เขียนประวัติศาสตร์สร้างสุขชุมชน....ฉบับประชาชนคนวังอ่าง โดย ประสิทธิชัย หนูนวล, เสณี จ่าวิสูตร, ศิลป์เรืองศักดิ์ สุกใส, ทรงวุฒิ พัฒแก้ว,อารียา เรืองประดิษฐ์
แผนสุขภาวะคือจุดเปลี่ยนสู่ความร่วมมือระดับตำบล
คุณอารียา เรืองประดิษฐ์ ที่คอยให้คำปรึกษา เล่าให้ฟังว่า ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นในตำบลวังอ่างจากเดิมมีเพียงการระดมการทำแผนในระดับตำบล เมื่อได้แผนงานออกมาต่างชุมชนต่างดำเนินการ โดยที่ชุมชนอื่นๆไม่ได้ไปเกี่ยวข้อง แต่เมื่อมีการทำแผนสุขภาวะระดับตำบล ทำให้ทุกหมู่บ้านได้มานั่งพูดคุยแลกเปลี่ยนกิจกรรมและร่วมกันทำกิจกรรม ระดมคน ระดมทุน เข้าไปช่วยเหลือหมู่บ้านใกล้เคียงอย่างชัดเจน เพราะเกิดกลไกการทำงานขับเคลื่อนในระดับตำบล การจัดแผนงานกิจกรรมมีครอบคลุมเกือบทุกหมู่บ้านและเป็นการทำงานภายใต้ความร่วมมือมากกว่าการร่วมทุน งบประมาณมีเพียงน้อยนิด แต่เป็นการสนับสนุนในส่วนที่ สอดคล้องกับความต้องการของแต่ละชุมชน เพราะแต่ละชุมชนเป็นเสนอแผนคิดและตัดสินใจร่วมกัน จึงทำให้ไม่เกิดการแบ่งพรรคแบ่งพวกกัน เกิดการหลอมละลายทางความคิด เป็นจุดเปลี่ยนและสร้างจุดยืนให้กับคณะทำงานที่เป็นแกนนำ และความสามัคคีก็เกิดขึ้นตามมา หลายคนมีความใกล้ชิดสนิทสนมกันและมีแกนนำเข้ามาร่วมกันมากขึ้นอย่างเห็นได้ชัด มีการเยี่ยมเยือนตามงานและโอกาสต่างๆ ก่อให้เกิดความเข้าใจในปัญหาและทิศทางการพัฒนาร่วมกันในระดับตำบล
ผลจากการดำเนินงานตามแผนสุขภาวะชุมชนตำบล
ผลของกิจกรรมบางกิจกรรมเป็นคำตอบให้ชุมชนบางชุมชนอย่างชัดเจน เช่น การทำฝายกั้นน้ำขนาดเล็ก กระจายไปหลายหมู่บ้าน โดยภูมิปัญญาดั้งเดิมของคนในท้องถิ่น ที่ดำเนินการในหมู่ที่ 2, 6,7,8และหมู่ที่ 9 ทำให้เกิดผลทั้งการเก็บกักน้ำ การเพิ่มปริมาณและการเป็นแหล่งที่อยู่ของปลาในลำคลองเล็กๆของหมู่บ้าน การทำฝายกั้นน้ำขนาดเล็กในครั้งนี้มีต้นทุนในการดำเนินการน้อย เพราะใช้แรงงานในชุมชนช่วยกันทำงาน
สมาชิกในหมู่บ้านที่ได้เรียนรู้ การทำปุ๋ยชีวภาพ เกษตรชีวภาพ เตาเผาถ่านสามารถผลิตและเป็นแบบอย่างให้กับคนในชุมชนได้และพร้อมที่จะถ่ายทอดประสบการณ์ให้กับเพื่อนบ้านที่สนใจ กลุ่มแม่บ้านมี การผลิตสินค้าทดแทนในครัวเรือน ที่ไม่มีผลเสียต่อธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ครอบครัวประหยัดค่าใช้จ่าย
การดูแลตรวจสุขภาพคัดกรองเบาหวาน เจาะเลือด เกือบทุกหมู่บ้าน แหล่งเรียนรู้ด้านสมุนไพร อุทยานสมุนไพร ป่าต้นน้ำ ในพื้นที่หมู่ที่ 5 แหล่งเรียนรู้ด้านการดูแลทรัพยากรธรรมชาติ หมู่ที่ 2 รวมกลุ่มกันทำกิจกรรมมาโดยตลอดจนถึงปัจจุบัน
