฒนาประเทศเดนมาร์ก (Dannish Co-operation for Environment and Development-DANCED) มูลนิธิโลกสีเขียวได้ริเริ่มโครงการนักสืบสายน้ำ ดำเนินโครงการกับโรงเรียนมัธยมศึกษา 58 โรงในภาคเหนือ และได้ผลิตชุดคู่มือนักสืบสายน้ำ สำหรับเป็นเครื่องมือสำรวจและดูแลลำน้ำ (สรณรัชฏ์ กาญจนะวณิชย์, 2542) โดยมีกลุ่มเป้าหมายหลัก คือ ครูและนักเรียนระดับมัธยมศึกษา กระบวนการของโครงการนักสืบสายน้ำดัดแปลงจาก Blue river ของ ประเทศเดนมาร์ก โครงการนี้ได้กระตุ้นให้สถาบันการศึกษา องค์กรภาครัฐและเอกชน เอ็น จี โอ รวมทั้งประชาชนทั่วไปสนใจและต้องการมีส่วนร่วมในการติดตามคุณภาพแหล่งน้ำ อย่างกว้างขวางทั่วประเทศ สิ่งมีชีวิตหลักที่สำรวจในกิจกรรมนี้ คือ ตัวอ่อนแมลงน้ำ กระบวนการนักสืบสายน้ำเป็นกิจกรรมที่หลายโรงเรียนและหลายหน่วยงานยังคง ดำเนินการอยู่จนถึงปัจจุบัน
Sangpradub et al. (1996) ได้ ศึกษาความสัมพันธ์ของปัจจัยคุณภาพสิ่งแวดล้อมต่อชุมชนสัตว์ไม่มีกระดูกสัน หลังหน้าดินในลุ่มน้ำพอง ด้วยการวิเคราะห์คุณภาพทางเคมีและกายภาพของน้ำ และศึกษาองค์ประกอบโครงสร้างชุมชนสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังหน้าดินตลอดลำน้ำ พอง ตั้งแต่อำเภอภูกระดึง จังหวัดเลย จนถึงฝายคุยเชือก จังหวัดมหาสารคาม พบว่ามีความสัมพันธ์กันมาก บริเวณที่น้ำมีคุณภาพดีมีจำนวนชนิดของสัตว์มากกว่า โดยเฉพาะอย่างยิ่งตัวอ่อนแมลงชีปะขาว แมลงสโตนฟลายและแมลงหนอนปลอกน้ำ สัตว์เหล่านี้มีจำนวนชนิดและจำนวนตัวลดน้อยลงในสถานีที่น้ำมีคุณภาพเสื่อมลง และในบริเวณสถานีที่น้ำมีคุณภาพเสื่อมมากเนื่องจากการปนเปื้อนของมลพิษไม่พบ ตัวอ่อนแมลงกลุ่มนี้เลย แต่พบตัวอ่อนริ้นน้ำจืด (หนอนแดง วงศ์ Chironomidae) และ ไส้เดือนน้ำจืดซึ่งจัดเป็นกลุ่มสัตว์ที่ทนต่อมลพิษ จากผลการศึกษาได้เสนอการจัดจำแนกคุณภาพน้ำด้วยวิธีทางชีวภาพสำหรับแม่น้ำพอง โดยระบบค่าคะแนน (เรียกว่า ค่าคะแนนน้ำพอง) และการพิจารณาโครงสร้างชุมชนสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังหน้าดิน (เรียกว่า ดัชนี Q) (นฤมล แสงประดับ และคณะ, 2541) ซึ่งต่อมาได้ดัดแปลงดัชนี Q ให้เหมาะสมกับการเฝ้าระวังคุณภาพแหล่งน้ำโดยชุมชนท้องถิ่น และได้ผลิตคู่มือ ชื่อ นาฬิกาสัตว์หน้าดิน (นฤมล แสงประดับ, 2542) ซึ่งมีการนำไปใช้โดยกลุ่มอาสาสมัครสิ่งแวดล้อมลุ่มน้ำพอง และสำนักงานสิ่งแวดล้อมภาคที่ 10 กระทรวง ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม นอกจากนี้งานวิจัยของนักวิจัยท่านอื่นๆ พบว่า ตัวอ่อนแมลงชีปะขาว แมลงสโตนฟลาย และแมลงหนอนปลอกน้ำ เป็นกลุ่มที่ไวต่อมลพิษหรือการถูกรบกวนจากการถางป่า กิจกรรมการเกษตร หรือ กิจกรรมเลี้ยงปลาในกะชัง (Sangpradub et al., 1996; จันดา วงษ์สมบัติ, 2541; บุญเสฐียร บุญสูง และนฤมล แสงประดับ, 2543; บุญเสฐียร บุญสูง และคณะ, 2544; จันทิดา ศรีจันทร์, 2548; Chaibu, 2000; Laudee, 2002; Cheunbarn, 2002 เป็นต้น) และขณะนี้กำลังมีงานวิจัยเพื่อหากระบวนการที่เหมาะสมสำหรับการประเมินทางชีวภาพแบบเร็วในประเทศไทย มีการศึกษาในภาคเหนือ (ดร.