การวิจัยนโยบาย

นโยบายสาธารณะ

สถาบันนโยบายศึกษามักได้ยินคำถามเสมอว่า ชื่อของสถาบันฯ นั้นหมายความว่าอะไร

บางท่านก็เติมคำว่า “การ” ให้เราจนกลายเป็น สถาบันนโยบายการศึกษา บ้าง เพราะคิดว่าเราทำงานเกี่ยวกับเรื่อง “การศึกษา” ทั้งนี้เพราะคำว่า “นโยบายสาธารณะ” เป็นสิ่งใหม่เหลือเกินสำหรับคนไทย ดังนั้น เมื่อเราบอกว่าชื่อ สถาบันนโยบายศึกษา นี้มีความหมายว่าเราจะศึกษาและตรวจสอบนโยบายสาธารณะ เราจึงต้องอธิบายขยายความกันเสมอว่า อะไรคือนโยบายสาธารณะ และแม้จะอธิบายขยายความกันแล้วว่า นโยบายสาธารณะ คือนโยบายของรัฐที่มีผลกระทบต่อประชาชนทุกคน ก็ยังต้องยกตัวอย่างกันอีกว่า เช่นเรื่องนั้น เรื่องนี้ เป็นต้น ก่อนหน้าการเลือกตั้งทั่วไปในปี 2544 ที่ผ่านมานี้ พรรคการเมืองทุกพรรคประกาศนโยบายสาธารณะออกมาเกือบจะเหมือนกันห มด คือเขียนไว้รวม ๆ กว้าง ๆ แบบครอบจักรวาล และประชาชนก็เลือกผู้สมัครจากตัวบุคคล แทบจะไม่สนใจเลยว่าพรรคนั้น ๆ มีนโยบายอย่างไร จนกระทั่งการเลือกตั้งครั้งสุดท้ายนี้ แม้พรรคไทยรักไทยจะประกาศ นโนบายสำคัญหลายเรื่องเป็นประเด็นหาเสียง เลือกตั้ง แต่คำว่า ”นโยบายสาธารณะ” ก็ยังไม่เป็นที่รู้จักคุ้นเคยในวงกว้างอยู่ดี การประกาศแผนปฏิบัติการของพรรคประชาธิปัตย์ และการประกาศนโยบาย 5 เรื่องที่เป็นการปรับกระบวนทัศน์ใหม่ในเดือนมิถุนายนปีนี้ จึงเป็นการเปิดตัวนโยบายสาธารณะของพรรคการเมืองที่ปรับเปลี่ยนจากการให้ความสำคัญแก่ตัวบุคคลแต่อย่างเดียว มาเป็นการให้ความสำคัญแก่นโยบายของพรรคคู่ขนาน (หรืออาจจะนำ) ไปกับตัวบุคคล นโยบายสาธารณะจะมีผลกระทบต่อประชาชนทุกคน เพราะจะเป็นกรอบเป็นแนวทางการทำงานของพรรคหากได้รับการเลือกตั้ งให้เข้ามาเป็นรัฐบาล ประชาชนผู้มีสิทธิเลือกตั้งชอบนโยบายสาธารณะของพรรคใด ต้องการให้รัฐบาลมุ่งทิศทางไปในทางใด ต้องการจะมีชีวิตในแนวทางที่พรรคใดให้คำมั่นสัญญาไว้ ก็เลือกผู้แทน เลือกพรรคนั้น และเมื่อได้รัฐบาลแล้ว ประชาชนผู้เลือกตั้งก็ต้องติดตามการทำงานของพรรคว่าตรงตามแนวทา งคำมั่นสัญญาไว้หรือไม่ นี่คือความหมายของ “นโยบายสาธารณะ” ที่เป็นที่มาของชื่อ “สถาบันนโยบายศึกษา” คือเป็นสถาบันที่ศึกษาติดตามนโยบายสาธารณะ เพื่อสนับสนุนส่งเสริมการมีส่วนร่วมของประชาชนในการปกครองในระบอบประชาธิปไตย