เมื่อกิจกรรมต่างๆเกิดขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม ผู้ใหญ่อนันต์ แก้วรักษ์ บอกว่า กว่าจะสร้างความเชื่อมั่นให้กับคนในชุมชนค่อนข้างยาก และตนเองรู้สึกว่ามีความอึดอัดใจมาก แต่วันนี้ผลที่ออกมาเห็นได้ว่าทีมคณะงาน รู้สึกผ่อนคลาย มีความภาคภูมิใจและแกนนำบางคนก็ปฏิบัติเป็นแบบอย่างให้ดูด้วย ในบางหมู่บ้านสามารถเป็นแหล่งเรียนรู้ให้กับที่อื่นๆได้ โดยเฉพาะเรื่องการจัดการทรัพยากรสิ่งแวดล้อม ด้านสมุนไพร พร้อมกันนั้นที่ผ่านมาได้ประสานความร่วมมือกับคณะของมหาวิทยาลัยวลัยลักษณ์ที่เข้ามาส่งเสริมชุมชนอีกด้วย วันนี้แกนนำซึ่งเป็นตัวแทนของคณะทำงาน ได้เป็นตัวแทนด้านสิ่งแวดล้อมระดับจังหวัด คือ นายสุธรรม คงสุข และสิ่งแวดล้อมจังหวัด ก็พร้อมที่จะสนับสนุนหากชุมชนมีความต้องการทำกิจกรรมด้านสิ่งแวดล้อม
กระบวนการแผนสุขภาวะชุมชน ตำบลวังอ่างเดินทางได้ถึงตรงนี้ เป็นการดำเนินงานของชุมชนเองโดยทั้งสิ้น หน่วยงานภาคีที่ร่วมกระบวนบวนการเป็นเพียงพี่เลี้ยง ในการการทำงานตามขั้นตอนต่างๆ ซึ่งคณะทำงานร่วมเป็นผู้วางแผนและกำหนดรูปแบบเอง การจัดเวทีในแต่ละครั้งชุมชนจะดำเนินการเอง พี่เลี้ยงหรือภาคีคอยเพิ่มเติมเสริมแต่งให้กระบวนการนั้น มีประสิทธิภาพมากขึ้น ความเป็นตัวของตัวเองในลักษณะแบบนี้ เป็นการพัฒนาศักยภาพแกนนำที่สำคัญ บางท่านที่ไม่เคยผ่านประสบการณ์ก็ได้เรียนรู้ประสบการณ์ไปพร้อมๆกับคนอื่นๆ มีความมั่นใจและความกล้าเพิ่มมากขึ้น การยอมรับของคนในชุมชนก็เพิ่มมากยิ่งขึ้น เมื่อโครงการต่างๆผ่านมาทางภาคราชการ ทำให้บางชุมชนสามารถที่จะเข้าถึงข้อมูลและงบประมาณได้ง่ายขึ้น และสามารถนำโอกาสเหล่านั้นเข้ามาในชุมชน เช่นโครงการ กระตุ้นเศรษฐกิจ ขนาดเล็ก ขนาดกลางและขนาดใหญ่ หน่วยงานภายนอกที่ได้เรียนรู้และเข้ามาสัมผัสกับชุมชน เสนอเงื่อนไขในการที่จะสนับสนุนกิจกรรมต่างๆอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะกิจกรรมที่เกี่ยวข้องกับสิ่งแวดล้อม
โอกาสของชุมชนในการกำหนดอนาคตเอง
ความต่อเนื่องในการขับเคลื่อนกิจกรรมสร้างสุขของตำบลวังอ่างถึงแม้ว่าจะไม่ประสบความสำเร็จหรือดีเด่นเหมือนชุมชนอื่นๆที่ประสบความสำเร็จ แต่เป็นภูมิใจลึกๆของคนในตำบลที่บอกกับตัวเองได้ว่า สิ่งทำมานั้นเกิดประโยชน์และตอนนี้คนในชุมชนได้ประโยชน์จากสิ่งที่เกิดขึ้น มากบ้างน้อยบ้างขึ้นอยู่กับต้องการของสมาชิกเอง ทุกครั้งหลังจากการทำงานเมื่อหวนกลับมานึกถึงภาพที่เปลี่ยนไป เสียงจอแจ แย่งกันพูดคุย ในวงสรุปบทเรียน หลายคนบอกกับตนเองว่า ถ้าไม่เข้าสู่กระบวนการเรียนรู้ด้วยกันเองในชุมชนและกับหน่วยงานจากภายนอกบ้าง วันนี้เราคงแย่กว่านี้ หรือไม่รู้เลยว่าชุมชนอื่น เขามีการเปลี่ยนแปลงในทางที่ก้าวหน้าไปไกลกว่า
