ยุทธศาสตร์กับการพัฒนาสถานศึกษา
อรษา นนทะเสน
ยุทธศาสตร์ เป็นการมองทิศทางการบริหารงานหรือองค์กรไปสู่อนาคต โดยคำนึงถึงบริบท สภาพแวดล้อมของสถานศึกษา ความเป็นไปได้ ว่าจะนำองค์กรไปสู่เป้าหมายได้อย่างไร จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องมีเครื่องมือในการขับเคลื่อนยุทธศาสตร์ไปสู่เป้าหมาย ที่เรียกว่า การวางแผนกลยุทธ์ ในบทความนี้ผู้เขียนจะกล่าวถึง ความหมายของยุทธศาสตร์ ความสำคัญของแผนยุทธศาสตร์ การวิเคราะห์เรื่องสั้นเชิงการบริหารจัดการ เรื่อง กุญแจของนายท่านอยู่ไหน และปัจจัยที่ทำให้การวางแผนยุทธศาสตร์ในสถานศึกษาประสบผลสำเร็จ
1. ความหมายของยุทธศาสตร์
ยุทธศาสตร์ (Strategy) คือ การมองทิศทางและวิเคราะห์ไปสู่อนาคต โดยพิจารณาถึงทรัพยากร ปัจจัยที่เกี่ยวข้อง ทางเลือกต่าง ๆ ความเป็นไปได้ขององค์การเพื่อระดมมาใช้ และพิจารณาว่าสามารถนำองค์การไปสู่ภารกิจและเป้าหมายที่วางไว้กลยุทธ์ คือ เครื่องมือที่กำหนดทิศทางการทำงานของหน่วยงานเพื่อให้สอดคล้องกับเป้าหมายการให้บริการ
ยุทธศาสตร์ หมายถึง การมองไปสู่อนาคต ภายใต้การพิจารณาถึงความเป็นไปได้ในการใช้ความสามารถขององค์การเพื่อระดมทรัพยากรมาใช้ และการพิจารณาถึงความเป็นไปได้ในการพิจารณาทางเลือกต่าง ๆ อย่างรอบคอบ และชัดเจนว่าจะสามารถนำองค์การไปสู้ภารกิจ และเป้าหมายที่วางไว้
ยุทธศาสตร์ หมายถึง การวิเคราะห์เพื่อวางกลยุทธ์ที่วิเคราะห์ทุกปัจจัยที่เกี่ยวข้องที่คาดว่าจะก่อให้เกิดการเปลี่ยนแปลงในอนาคตที่จะมีผลกระทบต่อองค์กรทั้งในแง่โอกาสและอุปสรรค
ยุทธศาสตร์ หมายถึง ทิศทางที่ชัดเจนขององค์กรกำหนดขึ้นเพื่อชี้นำการปฏิบัติในอนาคต
นอกจากนี้ ดร.สุเมธ ยังได้ให้ความหมายของ ”ยุทธศาสตร์การพัฒนา” หมายถึง แผนการทำงานพัฒนาเรื่องหนึ่งเรื่องใดที่ยากเป็นพิเศษ ไม่อาจทำให้บรรลุได้ด้วยวิธีปกติธรรมดาทั่วไป เป็นแผนการที่ตั้งอยู่บนพื้นฐานของหลักวิชา ทฤษฎีแนวความคิดและข้อมูลสภาพที่ถูกต้องเหมาะสมกับเรื่องที่จะทำการพัฒนา
ดังนั้น ยุทธศาสตร์ หมายถึง การมองทิศทางการบริหารงานหรือองค์กรไปสู่อนาคต คาดการณ์ ความเป็นไปได้ โดยคำถึงถึงผลกระทบจากบริบทและสภาพแวดล้อมของแต่ละองค์กรหรือแต่ละสภาพงาน เพื่อที่จะนำไปสู่เป้าหมายโดยการสร้างเครื่องมือในการขับเคลื่อนยุทธศาสตร์ที่เรียกว่า แผนกลยุทธ์
2. ความสำคัญของแผนยุทธศาสตร์
การวางแผนยุทธศาสตร์หรือแผนกลยุทธ์มีความเหมาะสมอย่างยิ่งในยุคที่ความก้าวหน้าของเทคโนโลยีสารสนเทศทำให้สังคมมีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว เพราะมีกระบวนการคิดหาวิธีการที่ดีที่สุด โดยให้ความสำคัญต่อผลกระทบจากปัจจัยสภาพแวดล้อมทั้งภายใน ภายนอกในทุกมิติขององค์กร ตลอดทั้งการยอมรับร่วมกันของคนในองค์กร การวางแผนเชิงกลยุทธ์มีลักษณะที่มุ่งปรับตัวกับการเปลี่ยนแปลงต่าง ๆ ที่กำลังจะเกิดขึ้นในสภาพแวดล้อม มีลักษณะที่ยืดหยุ่นเหมาะสมสอดคล้องกับการวางแผนเพื่อพัฒนาให้เกิดประสิทธิภาพในการทำงานตลอดเวลาที่ก้าวไปในอนาคต แผนกลยุทธ์ เป็นแผนระยะยาวที่ถูกกำหนดบนพื้นฐานที่ว่า องค์กรจะต้องเปลี่ยนแปลงไปตามสภาพแวดล้อม ภายนอกที่เปลี่ยนแปลงไป ดังนั้น จึงเน้นที่ทิศทางและแนวทางสำหรับแผนงานและโครงการซึ่งปรับเปลี่ยนได้