การวิจัยนโยบาย (policy research) เป็นการวิยจัยที่มีความเกี่ยวข้องกับการวิจัยสถาบัน (Institutional research) เพราะเป็นการวิจัยเพื่อกำหนดนโยบายของสถาบัน

ความหมายของการวิจัยนโยบาย

การวิจัยนโยบาย หมายถึง การวิจัยเกี่ยวกับทิศทางในการดำเนินงานขององค์การ ตัวนโยบายหรือกระบวนการของนโยบาย ผลของนโยบาย วิเคราะห์นโยบายได้แก่ทิศทางนโยบายในอนาคต สาเหตุของการเกิดนโยบาย ปัจจัยที่ใช้ในการดำเนินนโยบาย ขั้นตอนของการดำเนินนโยบาย ผลของการดำเนินนโยบาย ปัญหาอุปสรรค แนวทางแก้ไขการดำเนินนโยบาย หรือวิเคราะห์นโยบายในเชิงประสิทธิภาพและประสิทธิผล

กรอบแนวคิดในการวิจัยนโยบาย

การวิจัยนโยบาย เป็นการศึกษานโยบายสาธารณะหรือนโยบายองค์กร นโยบายของหน่วยงาน เช่น นโยบายสาธารณะ (Public policy) มี 3 แนวทางได้แก่

1. แนวทางอธิบายนโยบาย (Descriptive Approach) เป็นการศึกษานโยบายสาธารณะเป็นเรื่องๆ รายกรณี มีลักษณะเป็นกรณีศึกษา ได้แก่

1.1 ตัวแบบผู้นำ(Elite Model) นโยบายสาธารณะเป็นแนวทางที่สะท้อนค่านิยมของกลุ่มผู้นำ

1.2 ตัวแบบระบบ (System Model) นโยบายสาธารณะเป็นผลผลิตของระบบการเมืองจากแรงกดดันจากสิ่งแวดล้อมภายนอก เป็นเสมือนปัจจัยนำเข้า มีทั้งข้อเรียกร้องและข้อสนับสนุน ส่วนระบบการเมืองเป็นกระบวนการ ได้แก่กลุ่มของโครงสร้างและกระบวนการต่างๆของสถาบันที่มีปฏิสัมพันธ์กันเพื่อแจกแจงสิ่งที่มีคุณค่าทางสังคม ส่งผลออกมาเป็นปัจจัยผลผลิตคือนโยบายสาธารณะ

1.3 ตัวแบบสถาบัน(Institution Model)นโยบายสาธารณะเป็นผลผลิตของโครงสร้างสถาบันการปกครองที่มีผลต่อการกำหนดสาระของนโยบายสารธารณะปัญหาอุปสรรคต่อการกำหนดนโยบาย

1.4 ตัวแบบกลุ่ม (Group Model) นโยบายสาธารณะเป็นผลผลิตที่สะท้อนการดิ้นรนการแข่งขันระหว่างกลุ่มต่างๆในสังคมเกิดจากแนวคิดทางการเมือง

2. แนวทางการวิเคราะห์นโยบาย มุ่งศึกษาโดยเน้นการวิเคราะห์นโยบายเพื่อนโยบายนั้นมีประสิทธิผลมากที่สุดจึงเป็นการนำเอาระเบียบวิธีการ เทคนิคและวิเคราะห์ของศาสตร์หลายสาขามาประยุกต์ใช้เพื่อหาแนวทางที่ดีที่สุด

3. แนวทางนโยบายศาสตร์ มุ่งศึกษาเน้นการพัฒนาและสร้างองค์ความรู้เพื่อสร้าง ศาสตร์ ของนโยบายสาธารระ เพื่อจะได้กฎเกณฑ์และสามารถนำไปประยุกต์ใช้ในกระบวนการนโยบายสาธารณะได้โดยมุ่งศึกษาเพื่อวัตถุประสงค์ดังนี้

