สรุปประเด็นวันที่ ๖ ก.ค. ๕๒ ครึ่งเช้า (Plenary)
วิจารณ์ พานิช
From 1998 to 2009 and Beyond : The New Dynamics of Higher Education and Research
• มีการจัดตั้ง GUNI (Global University Network for Innovation - http://www.guni-rmies.net) ซึ่งได้ออกรายงานผลการศึกษาสถานะของการอุดมศึกษาโลกทุกปี ปีนี้รายงานเรื่อง Higher Education at a Time of Transformation : New Dynamics for Social Responsibility
• มีการจัดประชุม Regional Preparatory Conferences รวม ๖ ครั้ง
• ประเด็นสำคัญในระดับโลก ๑๑ ประเด็น
๑. เป้าหมายหลักของอุดมศึกษา คือ การสร้างสรรค์ประเทศชาติ ความวัฒนาถาวร สามัคคี เน้นมิติของการพัฒนามนุษย์ เพื่อการอยู่ร่วมกันในแต่ละประเทศ และในโลก ในสภาพของสังคมพหุลักษณ์ และมีการเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว
๒. อุดมศึกษาในฐานะสิทธิของมนุษย์ และเพื่อผลประโยชน์ของสังคม
• Access & Success ต้องไม่ใช่แค่ได้เข้าเรียน ต้องเรียนสำเร็จอย่างมีคุณภาพด้วย เรื่องโอกาสเข้าเรียนนี้มีตั้งแต่ร้อยละ ๗๐ ของประชากรในช่วงอายุ ๑๗ – ๒๒ ในประเทศตะวันตก ลงไปจนถึงร้อยละ ๖ ในบางประเทศในอัฟริกา (ของไทยร้อยละ ๕๐)
• Social Responsibility อุดมศึกษาต้องตอบสนองความต้องการของสังคมในแง่มุมที่กว้าง ต้องรู้ร้อนรู้หนาวกับสภาพสังคม เช่นวิกฤติเศรษฐกิจในปัจจุบัน ต้องสร้างพลเมืองที่เหมาะสมต่อสภาพสังคมพหุลักษณ์ สังคมประชาธิปไตย และต้องทำหน้าที่ลดช่องว่างในสังคม
• Quality ต้องเน้นคุณภาพมากกว่าปริมาณ ต้องต่อสู้และขจัด “โรงงานผลิตปริญญาบัตร” (degree mills) ที่ไร้ความรับผิดชอบต่อสังคม
• Academic Freedom เพื่อการสร้างสรรค์ปัญญา และเพื่อชี้นำสังคม ต้องส่งเสริมบรรยากาศการถกเถียงโต้แย้ง การแสดงออกซึ้งข้อคิดเห็นที่แตกต่างหลากหลาย
• Autonomy สถาบันอุดมศึกษาต้องมีความเป็นอิสระ ในการปกครองดูแลตนเอง เพื่อทำหน้าที่สร้างสรรค์ปัญญาให้แก่สังคม
• Relevance อุดมศึกษาต้องตอบสนองตรงตามความต้องการของสังคม
• มีการควบคุม อุดมศึกษาข้ามพรมแดน และอุดมศึกษาพาณิชย์ อย่างเหมาะสม มีบางภูมิภาคลงมติไม่ยอมรับข้อตกลง WTO เรื่องการเปิดเสรีด้านอุดมศึกษา
๓. ความครอบคลุม และรูปแบบ
ต้องครอบคลุมคนในทุกฐานะทางสังคม มีรูปแบบที่หลากหลาย จัดรูปแบบการเรียนรู้ที่หลากหลาย มีหลักสูตรที่ยืดหยุ่น ใช้ ICT ช่วย อาจารย์เป็นผู้อำนวยความสะดวกในการเรียนรู้ (Learning Facilitator) มากกว่าเป็นผู้ถ่ายทอดความรู้ และถือเป็นบุคคลหลักในระบบอุดมศึกษาและต้องได้รับการฝึกฝนอย่างดี ได้รับการตอบแทนและสวัสดิการที่ดี
ควรเอาใจใส่การจัดการศึกษาแก่คนวัยทำงาน adult learning
อุดมศึกษาต้องบูรณาการเป็นเนื้อเดียวกันกับการศึกษาระดับอื่นๆ
๔. คุณค่าทางสังคม และคุณค่าต่อมนุษย์ ของอุดมศึกษา
รูปแบบของการเข้าถึง การผลิต การถ่ายทอด การกระจาย และการใช้ความรู้ ต้องเปลี่ยนแปลงไปอย่างสิ้นเชิง เพื่อให้สอดคล้องกับพลวัตของสังคมปัจจุบัน
อุดมศึกษาต้องเคารพต่อคุณค่าและศักดิ์ศรีของความเป็นมนุษย์ ที่มีความแตกต่างกันในด้านต่างๆ ทั้งด้านวัฒนธรรม เชื้อชาติ และอื่นๆ
อุดมศึกษาต้องมีความหลากหลายเพื่อให้เข้าถึงทุกภาคส่วนของสังคม
๕. การศึกษาและวิจัยด้านวิทยาศาสตร์ มนุษยศาสตร์ และศิลปะ และการพัฒนาอย่างรอบด้านและยั่งยืน และการส่งเสริมบัณฑิตศึกษา
อุดมศึกษาต้องทำหน้าที่ลดช่องว่างด้านวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และนวัตกรรม ระหว่างประเทศที่พัฒนาแล้วกับประเทศที่กำลังพัฒนา