พรทิพย์ จันทรมงคล และนายสมยศ ศิลาล้อม) และภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (Boonsoong et al., 2005) สำหรับ ภาคประชาชน ประชาชนที่อาศัยอยู่บริเวณลำน้ำพองที่ไหลผ่านจังหวัดขอนแก่นซึ่งเป็นบริเวณ ที่ได้รับผลกระทบจากมลพิษทางน้ำบ่อยครั้งมาก ได้จัดตั้งกลุ่มชมรมชาวบ้านอนุรักษ์ลำน้ำพอง และกลุ่มอาสาสมัครสิ่งแวดล้อมสังกัดองค์การบริหารส่วนตำบลกุดน้ำใส อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่นขึ้น งานวิจัยนำร่องการให้ชุมชนมีส่วนร่วมในการวางแผนและจัดการสิ่งแวดล้อมโดย ดำเนินโครงการตรวจสอบคุณภาพน้ำภาคประชาชนในปี พ.ศ.2542-2544 พบ ว่า หลังจากการฝึกอบรมขั้นตอนและวิธีการใช้เครื่องมือตรวดวัดคุณภาพน้ำในภาคสนาม และการฦึกอบรมการตรวจวัดคุณภาพน้ำแบบคร่าวๆด้วยวิธีทางชีวภาพโดยใช้แมลงน้ำ เป็นหลัก อาสาสมัครฯ สามารถตรวจสอบคุณภาพน้ำได้เองทุกเดือน และต่อมาองค์การบริหารส่วนตำบล ตำบลกุดน้ำใส อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่นได้มีการจัดตั้งศูนย์ข้อมูลสิ่งแวดล้อมชุมชนขึ้น เป็นศูนย์กลางการดำเนินการและแลกเปลี่ยนความรู้ ประสบการณ์การจัดการสิ่งแวดล้อม ผลวิจัยนี้ได้แสดงให้เห็นว่า การดำเนินการของชุมชนสามารถแก้ไขปัญหาสิ่งแวดล้อมในท้องถิ่นได้ (ยรรยงค์ อินทร์ม่วง และคณะ, 2544; Inmuong et al., 2003)
ในช่วง 2-3 ปี ที่ผ่านมานี้ คณะกรรมาธิการลุ่มแม่น้ำโขง (The Mekong River Commission-MRC) ได้ สนับสนุนและริเริ่มงานวิจัยเพื่อหาวิธีการสำหรับการประเมินทาง ชีวภาพของลุ่มแม่น้ำโขงตอนล่างที่ไหลผ่านประเทศไทย สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาว ประเทศกัมพูชา และประเทศเวียดนาม (Campbell et al., 2005) โดยการวิจัยเพื่อหาศักยภาพและทดสอบตัวบ่งชี้สัตว์หน้าดิน แพลงก์ตอน สาหร่าย (Peerapornpisal and Kunpradid, 2005) และกระบวนการของระบบนิเวศ (Parnrong, 2005) ซึ่ง ในเบื้องต้นพบว่า กระบวนการของระบบนิเวศไม่เหมาะสม ผลการวิจัยสรุปเช่นไรยังไม่ทราบแน่ชัด เมื่อได้ผลสรุปแล้วคาดว่าจะมีการนำมาเผยแพร่ในประเทศสมาชิกต่อไ
เอกสารอ้างอิง
กรมควบคุมมลพิษ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม. 2548. สรุปสถานการณ์มลพิษของ ประเทศไทย พ.ศ. 2547.
กรรณิการ์ ศิริสินธุวนิช. 2544. ความหลากชนิด และอาหารของแมลงหนอนปลอกน้ำวงศ์ Calamoceratidae ในลำห้วยพรมแล้ง และลำห้วยหญ้าเครือ อุทยานแห่งชาติน้ำหนาว. โครงงานวิจัย ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น.
