การพัฒนาที่ยั่งยืน
การพัฒนาที่ยั่งยืน หมายถึง กาพัฒนาที่มีการคำนึงถึงความเสียหายของสิ่งแวดล้อม มีการป้องกันปัญหาที่เกิดแก่สิ่งแวดล้อม หรือถ้าจำเป็นจะต้องเกิดความเสียหาย ก็จะต้องทำในขอบเขตที่เสียหายน้อยที่สุด การพัฒนาที่ยั่งยืนในมิติทางด้านทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมนี้ จึงเป็นรูปแบบการใช้ทรัพยากรที่มีการบำรุงรักษา และมีอัตราการใช้ที่อยู่ในขอบเขตการอำนวยให้หรือศักยภาพที่ทรัพยากรนี้จะคืนสู่สภาพปกติได้ การพัฒนาแตกต่างไปจากการเจริญเติบโตตรงที่ การพัฒนา (development) หมายถึง การปรับปรุงในเชิงคุณภาพให้ดีขึ้น โดยที่ยังมีการรักษาระดับทรัพยากรพื้นฐาน ส่วน การเจริญเติบโต ( growth) หมายถึง การปรับปรุงในเชิงปริมาณให้สูงขึ้น ดังนั้น การพัฒนาที่ยั่งยืน จึงเป็นการปรับปรุงในเชิงคุณภาพให้ดีขึ้น เพื่อให้สังคมมนุษย์ที่มีคุณภาพดำรงอยู่ในสิ่งแวดล้อมที่ยังคงทำหน้าที่ได้อย่างปกติ โดยไม่จำเป็นต้องมีการเพิ่มในเชิงปริมาณให้เกินขีดจำกัด
ความเชื่อมโยงของเหตุปัจจัยของการพัฒนาที่ยั่งยืน
การพัฒนาที่ผ่านมา ทำให้เกิดความไม่สมดุลระหว่างการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ซึ่งทำให้เกิดปัญหาต่างๆ ตามมา
ความต้องการบริโภคสินค้าและบริการที่ไม่สมเหตุสมผล ฟุ่มเฟือย เป็นเหตุให้เกิดการนำทรัพยากรธรรมชาติมาใช้ในการผลิตและบริการที่เกินพอดี เกินความต้องการของการดำเนินชีวิตแบบพอเพียง มีของเหลือทิ้งเป็นมลพิษสู่สิ่งแวดล้อมมาก และทำให้คุณภาพทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเสื่อมโทรม ขาดสมดุล แม้จะส่งผลให้เกิดการขยายตัวทางเศรษฐกิจก็ตาม
การที่ชุมชนไม่เข้มแข็ง รับวัฒนธรรมและแนวความคิดผิดๆ มาจากต่างประเทศ เกี่ยวกับความฟุ่มเฟือย วัตถุนิยม และบริโภคนิยม ทั้งยังขาดการอบรม ละทิ้งขนบธรรมเนียมประเพณีดั้งเดิม ทำให้สังเปลี่ยนเป็นสังคมบริโภค กอบโกย สะสม เกิดการลงทุนทางธุรกิจที่สูญเปล่า ทำให้เกิดผลเสียทางเศรษฐกิจ เกิดความขัดแย้งทางสังคม และทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมถูกทำลายอย่างรุนแรง
การเคลื่อนย้ายทุนจากต่างประเทศ ส่งผลทั้งทางบวกและทางลบต่อระบบเศรษฐกิจและสิ่งแวดล้อม ขึ้นอยู่กับความสามารถในการแข่งขันและเครือข่ายทางธุรกิจของประเทศ วิกฤตการณ์ทางเศรษฐกิจปลายปี 2540 เป็นบทเรียนที่ชัดเจนที่แสดงให้เห็นว่าการพัฒนาเศรษฐกิจที่พึ่งพิงอยู่กับทุนต่างประเทศโดยขาดรากฐานที่มั่นคงภายใน ทำให้เกิดการล่มสลายของระบบอย่างไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน นอกจากนั้นการเปิดรับการลงทุนในอุตสาหกรรมเคมีและอุตสาหกรรมที่ใช้พลังงานมาก เช่น อุตสาหกรรมเหล็กและกระดาษ โดยไม่มีกลไกหรือมาตรการที่เข้มแข็งในการตรวจสอบผลกระทบของอุตสาหกรรมเหล่านี้ ทำให้ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเสื่อมโทรมอย่างรวดเร็ว