อุดมศึกษาต้องสร้างกลไกเชื่อมโยงกับผู้ใช้ความรู้ในหลากหลายฐานะ ต้องส่งเสริมให้มีการพัฒนาวิทยาศาสตร์และงานวิจัยเพื่อสนองความต้องการของผู้ใช้ และต้องลดความห่างเหินระหว่างศาสตร์
สาระและทิศทางของอุดมศึกษาต้องนำไปสู่การพัฒนาอย่างยั่งยืนของทุกด้าน
บัณฑิตศึกษาต้องเน้นที่การวิจัยที่มีคุณภาพสูง เพื่อทำหน้าที่สร้าง เปลี่ยนแปลง และสร้างปฏิสัมพันธ์ทางสังคมของความรู้
๖. เครือข่ายวิชาการ
เน้นที่ความร่วมมือ (cooperation) มองทั้งภายในระบบอุดมศึกษาเอง ระหว่างอุดมศึกษากับการศึกษาระดับอื่น ระหว่างอุดมศึกษากับ sector อื่นๆ ในสังคม และระหว่างประเทศในภูมิภาคเดียวกัน และในโลก
บทบาทของภาคธุรกิจร่วมสร้างสรรค์อุดมศึกษา โดยต้องระมัดระวังไม่ให้ภาคธุรกิจเข้าร่วมสนองเฉพาะคนรวยเท่านั้น
๗. การจัดการและการกำกับดูแล (Management & Governance) ต้องมีลักษณะ business-like มากขึ้น
๘. ระบบการเงิน (Financing) ที่ประเทศลงทุนด้านอุดมศึกษาอย่างเหมาะสม ทำให้ระบบอุดมศึกษาเป็นหัวรถจักรขับเคลื่อนสังคม
๙. สมองไหล มีปัญหามากในประเทศยากจน โดยเฉพาะในอัฟริกาส่วนที่อยู่ใต้ทะเลทรายซาฮาร า เนื่องจากปัญหาสังคมภายในประเทศ และเนื่องจากแรงดึงดูดจากประเทศที่วิทยาการก้าวหน้า ต้องการคนสมองดีมาเข้ามหาวิทยาลัยมากขึ้น
๑๐. บูรณาการภูมิภาค และความเป็นสากล
ควรใช้อุดมศึกษาเป็นกลไกสร้างความร่วมมือและความเป็นปึกแผ่นของภูมิภาค (ดังที่ประชาคมยุโรปใช้) และในขณะเดียวกัน ก็เป็นเคื่องมือสร้างความสัมพันธ์ระดับสากลด้วย
๑๑. ให้ความสำคัญต่ออาจารย์
ต้องดึงดูดคนเก่งมาเป็นอาจารย์ ให้การศึกษาและฝึกฝนอย่างเต็มที่ครบถ้วน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการทำหน้าที่จัดกระบวนการเรียนรู้ที่เหมาะสมต่อโลกในศตวรรษที่ ๒๑ และให้การตอบแทนอย่างดึงดูดใจ
๑๒. บทบาทของ ICT และเทคโนโลยี
เพื่อประสิทธิผลในการเรียนรู้ และเพื่อความครอบคลุมประชากรเป้าหมาย และลดค่าใช้จ่ายของผู้เรียน
• อ่านเอกสารเรื่อง The New Dynamics of Higher Education ได้ที่ http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001832/183214e.pdf
Trends in Higher Education : Academic Revolution
อ่านเอกสารข้อสรุปได้ที่ http://unesdoc.unesco.org/images/0018/001831/183168e.pdf
แนวโน้มสำคัญได้แก่ ภาพใหญ่ : ความครอบคลุมกว้างขวาง และความหลากหลายอย่างไม่เคยเป็นมาก่อน
• โลกาภิวัตน์ มีนักศึกษาท่องโลก และเรียนรู้ข้ามพรมแดนมากขึ้นอย่างมากมาย ในหลากหลายรูปแบบ มีการจัดระบบให้นักศึกษาโอนย้ายหน่วยกิตข้ามประเทศ เพื่อใช้อุดมศึกษาเป็นเครื่องมือหลอมรวมภูมิภาค ได้แก่สหภาพยุโรป
• การขยายตัวของอุดมศึกษาเพื่อปวงชน (massification)
• ความไม่เท่าเทียมในการเข้าถึง
• การเคลื่อนตัว (mobility) ของนักศึกษา
• การสอน การเรียน และหลักสูตร จะเปลี่ยนไปโดยสิ้นเชิง
• QA, accountability และ QF
• อาชีพนักวิชาการ
• มองอนาคต : ผลกระทบจากการเปลี่ยนแปลงประชากร และวิกฤติเศรษฐกิจ
- นศ. มีบทบาทเพิ่มขึ้น
- ผู้หญิงมีบทบาทมากขึ้น
- ประชากรนักศึกษาหลากหลายขึ้น
- ฐานทางสังคมกว้างขึ้น
- สนใจกลุ่มด้อยโอกาสมากขึ้น
- อาชีพนักวิชาการมีความเป็นนานาชาติมากขึ้น
- นักวิชาการมีบทบาทหลากหลายขึ้น
- ในประเทศกำลังพัฒนา การขยายด้านปริมาณจะเด่นกว่าขยายด้านคุณภาพ
ในภาพรวม ผมตีความว่า แนวโน้มใหญ่ที่สุดคือ การใช้อุดมศึกษาเป็นหัวรถจักร ลากสังคมมุ่งสู่ศตวรรษที่ ๒๑ ให้เป็นสังคมที่อยู่ร่วมกันอย่างเป็นสุข
วิจารณ์ พานิช
๒๐ ก.ค. ๕๒
