การประยุกต์หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง กับกิจกรรมนักศึกษา

การประยุกต์หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง กับกิจกรรมนักศึกษา

พงษ์ศักดิ์  แก้วแสนเมือง

 

บทนำ

                แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง เป็นปรัชญาที่พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ ทรงมีพระราชดำรัสชี้แนวทางการดำเนินชีวิตแก่พสกนิกรชาวไทยมาโดยตลอดนานกว่า 25 ปี เป็นปรัชญาในการดำรงชีวิตที่ต้องนำมาปรับใช้ในชีวิตประจำวันภายใต้ทุนนิยมเสรี โดยเน้นความพอเพียงของชีวิต เป็นคุณค่าทางคุณธรรมจริยธรรม และสามารถดำรงอยู่ได้อย่างมั่นคงและยั่งยืนภายใต้กระแสโลกาภิวัฒน์ และความเปลี่ยนแปลงของโลก (สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ, 2547) ประกอบกับสถาบันอุดมศึกษาในฐานะเบ้าหลอมสำคัญ ที่มุ่งเน้นสร้างกำลังคนสู่ตลาดแรงงาน ให้เป็นกำลังคนที่มีความพร้อมทั้งด้านทักษะวิชาชีพ ทักษะสังคม (Socialization) และมีคุณธรรมจริยธรรม โดยใช้กระบวนการต่างๆ อาทิ งานสหกิจศึกษา และงานกิจกรรมนิสิตนักศึกษาในสถาบันอุดมศึกษา เป็นอีกหนึ่งกลไกสำคัญที่จะขับเคลื่อนการพัฒนานักศึกษาในทุกด้าน ให้สอดคล้องกับทิศทางในการดำเนินงานของแต่ละสถาบัน และเป็นไปตามเจตนารมณ์ของแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 10 (พ.ศ. 2550 – 2554) รวมถึงกรอบแผนอุดมศึกษาระยะยาว 15 ปี (พ.ศ. 2551 – 2565) และที่สำคัญอีกประการหนึ่งคือ ต้องสอดคล้องกับนโยบายของรัฐบาลที่มุ่งเน้นการพัฒนาคนใหมีคุณธรรมนําความรู้ โดยการน้อมนำพระราชดำรัสปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง มาเป็นฐานแนวคิดในการพัฒนาคน ซึ่งงานกิจกรรมนิสิตนักศึกษาควรจะได้เตรียมการเพื่อพัฒนารูปแบบการจัดกิจกรรมนิสิตนักศึกษาที่ประยุกต์หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง ให้พร้อมต่อการพัฒนานักศึกษาในอนาคต

                กิจกรรมนิสิตนักศึกษาบนฐานคิดของหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงที่เหมาะสม มีกลวิธี หรือประเด็นสำคัญอย่างไร จึงจะเป็นการพัฒนาที่ส่งเสริมให้นักศึกษาเป็นกำลังคนที่มีคุณธรรมนำความรู้ บทความนี้ต้องการสร้างความตระหนักให้บุคลากรงานกิจการนักศึกษา และสถาบันอุดมศึกษาต่างๆ เห็นความสำคัญของการนำหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงมาประยุกต์ใช้กับกิจกรรมนิสิตนักศึกษา มีการกำหนดทิศทางในการพัฒนาที่ชัดเจน และเหมาะสมต่อไป

3 ห่วง 2 เงื่อนไข : ปัจจัยความพอเพียง

                หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง เป็นปรัชญาชี้ถึงแนวการดำรงอยู่ และปฏิบัติตนของคนทุกระดับ ตั้งแต่ระดับครอบครัว ระดับชุมชน และระดับประเทศ ทั้งในการพัฒนาและบริหารประเทศให้ดำเนินไปในทางสายกลาง โดยเฉพาะการพัฒนานักศึกษาให้รู้เท่าทันต่อโลกยุคโลกาภิวัฒน์ ความพอเพียง หมายถึง ความพอประมาณ ความมีเหตุผล รวมถึงความจำเป็นที่จะต้องมีระบบภูมิคุ้มกันในตัวที่ดีพอสมควรต่อการมีผลกระทบใดๆ อันเกิดจากการเปลี่ยนแปลงทั้งภายใน และภายนอก ทั้งนี้จะต้องอาศัยความรอบรู้ ความรอบคอบ และความระมันระวังอย่างยิ่งในการนำวิชาการต่างๆ มาใช้ในการวางแผนและดำเนินการทุกขั้นตอน และขณะเดียวกันจะต้องเสริมสร้างพื้นฐานจิตใจของนักศึกษาให้มีสำนึกในคุณธรรม ความซื่อสัตย์ และให้มีความรอบรู้ที่เหมาะสม ดำเนินชีวิตด้วยความอดทน ความเพียร มีสติปัญญา และความรอบคอบเพื่อให้สมดุล และพร้อมต่อการรองรับการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว และกว้างขวางทั้งด้านวัตถุ สังคม สิ่งแวดล้อม และวัฒนธรรมจากโลกภายนอกได้เป็นอย่างดี ดังสรุปได้ว่าเศรษฐกิจพอเพียง คือ