จันดา วงษ์สมบัติ. 2541. ผลกระทบจากการถางป่าริมฝั่งลำธารต่อโครงสร้างชุมชนสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังหน้าดินในแหล่งน้ำจืด. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาชีววิทยา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น
<p class="MsoNormal"><span>จันทิดา ศรีจันทร์</span>.<span> </span>2548.<span> </span><strong><span>ผลกระทบจากกิจกรรมการเกษตรต่อโครงสร้างชุมชนสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังหน้าดินในลำธารลุ่มน้ำปะทาว จังหวัดชัยภูมิ</span></strong>.<span> </span><span>วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาชีววิทยา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น</span></p> <p class="MsoNormal"> </p><p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal"><span>นฤมล แสงประดับ</span>.<span> </span>2526.<span> </span><span>สัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังที่เป็นอาหารในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย</span>.<span> </span><strong><span>เอกสารประกอบการประชุมไทยคดีศึกษา</span></strong><span> มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ</span><span> มหาสารคาม จังหวัดมหาสารคาม</span>.<span> </span><span>มกราคม </span>2526.</p> <p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal"><span>นฤมล แสงประดับ และวิโรจน์ หนักแน่น</span>.<span> </span>2541.<span> </span><span>การศึกษาเบื้องต้นสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังหน้าดินในลำห้วยหญ้าเครือและลำห้วยพรมแล้ง อุทยานแห่งชาติน้ำหนาว</span>.<span> </span><strong><span>วารสารวิจัย มข</span></strong>. 3(1): 1- 15.</p> <p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal"><span>นฤมล แสงประดับ</span>, <span>ยรรยงค์ อินทร์ม่วง</span>, <span>ชุติมาหาญจวณิช และอุไรวรรณ อินทร์ม่วง</span>.<span> </span>2541. <span>ดัชนีชีวภาพสำหรับการจัดจำแนกคุณภาพน้ำทางชีววิทยาในลุ่มน้ำพองด้วยสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง หน้าดิน</span>.<span> </span><strong><span>วารสารวิทยาศาสตร์ มข</span></strong>.<span> </span>26(4): 289-304.</p> <p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal"><span>นฤมล แสงประดับ</span>. 2542.<span> </span>“<span>นาฬิกาสัตว์หน้าดิน</span>” <span>ทางเลือกของการดูแลเฝ้าระวังคุณภาพแหล่งน้ำโดยชุมชมท้องถิ่น</span>.<span> </span><strong><span>วารสารวิทยาศาสตร์ มข</span></strong>.<span> </span>27(4): 279-287.</p> <p class="MsoNormal"><span>นฤมล แสงประดับ</span>, <span>ยรรยงค์ อินทร์ม่วง</span>, <span>ชุติมาหาญจวณิช</span>, <span>อาษา อาษาไชย และ ประยุทธิ์ อุดรพิมาย</span>. 2542. <span>การศึกษาการกระจายตัวอ่อนของตัวอ่อนแมลงกลุ่ม </span>Ephemeroptera, Plecoptera <span>และ <span> </span></span>Trichoptera (EPT) <span>ในลำธารต้นน้ำภาคตะวันออกเฉียงเหนือ</span>.<span> </span><strong><span>รายงายวิจัยเสนอโครงการ <span> </span></span>BRT (BRT 141006)</strong>.</p> <p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal"><span>นฤมล แสงประดับ</span>, <span>ชุติมาหาญจวณิช</span>, <span>สุพัตรา ปานรงค์</span>, <span>ประสาท เนืองเฉลิม</span>, <span>วิไลลักษณ์ ไชยปะ</span>,<span> อลงกรณ์ ผาผง</span>, <span>บุญเสฐียร บุญสูง และศิริพร แซ่เฮง</span>,<span> </span>2544.<span> </span><span>การศึกษาแมลงน้ำในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย ใน</span>: <strong><span>รายงานการวิจัยโครงการ </span>BRT 2544</strong>. <span>วิสุทธิ์ ใบไม้ และ<span> </span>รังสิมา ตัณฑเลขา </span>(<span>บรรณาธิการ</span>). <span>หน้า </span>107-115. <span>ห้างหุ้นส่วนจำกัด โรงพิมพ์ชวนพิมพ์<span> </span>กรุงเทพฯ</span>.</p> <p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal"><span>นิศารัตน์ คล้ายทอง</span>.<span> </span>2543. <strong><span>ชีววิทยาของตัวอ่อนแมลงหนอนปลอกน้ำชนิด </span><em>Stenopsychesiamensis</em></strong> <strong>(</strong><strong>Insecta: Trichoptera)</strong>. <span>วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาชีววิทยา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น </span></p> <p class="MsoNormal"> </p> <p class="MsoNormal"><span>บุญเสฐียร บุญสูง</span>, <span>ศิริพร แซ่เฮง</span>, <span>ประยุทธิ์ อุดรพิมาย และวงศ์วิวรรธ ธนูศิลป์</span>.<span> </span>2544 <span>ความหลากหลายของสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังหน้าดินในลำธารห้วยเขย่งและห้วยทีม อำเภดทองผาภูมิ จังหวัดกาญจนบุรี</span>.<span> </span><strong><span>รายงานวิจัยโครงการพัฒนาองค์ความรู้และศึกษานโยบายการจัดการทรัพยากร ชีวภาพในประเทศไทย</span></strong>.</p><p class="MsoNormal"> </p><p class="MsoNormal"> </p> บุญเสฐียร บุญสูง. 2544. ความหลากชนิดของแมลงชีปะขาววงศ์ Heptageniidae ในลำธารห้วยหญ้า เครือและห้วยพรมแล้ง อุทยานแห่งชาติน้ำหนาว. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาชีว วิทยา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น.<br> <br> บุญเสฐียร บุญสูง และ นฤมล แสงประดับ. 2543. ผลของการเลี้ยงปลาในกระชังต่อชุมชนสัตว์ไม่มี กระดูกสันหลังหน้าดินในลำน้ำชี. วารสารวิทยาศาสตร์ มข. 30(4): 228-240.<br> <br> ประทุม ฉายเสมแสง. 2546. ความหลากชนิดของแมลงสโตนฟลาย (Plecoptera) ในลำธารห้วยหย้า เครือและห้วยพรมแล้ง อุทยานแห่งชาติน้ำหนาว. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาชีว วิทยา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น.<br> <br> ประสาท เนืองเฉลิม. 2544. ความหลากชนิดของแมลงหนอนปลอกน้ำวงศ์ Leptoceridae ในลำธาร ห้วยหญ้าเครือและห้วยพรมแล้ง อุทยานแห่งชาติน้ำหนาว. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาชีววิทยา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น.<br> <br> ไพบูรณ์ เกตวงษา. 2544. ความหลากชนิดของแมลงชีปะขาวในลำธารสามสาย อุทยานแห่งชาติ ภูพาน จังหวัดสกลนคร. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาชีววิทยา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น<br> <br> ยรรยงค์ อินทร์ม่วง, นฤมล แสงประดับ และบัญชร แก้วส่อง. 2544. ระบบเฝ้าระวังคุณภาพสิ่งแวด ล้อมและสุขภาพในระดับชุมชนใกล้แม่น้ำพอง. วารสารเภสัชศาสตร์และวิทยาศาสตร์สุข ภาพ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม 2(1) : 75-84.<br> <br> วิไลลักษณ์ เครือเนตร, นฤมล แสงประดับ และ ชุติมา หาญจวณิช. 2547. ความหลากชนิดของแมลง หนอนปลอกน้ำวงศ์ Philopotamidae .ในห้วยหญ้าเครือและห้วยพรมแล้ง อุทยานแห่งชาติน้ำ หนาว. วารสารวิทยาเขตหนองคาย 1: 9-18.<br> <br> ศิริพร แซ่เฮง. 2540. ความหลากชนิดของมวนน้ำจืดในลำห้วยหญ้าเครือและห้วยพรมแล้ง อุทยาน แห่งชาติน้ำหนาว. โครงงานวิจัย ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น.<br> <br> ศิริพร แซ่เฮง. 2545. การเปรียบเทียบความหลากชนิดของมวนน้ำจืดในแหล่งน้ำนิ่งและแหล่งน้ำไหล. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาชีววิทยา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น<br> <br> ศุภลักษณ์ ระดมสุข. 2542.. ความหลากชนิดของแมลงหนอนปลอกน้ำวงศ์ Hydropsychidae บริเวณห้วยพรมแล้งและห้วยหญ้าเครือ อุทยานแห่งชาติน้ำหนาว. วิทยานิพนธ์ปริญญา มหาบัณฑิต สาขาชีววิทยา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น<br> <br> ศุภลักษณ์ สาวิภาค และ นฤมล แสงประดับ. 2548. การเชื่อมโยงตัวอ่อนแมลงชีปะขาวอันดับย่อย Baetidae, Caenidae และ Ephemeroidae ในลำธารห้วยหญ้าเครือ อุทยานแห่งชาติน้ำหนาว. ใน: บทคัดย่อโครงการวิจัยและวิทยานิพนธ์ 2548. วิสุทธิ์ ใบไม้ และ รังสิมา ตัณฑเลขา (บรรณาธิการ) หน้า 56. ห้างหุ้นส่วนจำกัด โรงพิมพ์ชวนพิมพ์ กรุงเทพฯ.<br> <br> สรณรัชฏ์ กาญจนะวณิชย์ (บรรณาธิการ). 2542. ชุดคู่มือนักสืบสายน้ำ. บริษัทแปลนพริ้นท์ติ้ง จำกัด. กรุงเทพฯ.<br> <br> สรณรัชฏ์ กาญจนะวณิชย์ และ สตีเฟน ทิลลิง. 2543. คู่มือการจำแนกสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังในบึง และลำธารไทย. พิมพ์ครั้งที่ 2 มูลนิธิโลกสีเขียว. กรุงเทพฯ<br> <br> สุมาลี สีนอเนตร. 2547. การสลายเศษซากใบไม้ในลำธารต้นน้ำของประเทศไทย. วิทยานิพนธ์ ปริญญามหาบัณฑิต สาขาชีววิทยา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น<br> <br> อภิรดา พายัพวัฒนวงษ์. 2544. แมลงหนอนปลอกน้ำบางวงศ์ในอันดับย่อย Annulipalpia ในลำห้วย พรมแล้ง และลำห้วยหญ้าเครือ อุทยานแห่งชาติน้ำหนาว. โครงงานวิจัย ภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น<br> <br> อลงกรณ์ ผาผง. 2544. ความหลากชนิดของแมลงชีปะขาววงศ์ Leptophlebiidae ในลำธารห้วยหญ้า เครือและห้วยพรมแล้ง อุทยานแห่งชาติน้ำหนาว. วิทยานิพนธ์ปริญญามหาบัณฑิต สาขาชีว วิทยา บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยขอนแก่น<br> <br> Boonsoong, B., Sangpradub, N. and Barbour, M.T. 2005. Preliminary study on rapid bioassessment with benthic macroinvertebrates in the head-water streams of the Loei River and adjacent catchments, Thailand. Abstract. 2005 Joint Assembly AGU NABS SEG SPD/AAS, New Orleans LA, 23-27 May 2005. P.256.<br> <br> Campbell, I.C. , Resh, V.H. and Chessman, B. 2005. Assessing Ecological Health of large tropical rivers in developing regions: a case study from the Mekong. Abstract 2005 Joint Assembly AGU NABS SEG SPD/AAS, New Orieans LA, 23-27 May 2005. P.278.<br> <br> Chaibu, P. 2000. Potential use of trichoptera as water pollution biomonitoring in Ping River Chiang Mai. Ph.D. thesis, Chiang Mai University.<br> <br> Cheunbarn, S. 2002. Environmental monitoring along the watershed classes of upper Ping Watershed by the trichoptera community. Ph.D. thesis, Chiang Mai University.<br> <br> Inmuong, Y., Sangpradub, N. and Tanusilp, V. 2003. Community-Based Actions on sustainable environmental management: Kudnamsai Water-Quality Monitoring. Mahasarakham University Journal 22(2): 47-58.<br> <br> Luadee, P. 2002. Biodiversity of some aquatic insects from Chiang Dao Watershed, Chiang Mai province for environmental bioassessment. Ph.D. thesis, Chiang Mai University.<br> <br> Orton, R., Bebbington, A. and Bebbington, J. 1995. Freshwater invertebrates. Field Studies Council. Surrey.<br> <br> Parnrong, S. 2005. Ecological Health Assessment for the Mekong basin: Primary productivity and phytoplankton composition. Abstract 2005 Joint Assembly AGU NABS SEG SPD/AAS, New Orieans LA, 23-27 May 2005. P.287.<br> <br> Peerapornpisal, Y. and Kunpradid, T. 2005. Ecological health monitoring of the Mekong River by using benthic algae in 2003-2004. Abstract 2005 Joint Assembly AGU NABS SEG SPD/AAS, New Orieans LA, 23-27 May 2005. P.302.<br> <br> Sangpradub, N., Hanjavanit, C. and Boonsoong, B. 2002. New Records of Heptageniid Mayflies Asionurus and Thalerophyrus (Ephemeroptera: Heptageniidae) from Northern Thailand. Science Asia 28: 407-409.<br> <br> Sangpradub, N., Inmuong, Y., Hanjavanit, C. and Inmoung, U. 1996. A correlation study between freshwater benthic macroinvertebrate fauna and environmental quality factors in Nam Pong basin Thailand part I. A Research Report to the Thailand Research Fund.<br> <br>