3.1 มุ่งพัฒนาศาสตร์ของกระบวนการนโยบย เกี่ยวกับนโยบายและการนำนโยบายไปปฏิบัติ

3.2 มุ่งการปรับปรุงเนื้อหาของข้อมูลข่าวสารและการแลกแปลผลเพื่อให้ผู้ตัดสินใจใช้เลือกกิจกรรมต่างๆ

โดยสรุปกรอบแนวทางการวิจัย สามารถวิจัยนโยบายได้หลายประเด็นได้แก่

1. ศึกษาตัวนโยบาย จากแนวคิดใด สาเหตุ ความต้องการ กระบวนการนโนบาย เนื้อหาสาระ จุดมุ่งเน้น ปัญหาอุปสรรค แนวทางพัฒนานโยบายเป็นอย่างไร

2. วิเคราะห์ในเชิงความเหมาะสมและผลที่คาดหวังของนโยบาย เป็นการวิเคราะห์เหมาะสม ประสิทธิภาพและประสิทธิผลนโยบาย

3. ศึกาการนำนโยบายไปปฎิบัติ เป็นการศึกษารูปแบบการนำนโยบายไปปฎิบัติ ปัญหาอุปสรรคและเสนอรูปแบบการนำนโยบายไปปฎิบัติ

4. ศึกษาผลของนโยบาย เป็นการประเมินนโยบายว่าได้ผลเป็นอย่างไร ทั้งผลระยะสั้นและผลระยะยาวหรือผลกระทบ

เทคนิคที่ใช้ในการวิจัยนโยบาย

1. การประเมินสภาพแวดล้อมของนโยบาย เช่น เทคนิคการประเมินตนเองเพื่อกำหนดทิศทางขององค์กร

2. การศึกษาปัญหาและความต้องการขององค์กร เช่น การประเมินความต้องการจำเป็นขององค์กร

3. การวิจัยอนาคตมีเทคนิคหลายอย่างเช่น

3.1 การวิเคราะห์แนวโน้ม

3.2 เทคนิคเดลฟาย

3.3 เทคนิคEFR

3.4 เทคนิคEDFR

4. การวิจัยเชิงบรรยาย

4.1 การวิจัยเชิงสำรวจ

4.2 การวิจัยเชิงเปรียบเทียบเหตุผล

4.3 การวิจัยหาความสัมพันธ์ระหว่างตัวแปร

5. การวิจัยเชิงทดลอง

6. การวิจัยเชิงคุณภาพ

7. การวิจัยเชิงประวัติศาสตร์

8. การวิจัยเชิงปริมาณ

กลุ่มนโยบายสาธารณะ

Thomas R Dyeนโยบายสาธารณะคือสิ่งที่รัฐบาลเลือกจะกระทำหรือไม่กระทำ

Ira Sharkansky นโยบายสาธารณะคือกิจกรรมที่กระทำโดยรัฐบาล ซึ่งครอบคลุมกิจกรรมทั้งหมดของรัฐบาล โดยครอบคลุมประเด็นสำคัญอย่างน้อย 4 ประการ

1. ขอบข่ายการบริหารสาธารณะด้านต่างๆ

2. กฎหมายและข้อบังคับต่างๆ

3. งานรัฐพิธี ราชพิธี และเหตุการณ์สำคัญต่างๆ

4. การควบคุมกำหนดนโยบายสาธารณะและกระบวนการทางการเมืองอื่นๆ

ความหมาย คือ

1. เป็นกิจกรรมที่รัฐบาลเลือกที่จะกระทำหรือไม่กระทำ

2. มีการใช้อำนาจรัฐในการจัดสรรกิจกรรมเพื่อสนองตอบต่อสังคม

3. ผู้มีอำนาจในการกำหนดนโยบายสาธารณะได้แก่ผู้นำทางการเมือง ฝ่ายบริหาร นิติบัญญัติตุลาการ พรรคการเมือง ข้าราชการ