นโยบายการเร่งรัดพัฒนาเศรษฐกิจของรัฐในอดีต ทำให้มีการลงทุนโครงสร้างพื้นฐานและโครงการขนาดใหญ่จำนวนมาก โดยขาดการวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม มีการใช้ทรัพยากรเป็นฐานการผลิตอย่างฟุ่มเฟือย เกินอัตราการฟื้นตัวของระบบธรรมชาติ ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมและความยั่งยืนของระบบนิเวศ
การที่ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเสื่อมโทรงอย่างรวดเร็วและรุนแรงนี้เอง ทำให้เกิดเสียงเรียกร้องของสังคมทั้งจากภายในและนอกประเทศ ผลักดันให้รัฐบาลดำเนินมาตรการใดๆ ที่มีผลในการอนุรักษ์และฟื้นฟูทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ซึ่งรวมถึง การแก้ไขกฎหมายและทบทวนนโยบายของรัฐที่เกี่ยวข้องด้วย
เมื่อมีการแก้ไขกฎหมายและปรับปรุงนโยบายของรัฐให้ เกิดการใช้ทรัพยากรธรรมชาติอย่างมีประสิทธิภาพและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมให้ได้มาตรฐานสากลแล้ว ก็จะนำมาซึ่งความอุดมสมบูรณ์ของทรัพยากรและความหลากหลายทางชีวภาพ รวมทั้งการลดมลพิษและของเสียที่เกิดจากภาคการผลิต อันจะทำให้ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมกลับสู่สมดุลเดิม ซึ่งจะเป็นการเสริมสร้างความเข้มแข็งของสังคมและเศรษฐกิจของประเทศในระยะยาว และรักษาต้นทุนทางทรัพยากร ธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมไว้ได้อย่างยั่งยืนสำหรับคนรุ่นต่อไป
ยุทธศาสตร์การแก้ไขปัญหาความยากจนและยุทธศาสตร์เพิ่มทุนทางสังคม จะนำมาซึ่งความสามารถในการบริหารจัดการ เศรษฐกิจ สังคม และทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม โดยเน้นการมีส่วนร่วมของประชาชน เมื่อเกิดการบริหารจัดการที่ดีก็เกิดการแบ่งสรรทรัพยากรที่ใช้ในการผลิตที่ยุติธรรม และเกิดการกำกับดูแลด้านอุปสงค์ที่สมเหตุสมผลและไม่ฟุ่มเฟือย ลดความขัดแย้งในสังคม เปิดโอกาสให้สังคมเรียนรู้ พัฒนาความคิดและจิตใจ จนทำให้เกิดสังคมพึ่งและพัฒนาตัวเองได้ในที่สุด
ยุทธศาสตร์เพิ่มความสามารถในการแข่งขัน นอกจากจะทำให้ประเทศสามารถควบคุมการเคลื่อนย้ายทุนจากต่างประเทศเพื่อลดความสูญเสียที่อาจเกิดกับระบบเศรษฐกิจและสิ่งแวดล้อมของประเทศ ยังจะเป็นกลไกขับเคลื่อนให้ เกิดการขยายการผลิตและการตลาดที่เหมาะสมที่จะทำให้เศรษฐกิจเติบโตแบบยั่งยืน