  • ทางสายกลาง พอเหมาะ พอดี
  • เป็นเหตุ เป็นผล ตามธรรมชาติ
  • อาศัยความรู้ควบคู่กับคุณธรรม
  • รองรับกระแสโลกาภิวัฒน์

กิจกรรมนิสิตนักศึกษา : การสร้างคนคุณภาพ

                ในสถาบันอุดมศึกษาทั้งของรัฐ และเอกชน ต่างให้ความสำคัญกับการพัฒนานักศึกษามากขึ้น จากเดิมในอดีตที่มุ่งเน้นการบริการนักศึกษาเป็นหลัก แต่ปัจจุบันสถาบันอุดมศึกษาส่งเสริมให้นักศึกษาได้มีโอกาสคิดเอง ทำเอง โดยการสนับสนุน อำนวยความสะดวกจากหน่วยงานที่รับผิดชอบ ซึ่งกิจกรรมนิสิตนักศึกษาที่สถาบันอุดมศึกษาให้การสนับสนุนอยู่ในปัจจุบัน สอดคล้องตามเจตนารมณ์ของการปฏิรูปการศึกษาของประเทศ ตามพระราชบัญญัติการศึกษาแห่งชาติ พ.ศ. 2542 ที่ให้ความสำคัญต่อการพัฒนาคน (นักศึกษาและบุคลากรทางการศึกษา) ให้มีความรู้คู่คุณธรรม และมีความสุขในสังคมอุดมปัญญา รวมถึงแนวทางการพัฒนาเยาวชน นักศึกษา และบัณฑิตในอนาคต ที่สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา กำหนดขึ้นเป็นกรอบแผนอุดมศึกษาระยะยาว 15 ปี (พ.ศ. 2551 – 2565)

                สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา ได้จัดทำมาตรฐานกิจการนักศึกษา (ทบวงมหาวิทยาลัย, 2541) โดยกำหนดประเภทของกิจกรรมนิสิตนักศึกษาไว้ 6 ประเภท คือ

  • กิจกรรมส่วนกลาง
  • กิจกรรมวิชาการ
  • กิจกรรมกีฬา
  • กิจกรรมศิลปะและวัฒนธรรม
  • กิจกรรมบำเพ็ญประโยชน์
  • กิจกรรมนันทนาการ

ซึ่งสถาบันอุดมศึกษาต่างๆ ก็มีนโยบายที่สนองตอบมาตรฐานดังกล่าว โดยการจัดให้มีองค์การ หรือสโมสรนิสิตนักศึกษาในทุกสถาบันฯ และมีการแบ่งประเภทกิจกรรมออกเป็นประเภทต่างๆ ตามมาตรฐานงานกิจกรรมนักศึกษา โดยส่งเสริมให้นักศึกษาได้มีโอกาสออกแบบกิจกรรมต่างๆ ตามความต้องการของนิสิตนักศึกษา ภายใต้คำแนะนำของอาจารย์และการอำนวยความสะดวกจากสถาบันฯ

เส้นทางกิจกรรมนิสิตนักศึกษา : 7 ขั้นสู่วิถีเศรษฐกิจพอเพียง

ยุคโลกาภิวัตน์ กระแสทุนนิยม ความทันสมัยนิยม ความเปลี่ยนแปลงทางวัฒนธรรมการดำรงชีวิตของนักศึกษา ทำให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับการพัฒนานักศึกษา รวมถึงองค์กรของนักศึกษาเอง ก็ต้องสร้างความตระหนักแก่นักศึกษาให้เล็งเห็นถึงความสำคัญของปัญหา และการใช้ชีวิตอย่างมีภูมิคุ้มกัน ภายใต้แนวคิดปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง โดยการสอดแทรกความรู้ และน้อมนำหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงมาประยุกต์ใช้ในการวางแผน การบริหาร และการจัดกิจกรรมนิสิตนักศึกษา ซึ่งมีแนวทางในการดำเนินการแต่ละขั้นตอน ดังนี้