3. การวิเคราะห์เรื่องสั้นเชิงการบริหารจัดการ เรื่อง กุญแจของนายท่านอยู่ไหน
มีเรื่องเล่าต่อ ๆ กันมาว่า มีครูชายหนุ่มคนหนึ่งกำลังเดินทางกลับบ้านหลังจากเลิกงานตอนค่ำ ขณะที่เดินอยู่เขาพบว่าที่ข้างถนนมีผู้บริหารสถานศึกษาชายสองคนแต่งตัวใส่สูทดูท่าทางภูมิฐาน กำลังก้มหน้าก้มตาขมักเขม้นมองหาอะไรบางอย่างอยู่ที่พื้นใต้แสงไฟริมทางเดินอย่างเอาจริงเอาจัง ทั้งๆ ที่ใต้แสงไฟนั่นเขาก็มองไม่เห็นว่าจะมีอะไร ด้วยความแปลกใจ ครูชายหนุ่มจึงเดินเข้าไปหาผู้บริหารสถานศึกษาชายทั้งสอง แล้วถามขึ้นด้วยความสงสัยว่า
“พวกท่านกำลังหาอะไรกันหรือ” ......ครูชายหนุ่มถาม
ผู้บริหารสถานศึกษาชายทั้งสองตอบ “เราได้ทำกุญแจรถตกหาย ”
ครูชายหนุ่มช่วยมองหาโดยรอบก็ไม่เห็นมี แต่ก็ยังเห็นผู้บริหารสถานศึกษาชายทั้งสองคนยังคงก้มหน้าก้มตามองหาแถมยังเอามือควานสะเปะสะปะไปทั้ว จึงเอ๋ยถามต่อว่า
“แล้วรถของท่านอยู่ที่ไหนละ”... ครูชายหนุ่มถามต่อ
“อ๋อ รถเราจอดอยู่ห่างจากถนนนี้ลงไปประมาณ 50 หลา... ผู้บริหารสถานศึกษาชายทั้งสองตอบ
“แล้วทำไมพวกคุณจึงได้มาหากุญแจแถวนี้ละ... ครูชายหนุ่มถามต่อ
“ก็บริเวณที่จอดรถมันมืดมองอะไรไม่ค่อยเห็น แต่ที่ตรงนี้มีแสงจากหลอดไฟข้างถนน น่าจะหากุญแจได้ง่ายกว่า”
ครูชายหนุมได้ งง งง ง .. แล้วก็เดินจากไป พร้อมกับความคับข้องใจ
การวิเคราะห์
- ถ้าหาก กุญแจ เป็นยุทธศาสตร์ในการนำพาสถานศึกษาไปสู่เป้าหมาย พฤติกรรมการบริหารจัดการในเรื่องนี้ ผู้บริหารทั้งสองท่านคงหากุญแจไม่พบ หรือหายุทธศาสตร์ในการบริหารงานไม่พบนั่นเอง เพราะผู้บริหารทั้งสองไม่ได้มองปัจจัยต่าง ๆ สภาพแวดล้อม บริบท การคาดการณ์ ความเป็นไปได้ของการแก้ปัญหา ไม่มียุทธศาสตร์ในการแก้ปัญหา หรือแม้กระทั่งให้หายุทธศาสตร์ในการแก้ปัญหาใหม่ก็ยังหาไม่เจอ เช่นเดียวกับการหากุญแจเพื่อที่จะนำไปไขรถยนต์ ให้สามารถขับเคลื่อนไปได้ แต่ผู้บริหารทั้งสองท่านทำไมไม่หาที่บริเวณใกล้ ๆ รถยนต์ เพราะเห็นว่ามันมืด ไม่แสวงหาเครื่องมือที่จะทำให้หากุญแจพบ ( เครื่องมือที่ว่านี้ คือ กลยุทธ์ นั่นเอง ) แต่กลับต้องการความสะดวกสบายไปแสวงหาเครื่องมือที่อื่น ซึ่งมันไม่สามารถแก้ปัญหานั้นได้เลย เพราะไม่เข้ากับบริบทและสภาพแวดล้อม ความเป็นไปได้ของปัญหา เมื่อครูชายหนุ่มมาถามผู้บริหาร ทำให้ครูชายหนุ่ม งง เป็นอย่างมาก เปรียบได้กับการบริหารงานที่มองไม่เห็นทิศทางเพื่อที่จะไปสู่เป้าหมาย ไม่มีการหากลยุทธ์หรือสร้างกลยุทธ์สู่ความสำเร็จ ทำให้ผู้ใต้บังคับบัญชาเกิดความสับสนมองไม่เห็นเป้าหมายการพัฒนา