นอกจากนั้นการเชื่อมโยงยุทธศาสตร์การแก้ไขปัญหาความยากจน ยุทธศาสตร์เพิ่มทุนทางสังคม และยุทธศาสตร์เพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขัน จะทำให้เกิดการบูรณาการ ส่งผลให้ชุมชนเข้มแข็ง พอที่จะเข้าใจและภูมิใจในภูมิหลัง ประวัติศาสตร์ วัฒนธรรมของชุมชน สามารถกลั่นกรองวัฒนธรรมและค่านิยมจากต่างประเทศ เลือกสรรเฉพาะค่านิยม ประเพณีที่ดีงามและสามารถพัฒนาระบบเศรษฐกิจที่ทำการผลิตบนรากฐานทางวัฒนธรรม ภูมิปัญญา และทรัพยากรธรรมชาติในท้องถิ่นของตน ซึ่งจะเป็นประโยชน์ต่อการพัฒนาประเทศให้เกิดความยั่งยืนอย่างแท้จริง
จุดหมายปลายทางของการพัฒนาที่ยั่งยืน
แผนพัฒนาฯ ฉบับที่ 8 และ 9 ให้ความสำคัญต่อการพัฒนาคน ให้ “คนเป็นศูนย์กลางการพัฒนา” และดุลยภาพ เป็น เงื่อนไขของความยั่งยืน ดังนั้น จุดหมายปลายทางของการพัฒนาที่ยั่งยืน คือ
“การพัฒนาที่ทำให้เกิดดุลยภาพของ เศรษฐกิจ สังคม ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เพื่อการอยู่ดีมีสุขของประชาชนตลอดไป”
เศรษฐกิจ ที่ทำให้เกิดดุลยภาพของการพัฒนาคือ เศรษฐกิจที่มีรากฐานมั่นคง มีขีดความสามารถในการแข่งขัน และสามารถพึ่งตนเองได้ โดยมีเศรษฐกิจพอเพียงตามแนวพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว เป็นแนวคิดหลัก
สังคม ให้รวมหมายถึง วัฒนธรรม และภูมิปัญญาท้องถิ่น ซึ่งเป็นระเบียบวิถีชีวิตของสังคม
ที่ทำให้มนุษย์ปรับตัวและดำรงชีวิตอยู่กับสิ่งแวดล้อมของท้องถิ่นได้โดยไม่ทำลาย สิ่งแวดล้อม และให้รวมถึง ศาสนธรรม ซึ่งเป็นระเบียบจิตใจของคนในสังคม ที่ทำให้สังคมอยู่ได้โดยสงบสุข
ทรัพยากรธรรมชาติ หมายถึง ทรัพยากรของประเทศ ทั้งที่สามารถหมุนเวียนกลับมาใช้ใหม่ ได้ เช่น น้ำและฝูงปลาในทะเล และที่ไม่สามารถหมุนเวียนกลับมาใช้ใหม่ได้ เช่น ก๊าซธรรมชาติและถ่านหิน
สิ่งแวดล้อม หมายถึง ทุกสิ่งทุกอย่างที่อยู่รอบตัวมนุษย์ ทั้งที่มีชีวิตและไม่มีชีวิต เกี่ยวโยงสัมพันธ์กันเป็นระบบนิเวศน์ ที่สามารถให้คุณและให้โทษต่อมนุษย์ได้ ขึ้นกับความสมดุลหรือไม่สมดุลของระบบนิเวศ
ความสมดุลและเชื่อมโยงระหว่าง เศรษฐกิจ สังคม ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมกับ จุดหมายการพัฒนาที่ทำให้ประชาชนอยู่ดีมีสุขตลอดไป
สิ่งที่ต้องทำเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน
1. การบริโภคสินค้าและบริการที่เกินพอดีเป็นต้นเหตุของการทำลายทรัพยากรธรรมชาติ
และสิ่งแวดล้อม
2. ยุทธศาสตร์การแก้ไขปัญหาความยากจนและยุทธศาสตร์เพิ่มทุนทางสังคมทำให้เกิดการบริหารจัดการสังคมโดยมีส่วนร่วมของประชาชน ลดความขัดแย้งในสังคม และลดการบริโภคที่เกินพอดี ทั้งยังเพิ่มความเข้มแข็งของชุมชนเพื่อให้เกิดวิจารณญาณในการกลั่นกรองค่านิยม ขนบธรรมเนียม ประเพณี และวัฒนธรรมที่ดีจากต่างประเทศ ลดค่านิยมในการบริโภคที่ฟุ่มเฟือย เกินพอดี และสามารถสร้างฐานการผลิตอย่างบูรณาการได้