  • วิสัยทัศน์ และพันธกิจ ก่อนดำเนินโครงการ/กิจกรรม ต้องมีการกำหนดวิสัยทัศน์  พันธกิจ หรือการกำหนดเป้าประสงค์ของการจัดกิจกรรมนั้น โดยการมีส่วนร่วมของทุกคนในหน่วยงานร่วมกันแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ในการกำหนดวิสัยทัศน์ และพันธกิจ สำหรับการจัดกิจกรรมให้พร้องกัน เพื่อไปสู่เป้าหมายเป็นประโยชน์และเป็นธรรม นำไปสู่การประสานจุดร่วมสงวนจุดต่าง บนพื้นฐานของความสามัคคี แต่ที่ขาดไม่ได้คือ ต้องอยู่บนพื้นฐานของความพอประมาณ มีเหตุผล มีภูมิคุ้มกัน โดยใช้เงื่อนไขความรู้คู่คุณธรรม
  • สาเหตุ เมื่อกำหนดเป้าหมายที่เหมาะสมแล้ว กระบวนการต่อมาก็คือ การค้นหาสาเหตุ หรือการวิเคราะห์หาจุดแข็ง จุดอ่อน ปัจจัยที่เป็นโอกาส และเป็นวิกฤติ หรือที่เรียกกันว่า SWOT Analysis ซึ่งในแนวคิดแบบเศรษฐกิจพอเพียงจะเน้นการมองตน เป็นสำคัญ หมายถึงการมอง “ปัจจัยภายใน” มากกว่า ปัจจัยภายนอก ตามแนวความคิดในการพึ่งตนเอง
  • กำหนดยุทธศาสตร์ เมื่อเราวิเคราะห์ปัจจัยรอบด้านแล้ว จะต้องคำนึงถึงเป้าหมายในการดำเนินการเพื่อให้การจัดกิจกรรมนั้น “เป็นประโยชน์และเป็นธรรม” เกิดการพัฒนาอย่างยั่งยืน มีระบบภูมิคุ้มกัน ซึ่งปกติแล้วการดำเนินโครงการต่างๆ มักจะมุ่งไปที่ความเป็นประโยชน์ แต่ละเลยความเป็นธรรม ฉะนั้นการจะกำหนดยุทธศาสตร์ จึงต้องเน้นประประโยชน์และเป็นธรรมมาพร้อมๆ กัน
  • จัดทำแผนปฏิบัติการ เมื่อได้เป้าหมายและยุทธศาสตร์ กรอบแนวทางในการดำเนินกิจกรรมแล้ว ขั้นตอนต่อมาก็คือ การจัดทำแผนปฏิบัติการ เพื่อที่จะปฏิบัติกิจกรรมต่อไป โดยคำนึงถึงหลักเกณฑ์ในการคัดเลือกโครงการที่จะทำดังนี้

- เป็นโครงการที่จะแก้ไขปัญหาสำคัญเร่งด่วน

- เป็นเรื่องที่มีเป้าหมาย ขอบเขตชัดเจนง่ายต่อการปฏิบัติให้สำเร็จ

- เป็นเรื่องที่สามารถประเมินผลความสำเร็จได้อย่างเป็นรูปธรรม

  • การปฏิบัติ เมื่อได้แผนปฏิบัติการแล้ว ก็เป็นหน้าที่ของผู้รับผิดชอบโครงการที่จะดำเนินโครงการอย่างต่อเนื่อง ตามแนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง “รู้จักข่มใจตนเอง ฝึกใจตนเอง ให้ประพฤติปฏิบัติอยู่ในความสัจความดีนั้น” ซึ่งการจะดำรงความมุ่งหมายในการปฏิบัติ จึงมีปัจจัยสำคัญที่จะทำให้กิจกรรมนี้ปฏิบัติอย่างต่อเนื่อง คือ