4. เป็นกิจกรรมที่มีแบบแผน ระบบและกระบวนการที่ชัดเจน

5. เป็นกิจกรรมที่รัฐบาลเลือกที่จะกระทำต้องมีเป้าหมายวัตถุประสงค ์หรือจุดหมายเพื่อ ตอบสนองความต้องการของประชาชนจำนวนมาก

6. เป็นกิจกรรมที่ต้องกระทำให้ปรากฏเป็นจริง

7. เป็นกิจกรรมที่เลือกกระทำและมีผลลัพธ์ในการแก้ไขปัญหาที่สำคัญข องสังคม

8. เป็นการตัดสินใจจะกระทำเพื่อผลประโยชน์ของประชาชนจำนวนมาก

9. เป็นกิจกรรมที่ครอบคลุมทั้งกิจกรรมภายในประเทศและระหว่างประเทศ

10. เป็นกิจกรรมที่ชอบด้วยกฎหมาย

• การพิจารณาปัญหาเพื่อนำเข้าสู่กระบวนการกำหนดเป็นนโยบายสาธารณะ คือการกำหนดนโยบายสาธารณะเป็นสิ่งสะท้อนให้สาธารณชนได้ทราบถึงส มรรถภาพของรัฐบาล

• การกำหนดนโยบายสาธารณะถือได้ว่าเป็นพฤติกรรมจุดเริ่มต้น ซึ่งจะก่อให้เกิดพฤติการณ์เมืองและการบริหารอื่นๆตามมา

• การกำหนดนโยบายสาธารณะในปัจจุบันมิใช่เป็นภารกิจผูกขาดที่เป็นข องรัฐโดยเฉพาะ

กระบวนการนโยบายสาธารณะมีกี่ขั้นตอน 4 ขั้นตอน

1. การกำหนดนโยบาย

2. การวิเคราะห์นโยบาย

3. การนำนโยบายไปปฏิบัติ

4. การติดตามประเมินผลการปฏิบัตินโยบาย

นโยบายสาธารณะที่ดี

1) เป้าหมายต่างๆ ของนโยบายตลอดจนแนวทางปฏิบัติต้องมีการกำหนดอย่างแน่ชัด เพื่อป้องกันการบิดเบือนแก้ไขขณะปฏิบัติ หรืออย่างน้อยต้องอยู่ในระดับที่สามารถอ้างอิงสำหรับการติดตามป ระเมินผลและขจัดข้อพิพาทขัดแย้งได้

2) นโยบายต้องตั้งอยู่บนหลักเหตุผล สามารถแยกแยะความสัมพันธ์เชื่อมโยงระหว่างปัจจัยนำเข้า กิจกรรมและผลผลิตของนโยบายได้ รวมทั้งต้องมีการมอบหมายอำนาจแก่หน่วยปฏิบัติอย่างเพียงพอที่จะ บังคับใช้ หรือให้บริการต่างๆได้

3) โครงสร้างการดำเนินงานจะต้องถูกกำหนดขึ้นให้เอื้ออำนวยต่อความส ำเร็จไม่ว่าจะด้านการประสานงานทั้งภายในและระหว่างหน่วยต่างๆที ่เกี่ยวข้อง มีการสร้างระเบียบวิธีการตัดสินใจที่แน่นอน การอนุมัติเบิกจ่ายงบประมาณที่เพียงพอและต่อเนื่องรวมทั้งเปิดโ อกาสให้สามารถรับการสนับสนุนจากภายนอก

4) บุคลากรในหน่วยปฏิบัติต้องมีความพร้อมและผูกพันในการทำงาน ต้องยอมรับในเป้าหมาย และระเบียบกฎเกณฑ์ต่างๆ โดยเฉพาะในระดับสูง ต้องมีขีดความสามารถทั้งทางด้านการจัดการและด้านการเมือง

5) นโยบายต้องได้รับการสนับสนุนจากภายนอกเช่น กลุ่มผลประโยชน์ ผู้มีอำนาจ และอิทธิพลที่เกี่ยวข้อง ตลอดจนจากประชาชนโดยทั่วไป หรืออย่างน้อยที่สุดควรเป็นกลางไม่ขัดขวาง

6) การเปลี่ยนแปลงในสภาพการณ์ทางเศรษฐกิจ สังคม และเทคโนโลยี ที่เป็นไปตามกาลต้องไม่รุนแรงจนกระทบต่อการปฏิบัติ นอกจากนี้นโยบายที่กำหนดขึ้นมาใหม่ต้องไม่ขัดแย้งหรือลดความสำค ัญของนโยบายที่กำลังดำเนินอยู่

ทฤษฎีการวิเคราะห์เชิงปทัสถาน

• การระบุปัญหานโยบาย

• การกำหนดวัตถุประสงค์

• การค้นหาและกำหนดทางเลือก

• การสร้างและทดสอบตัวแบบ

• การทดสอบทางเลือกที่เหมาะสม

• การประเมินต้นทุนประสิทธิผล

• การแปลผลที่เกิดขึ้น

• การทบทวนฐานคติ

• การกำหนดทางเลือกใหม่

เกณฑ์ในการประเมินผลนโยบายสาธารณะ

• ประสิทธิผล

• ประสิทธิภาพ

• ความพอเพียง

• ความเป็นธรรม

• การตอบสนองความต้องการ

• ความเหมาะสม

การวิเคราะห์นโยบายสาธารณะ

ผู้ที่มีบทบาทสำคัญและที่เกี่ยวข้อง

มีผู้เกี่ยวข้องที่สำคัญๆจำนวนมาก ผู้เกี่ยวข้องเช่นว่านี้ มีตั้งแต่ระดับสูงสุดถึงระดับล่างสุดดัง Hupe กล่าวมาและอาจมีทั้งผู้ที่เกี่ยวข้องโดยความจำเป็นตามระบบ หรือโดยความสมัครใจอาจเกี่ยวข้องได้ทั้งทางบวก หรือทางลบ ต่อนโยบายก็ได้ทั้งสิ้น ต้องอาศัยหน่วยงานจากหลายหน่วยงานหลายสังกัด และหลายระดับ ดังที่Hupe กล่าวไว้ นโยบายเกี่ยวพันตั้งแต่ระดับสูงสุดถึงล่างสุด ดังนั้นการปฏิบัติจึงต้องมีทั้งหน่วยงานระดับสูงถึงระดับล่างเข ้ามาเกี่ยวข้องตามบทบาทของแต่ระดับและการที่มีผู้เกี่ยวข้องมาก มายทำให้ต้องมีหน่วยเกี่ยวข้องหลายหน่วยเราจะพบได้ว่าไม่เคยมีน โยบายของรัฐนโยบายใดที่จะสามารถดำเนินการได้โดยหน่วยหนึ่งหน่วย ใดเพียงหน่วยเดียวไม่ว่าหน่วยนั้นจะมีกำลังอำนาจเพียงใดก็ตาม ความร่วมมือกันของหน่วยทั้งหลายอาจเกิดจากการร่วมกันดำเนินงาน การให้ความช่วยเหลือตามความจำเป็นหรือเป็นการให้ข้อมูลเพียงเล็กน้อยก็ตาม

ปัจจัยที่ช่วยให้เกิดความสำเร็จในการนำนโยบายไปปฏิบัติ

1. ลักษณะของนโยบายนั้นๆ

2. วัตถุประสงค์ของตัวนโยบาย

3. ความเป็นไปได้ทางการเมือง

4. ความเป็นไปได้ทางเทคโนโลยี

5. ความพอเพียงของทรัพยากร

6. ลักษณะของหน่วยที่นำนโยบายไปปฏิบัติ

7. ทัศนคติของผู้นำนโยบายไปปฏิบัติ

8. กลไกภายในหน่วยงานหรือระหว่างหน่วยที่นำนโยบายไปปฏิบัติ

กระบวนการกำหนดนโยบายสาธารณะ

p ทรัพยากรการก่อตัวของนโยบาย (Policy Formation)

p การเตรียมนโยบายและเสนอร่างนโยบาย (Policy Formulation)