3. ผลการพัฒนาที่ไม่สมดุล ทำให้เกิดการทำลายทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม เกิดผลกระทบกับคุณภาพชีวิตและสุขภาพอนามัยของประชาชน จนสังคมทั้งภายในและนอกประเทศไม่ยอมรับ เกิดแรงผลักดันให้มีการปรับปรุงแก้ไขกฎหมายและทบทวนนโยบายการพัฒนาเพื่อให้เกิดการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
4. ยุทธศาสตร์เพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันและนโยบายและกฎหมายที่ได้รับการแก้ไข จะทำให้การผลิตและบริการมีประสิทธิภาพ และไม่ทำลายทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ทั้งยังป้องกันการเคลื่อนย้ายทุนจากต่างประเทศที่ทำให้เกิดผลเสียต่อทรัพยากรธรรมชาติ สิ่งแวดล้อม และเศรษฐกิจมหภาคได้อีกด้วย
ดังนั้น สิ่งที่จำเป็นต้องทำ คือ
- แปลงยุทธศาสตร์การแก้ไขปัญหาความยากจน ยุทธศาสตร์เพิ่มทุนทางสังคม และยุทธศาสตร์เพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขัน สู่แผนปฏิบัติการ
- กำหนดดัชนีชี้วัดของการพัฒนาที่ยั่งยืน
- ดำเนินการแก้ไขกฎหมายและทบทวนนโยบายที่เป็นอุปสรรคต่อการพัฒนาที่ยั่งยืน
- นำแผนปฏิบัติการสู่การปฏิบัติ
- จัดระเบียบการบริหารจัดการ และประสานงานของคณะกรรมการเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน
-ประเมินผลการปฏิบัติการ โดยคณะกรรมการเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืน
- นำผลการปฏิบัติการเพื่อการพัฒนาที่ยั่งยืนแถลงต่อสาธารณะ เป็นประจำทุกปีเพื่อเรียกร้อง เชิญชวนให้เกิดการมีส่วนร่วมในการปรับปรุงและดำเนินการในปีต่อไป สิ่งที่สำคัญคือการดำเนินการข้างต้นจะต้องทำโดยการมีส่วนร่วมของประชาชนทุกขั้นตอน
รายละเอียดของการดำเนินงานให้เกิดการพัฒนาที่ยั่งยืน
การพัฒนาที่ยั่งยืนเกี่ยวข้องกับคนทุกคน หน่วยงานทั้งภาครัฐและเอกชนทุกหน่วยงาน เป็นภารกิจที่ใหญ่หลวง ซึ่งจะทำให้สำเร็จได้ต้องประกอบด้วย
การพัฒนาความรู้ ทั้งเชิงทฤษฎีและปฏิบัติที่มีการพัฒนาอย่างต่อเนื่อง
กระตุ้นให้เกิดการตื่นตัวของสังคม ที่ทั่วถึงและต่อเนื่อง และ
มีความต้องการทางการเมือง ที่ชัดเจนและต่อเนื่อง
การพัฒนาที่ยั่งยืนของประเทศจะเป็นผลสำเร็จได้ต้อง เกิดจากการพัฒนาระดับชุมชนที่ยั่งยืนและทั่วถึงทั้งระดับหมู่บ้าน ตำบล และจังหวัด จึงจะทำให้ประเทศมีการพัฒนาที่ยั่งยืนได้ ซึ่งมีรายละเอียดและขั้นตอนการดำเนินงานในปีแรก ดังนี้
1. ความรู้ที่ต่อเนื่อง