- ความตระหนัก

- การกำหนดโครงสร้างรองรับ

- สร้างวัฒนธรรมองค์กร

  • หาแนวร่วม แม้ว่าโครงการ หรือกิจกรรมที่เราดำเนินการอย่างต่อเนื่องแล้ว แต่เมื่อทำกิจกรรมไประยะเวลาหนึ่ง ก็มักจะเผชิญกับอุปสรรคปัญหาอันไม่เป็นไปตามแผนที่วางไว้ จึงต้องปฏิบัติตามพระบรมราโชวาทคุณธรรมประการที่ ๓ คือ การอดทนอดกลั้น และอดออม ที่จะไม่ประพฤติล่วงความสัจสุจริตไม่ว่าด้วยเหตุประการใด หมายความถึง กำลังใจที่เราจำจะต้องหาแนวร่วมในการทำกิจกรรมดังกล่าว การมีกัลยาณมิตรที่จะคอยช่วยเหลือสนับสนุน รวมทั้งให้คำปรึกษา แลกเปลี่ยนประสบการณ์
  • สรุปประเมินผล หากดำเนินการตามที่ได้กำหนดเป้าหมาย วิสัยทัศน์ ยุทธศาสตร์ และดำเนินการอย่างต่อเนื่อง มีแนวร่วมในการดำเนินกิจกรรมแล้ว เราก็จะพบว่าได้ปฏิบัติตามแนวทางเศรษฐกิจพอเพียงมาแล้ว แต่อย่างไรก็ดียังขาดอีกหนึ่งขั้นตอนสำคัญ คือ การสรุปประเมินผล ซึ่งจะต้องประเมินโครงการกิจกรรมว่า บรรลุเป้าหมายมากน้อยเพียงใด เพื่อนำมาทบทวนแล้วเป็นแนวทางในการดำเนินกิจกรรมครั้งต่อไป

สรุป

                สถาบันอุดมศึกษา ควรยึดหลักคุณธรรมนำความรู้ เพราะที่ผ่านมาคนส่วนหนึ่งมีความรู้แต่ไร้คุณธรรม ซึ่งแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติฉบับที่ 10 ได้น้อมนำเอาหลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงมาเป็นแนวทางในการดำเนินชีวิต เพื่อให้นักศึกษามีสติในการใช้ชีวิต โดยยึดแนวพระราชดำริพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ที่ทรงย้ำความหมายของเศรษฐกิจพอเพียง ไม่ฟุ่มเฟือย ไม่หรูหรา ประหยัด แต่ไม่ขี้เหนียว ทำอะไรด้วยความอะลุ่มอล่วย ทำด้วยเหตุด้วยผล มีความพอประมาณตามอัตภาพ ทั้งการพอเพียงในความคิด พอเพียงในการพูดจา และพอเพียงในการกระทำ เป็นสิ่งที่จะทำให้ทุกคนมีความสุข

สถาบันอุดมศึกษา จึงควรต้องสนับสนุนส่งเสริมให้นักศึกษาจัดกิจกรรมนิสิตนักศึกษาโดยการประยุกต์ใช้แนวคิดเศรษฐกิจพอเพียง เป็นพื้นฐานในการดำเนินการต่างๆ โดยเริ่มต้นจากสถาบันเอง หรือจะเริ่มจากหน่วยงานที่เกี่ยวข้องกับนักศึกษาก็ได้ เพราะหากหน่วยงานที่รับผิดชอบในการส่งเสริมกิจกรรมนิสิตนักศึกษาโดยตรงอย่างกองกิจการนักศึกษา ไม่ริเริ่มที่จะใช้แนวคิดปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงมาเป็นฐานในการบริหารแล้ว ด้วยความหวังที่ต้องการให้นิสิตนักศึกษาหันมาดำรงชีวิตด้วยความพอประมาณ มีเหตุผล และมีภูมิคุ้มกันตามแนวคิดดังกล่าว โดยผ่านกระบวนการกิจกรรมนิสิตนักศึกษาก็คงจะไม่สามารถฝากความหวังไว้ได้อีกต่อไป

อ้างอิง

ทบวงมหาวิทยาลัย. 2541. มาตรฐานกิจการนักศึกษา. กรุงเทพฯ : กองบริการการศึกษา สำนักงานปลัดทบวงมหาวิทยาลัย.

สุนัย  เศรษฐ์บุญสร้าง. 2550. แนวทางปฏิบัติ 7 ขั้นสู่วิธีเศรษฐกิจพอเพียง. กรุงเทพฯ : ซีเอ็ดยูเคชั่น

สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ. 2547. เศรษฐกิจพอเพียงคืออะไร. กรุงเทพฯ : คณะอนุกรรมการขับเคลื่อนเศรษฐกิจพอเพียง สำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ.