“อโรคยา ปรมาลาภา ความไม่มีโรคเป็นลาภอันประเสริฐ” ปัจจุบันโรคไม่ติดต่อเรื้อรังนับวันจะยิ่งเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ การลดปัญหาโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง โดยเฉพาะโรคความดันและเบาหวาน จำเป็นต้องมีการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมตั้งแต่ระดับบุคคล ครอบครัว และชุมชน การดำเนินงาน “ชุมชนลดเสี่ยงลดโรค” (Community based Intervention – CBI) นั่นคือการที่ชุมชนเห็นปัญหา สามารถวิเคราะห์ปัจจัยเสี่ยงต่อสุขภาพของคนในชุมชน นำไปสู่การวางแผนและจัดกิจกรรมต่างๆ ในการที่จะลดปัจจัยเสี่ยงต่างๆ ลง อันจะนำไปสู่การป้องกันการเกิดโรครายใหม่ในระยะยาว

งานควบคุมโรคไม่ติดต่อเรื้อรัง สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดน่าน ได้สนับสนุนให้สถานบริการสาธารณสุขในพื้นที่ร่วมกับชุมชนได้ดำเนินการโครงการชุมชนลดเสี่ยงลดโรคมา ๒ ปี หลังจากเรียนรู้จากการปฏิบัติจนเกิดผลเป็นรูปธรรมในหลายพื้นที่ จึงได้เชิญชวนบุคลากรสาธารณสุข แกนนำชุมชน และบุคคลต้นแบบ  มาเล่าสู่กันฟังถึงความสำเร็จในการทำงาน ในที่่นคือการที่ชุมชนเห็นปัญหาดโรค รรมตั้งแต่ระดับบุคคล ครอบครัว และชุมชน  ๑๗ มิถุนายน ๒๕๕๓ ณ ห้องประชุม ๑ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดน่าน โดยมีชุมชนต้นแบบลดเสี่ยงลดโรค จำนวน ๗ แห่ง เข้ามาร่วมแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ได้แก่ บ้านศรีอุดม อ.เชียงกลาง, บ้านเชียงแล หมู่ ๒ ต.ริม อ.ท่าวังผา, บ้าน ม.1 ต.ป่าคาหลวง อ.บ้านหลวง,  บ้านน้ำเกี๋ยนใต้ ม.1 ต.น้ำเกี๋ยน อ.ภูเพียง, บ้านนาหวาย ต.บ่อแก้ว อ.นาหมื่น, บ้านแม่สาคร ต.แม่สาคร อ.เวียงสา และ บ้านอ้อย ต.บัวใหญ่ อ.นาน้อย

            เรื่องดีดีที่เวทีได้สรุปร่วมกันว่าได้แนวคิด วิธีการดีดี จากการฟังเรื่องเล่า มีดังนี้

  • เปลี่ยนการกินเหนียวเป็นข้าวจ้าว
  •  กราฟลดความดันโลหิตสูง
  •  นำเยาวชนวิ่งรอบบ้านเก็บขยะ
  •  การออกกำลังกายแบบเต้นแอโรบิค
  •  กินข้าวแลงแล้วออกเดินรอบบ้าน
  •  พันธะสัญญาใจในการจะปรับเปลี่ยนพฤติกรรม
  • การจับคู่ เพื่อนสนิทดูแลกันเอง
  •  การวิเคราะห์พฤติกรรมการกิน
  • การนำเยาวชนเป็นแกนนำด้านสุขภาพ
  •  การใช้แผนที่เดินดินไปค้นหากลุ่มเสี่ยง
  •  พัฒนาการพูด/นำเสนอของแกนนำชุมชนและอสม.
  • การทำ ผงนัว เพื่อใช้แทนผงชูรส, คะนอ
  •  การเน้นการกินผัก
  •  กระบวน การจัดอบรมเรื่องสุขภาพ การกิน การออกกำลังกาย
  •  การเอาครอบครัวมามีส่วนร่วมการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม มาเป็นกำลังใจ
  • การตระหนักถึงปัญหา – การคืนข้อมูลให้ชุมชนที่ชัดเจน เห็นภาพ
  •  จัดให้เยาวชนสาธิตให้ชุมชนเห็นอันตรายจากน้ำอัดลม
  •  ผักย่านางไปตากแห้งป่นทำผงชูรส
  •  ไม่จัดอาหารที่หวาน อาหารสุกๆ ดิบๆ ในงานเลี้ยงต่างๆของชุมชน
  •  งดการเลี้ยงลูกอม
  • ใช้แอ๊บข้าว ใบตองห่อข้าว ลดภาวะโลกร้อน
  •  แนวคิดการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพกลุ่มเสี่ยง ที่ เน้นทั้งครอบครัว
  • ทำจิตใจให้พร้อมก่อนทำ
  •  การทำแฟ้มให้อสม.แต่ละคน บันทึกการติดตามหลังการอบรม
  •  งดผงชูรส ลดปัญหาปวดเข่า
  • มีโครงการดี ทำให้ชุมชนตื่นตัว ปรับเปลี่ยนพฤติกรรม
  • คน เล่าแบบมีปิติที่ได้ทำประโยชน์แก่ตนเองและคนอื่น
  •  คนทำงานจริงมาเล่าจากประสบการณ์ทำให้ได้ความรู้จริง

การแลกเปลี่ยนเรียนรู้ทำให้เห็นวิธีปฏิบัติที่ดีของบุคคลต้นแบบและชุมชนต้นแบบที่สามารถลดปัจจัยเสี่ยงต่อการเกิดโรคลงได้ แม้จะไม่ทั้งหมด แต่ก็เป็นบทปฏิบัติการเริ่มต้นที่ดี มีคุณค่า แก่การนำไปบอกต่อและเรียนรู้ต่อไป