1.1รวบรวมข้อมูล ทุนทางเศรษฐกิจ สังคม ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม แบ่งตามพื้นที่ (ข้อมูล GIS) เพื่อให้เข้าใจสถานภาพปัจจุบันของประเทศ และการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นหลังจากการพัฒนาที่ยั่งยืนได้เริ่มขึ้นแล้ว ข้อมูลที่สำคัญและยังขาดอยู่คือ ข้อมูลทางสังคม เกี่ยวกับความรู้ ภูมิปัญญา วัฒนธรรม วิถีการดำเนินชีวิตอย่างพอเพียง และเศรษฐกิจพอเพียงของชุมชน
1.2 กำหนดนโยบายที่ชัดเจน ดังนี้
-นโยบายส่งเสริมเศรษฐกิจพอเพียงของชุมชน
-นโยบายการพัฒนาเศรษฐกิจมหภาคที่เกื้อกูลเศรษฐกิจชุมชน
-นโยบายการจัดการโครงการขนาดใหญ่ที่ไม่ทำลายเศรษฐกิจชุมชน สังคม ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
-นโยบายการเพิ่มพื้นที่ป่าไม้
-นโยบายการบริหารจัดการลุ่มน้ำ
-นโยบายการพัฒนาประสิทธิภาพการผลิต ลดการใช้ทรัพยากร ส่งเสริมเทคโนโลยีสะอาด การใช้พลังงานหมุนเวียนและการอนุรักษ์พลังงาน
1.3 สร้างดัชนีชี้วัดการพัฒนาที่ยั่งยืนและการติดตามประเมินผล
สศช. ได้พัฒนาดัชนีชี้วัดการอยู่ดีมีสุขของประชาชน ดังรายละเอียดปรากฏในเอกสารภาคผนวก 5 ดัชนีดังกล่าวจะต้องได้รับการยอมรับจากประชาชน และมีการติดตามประเมินผลการแปลงยุทธศาสตร์ฯ สู่การปฏิบัติให้ได้ผลตามดัชนีชี้วัดดังกล่าวด้วย
2. ความตื่นตัวของสังคมที่ต่อเนื่อง
2.1กำหนดยุทธศาสตร์การประชาสัมพันธ์ให้ประชาชนเข้าใจความสำคัญและสาระของการพัฒนาที่ยั่งยืน และเชิญชวนให้เข้ามามีส่วนร่วมในการกำหนดนโยบายและบริหารจัดการทั้งเศรษฐกิจ สังคม ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
2.2 จัดตั้งสมัชชาการพัฒนาที่ยั่งยืนในทุกจังหวัด เพื่อให้เกิดการมีส่วนร่วมในการพัฒนา ที่ยั่งยืน
3. ความต้องการทางการเมืองที่ต่อเนื่อง
3.1 ออกกฎระเบียบที่ทำให้คณะกรรมการพัฒนาที่ยั่งยืนเป็นองค์กรถาวร มีองค์ประกอบของฝ่ายการเมือง ฝ่ายราชการ ฝ่ายวิชาการ และฝ่ายประชาชน
3.2 สนับสนุนงบประมาณที่เพียงพอเพื่อให้คณะกรรมการดังกล่าวสามารถทำงานทั้งด้านการเพิ่มพูนความรู้ รวบรวมข้อมูล กำหนดนโยบายที่เกี่ยวข้อง ประสานงานและติดตามประเมินผล และประชาสัมพันธ์เพื่อสร้างการมีส่วนร่วมและการตื่นตัวของประชาชน
3.3 จัดตั้งสำนักงานเลขานุการคณะกรรมการ ที่เป็นองค์กรอิสระของรัฐ เช่นเดียวกับ สกว. และ สวรส. ที่มีนักบริหารมืออาชีพบริหารงาน ภายใต้การกำกับของคณะกรรมการพัฒนาที่ยั่งยืน
บรรณานุกรม
ประเวศ วะสี. (2546). คมคิด เศรษฐกิจพอเพียง. ค้นเมื่อ 25 ธันวาคม 2552, จาก http://www.lcc.ac.th/forum/board_posts.asp?FID=321
การพัฒนาที่ยั่งยืนนั้นถือเป็นสิ่งหนึ่งที่สำคัญในการพัฒนาชุมชน เพราะหากมุ่งแต่พัฒนาไปสู่ความเจริญโดยขาดความยั่งยืนชุมชนก็ไม่สามารถดำรงอยู่ได้อย่างเข้มแข็ง และมีความสุข สำหรับบล็อกแนวทางแห่งความยั่งยืนของชุมชนนั้นเมื่ออ่านแล้วก็ได้แง่คิดสามารถนำมาบูรณาการกับการเรียนได้