- เรื่องสั้นดังกล่าว ทำให้ผู้เขียนเกิดแนวคิดเกี่ยวกับการจัดการนวัตกรรมและสารสนเทศเพื่อการศึกษา ดังนี้ ก่อนที่จะจัดการนวัตกรรมและสารสนเทศเพื่อการศึกษา สถานศึกษาทั้งสองแห่งนี้ควรได้มีการจัดการความรู้เรื่อง การวางแผนยุทธศาสตร์หรือแผนกลยุทธ์ก่อน เพราะแม้แต่ผู้บริหารเองก็ยังไม่มีความรู้ความเข้าใจ และวางแผนยุทธศาสตร์ไม่เป็น หรือไม่มียุทธศาสตร์การพัฒนา ดังนั้นควรได้มีการจัดการความรู้และสร้างนวัตกรรม ดังนี้
1) ศึกษาข้อมูล จัดเตรียมเอกสารต่าง ๆ ตัวบุคลากรให้มีความพร้อมในการจัดการความรู้
2) ประชุมวางแผนการดำเนินงาน
3) แต่งตั้งผู้รับผิดชอบ
4) ดำเนินการ
- ผู้บริหารและครูร่วมประชุม ถามถึงการได้มาซึ่งความรู้เรื่อง การวางแผนยุทธศาสตร์และแผนกลยุทธ์ ว่าอยู่ที่ตัวบุคคลใดมีความรู้ความเข้าใจ พร้อมเสนอยุทธศาสตร์การพัฒนาตามแนวคิดของแต่ละคน พร้อมทั้งหาเอกสารหลักฐานอ้างอิง ให้สอดคล้องกับบริบทของแต่ละโรงเรียน ค้นหายุทธศาสตร์ที่ดีที่สุด
- นำความรู้ที่ได้ไปจัดทำเป็นระบบสารสนเทศที่มั่นคง สามารถค้นหาได้อย่างรวดเร็ว โดยใช้เทคโนโลยีเข้ามาช่วย ส่งผ่านระบบอินเทอร์เน็ต ครูทุกคนสามารถเข้าถึงความรู้ได้ทุกที่ ทุกเวลา
5) ติดตามและประเมินผลการใช้ความรู้นั้นในการบริหารจัดการ
6) สรุปผลและรายงานผลการดำเนินงานจัดการความรู้ในองค์กรว่าเกิดผลในการบริหารจัดการองค์กรให้มีประสิทธิภาพมากขึ้นหรือไม่
4. ปัจจัยที่ทำให้การวางแผนยุทธศาสตร์ในสถานศึกษาประสบผลสำเร็จ
1. ภาวะผู้นำของสถานศึกษา
2. ความสามัคคีของบุคลากรในสถานศึกษา
3. การมีส่วนร่วมของทุกภาคส่วนในการกำหนดยุทธศาสตร์
4. ความสอดคล้องกับบริบท สภาพแวดล้อม ความเป็นไปได้ในอนาคต
5. การสร้างองค์ความรู้เรื่องยุทธศาสตร์ของสถานศึกษานั้น ๆ โดยการจัดการความรู้อย่างเป็น
ระบบโดยอาศัยเทคโนโลยีและเครือข่ายอินเทอร์เน็ต
การวางแผนยุทธศาสตร์หรือกาวางแผนกลยุทธ์นั้น จะทำให้เกิดประสิทธิภาพและประสิทธิผล จะต้องอาศัยความร่วมมือของบุคลากรทุกส่วน เพราะทุกคนมีส่วนกำหนดทิศทางในอนาคตของสถานศึกษา แต่ต้องคำนึงถึงปัจจัยหลายด้าน ความเป็นไปได้ในอนาคต ดังนั้นการแลกเปลี่ยนความรู้จึงมีความสำคัญ องค์กรหรือผู้นำองค์กร ควรมีการสนับสนุนให้บุคลากรมีการแลกเปลี่ยนความรู้ทั้งภายในและนอกองค์กร โดยนำเทคโนโลยีการสื่อการเข้ามาช่วย เช่น ระบบเครือข่ายอินเทอร์เน็ต เพื่อขับเคลื่อนการดำเนินงานให้ประสบผลสำเร็จต่อไป
อ้างอิง
“สรรหามาเล่า.”. [ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก:http://media.pkru.ac.th:8080/dit/index.php?board=5;
action=display;threadid=362 2004.
“นโยบายและแผนการพัฒนาเทคโนโลยีสารสนเทศของประเทศไทย.”. เข้าถึงได้จาก: http:// www.
kmitl.ac.th/agritech/nutthakorn/...2204/.../Lesson%202.doc.
ดีครับ