วันนี้ทุกคนที่ร่วมกระบวนการรู้ชัดแล้วว่าทุกอย่างในชุมชนสามารถแก้ปัญหากันเองได้ การดำเนินกิจกรรมโดยชุมชนเองไม่ได้ผิกฎหมาย และสิ่งใดที่เข้ามาในชุมชนหากไม่ต้องการสามารถเปลี่ยนแปลงให้ตรงกับความต้องการของชุมชนได้ เพราะระหว่างการดำเนินแผนสุขภาวะชุมชนอยู่นั้น มีการสนับสนุนจากหน่วยงานราชการ(เครื่องผลิตน้ำมันไปโอดีเซล) ซึ่งไม่เป็นความต้องการของคนในชุมชนและไม่ได้อยู่ในแผนที่จะดำเนินการ ทำให้สิ่งนั้นไม่มีคุณค่าต่อชุมชน จึงถูกทั้งทิ้งไว้ โดยเสียงบประมาณโดยเปล่าประโยชน์ แต่เมื่อได้มาแล้วก็ต้องมานั่งหาทางแก้ไข เป็นการเพิ่มภาระให้กับชุมชนมากขึ้นไปอีก
ตำบลวังอ่างวันนี้ เกิดการเปลี่ยนต่างไปจากอดีตที่ผ่านมา แต่ใช่ว่าปัญหาทุกอย่างสามารถดำเนินการได้หมด ยังมีอีกหลายเรื่องราวที่ต้องทำกันต่อไป ความร่วมมือที่มีอยู่ทำอย่างไรให้อยู่อย่างยั่งยืน ทำอย่างไรให้เกิดความร่วมมือเพิ่มมากขึ้น ทำอย่างไรให้องค์กรท้องถิ่นกลับมามองเรื่องนี้ ซึ่งเป็นประเด็นที่คณะทำงานแผนสุขภาวะชุมชนและคนในตำบลวังอ่างรอคอยอยู่
สิ่งดีๆที่ได้จากการจัดทำแผนสุขภาวะชุมชน
1.จากการที่แกนนำได้ลงพื้นที่ค้นหาประเด็นการจัดทำแผนสุขภาวะชุมชนทำให้ทราบว่ายังมีเรื่องราวต่างๆในบางหมู่บ้านที่ยังศึกษาไม่ครอบคลุม มีการคิดเฉพาะส่วนหรือเฉพาะกลุ่มและไม่เข้าใจเป้าหมายโดยรวมทั้งหมด
2.แกนนำในทุกหมู่บ้านเข้าร่วมทุกหมู่บ้านทั้ง 9 หมู่บ้าน ในการจัดเวที ทำให้แกนนำหรือ อสม. ซึ่งเป็นกลุ่มเป้าหมายที่ไม่ได้เข้าร่วมกิจกรรมอย่างต่อเนื่อง เกิดความเข้าใจกระบวนการทำงานที่ผ่านมาเพิ่มมากขึ้น
3.แต่ละหมู่บ้านได้นำเสนอแผนงานในที่ประชุมชนและผู้เข้าร่วมทั้งหมด ได้อ่านทบทวนเพิ่มข้อเสนอแนะแผนงานสุขภาวะของในแต่ละหมู่บ้าน
4.เป็นกิจกรรมของชุมชนที่ทุกคนมีส่วนร่วมทำให้เห็นภาพความร่วมมือของแกนนำแต่ละหมู่บ้านเป็นอย่างดี เห็นความตั้งใจและความต้องการที่จะทำกิจกรรมเหล่านั้น
5.โดยสรุปในภาพรวมกิจกรรมทั้งหมด ส่วนใหญ่ยังอยู่ในประเด็นหลักคือเรื่องของการจัดการด้านสิ่งแวดล้อมในชุมชน ตามที่ชุมชนต้องการตามหลักการเดิมที่ตั้งเป้าหมายเอาไว้
บทเรียนที่เกิดขึ้นระหว่างการจัดทำแผนสุขภาวะชุมชน
1.การทำความเข้าใจเรื่องแนวคิดและการปฏิบัติเกี่ยวกับแผนสุขภาวะชุมชนคณะทำงานไม่สามารถถ่ายทอดแนวคิดให้ชุมชนเข้าใจได้ทั้งหมด เพราะมีข้อจำกัดในตัวเอง
2. บางหมู่บ้านผู้เข้าร่วมประชุมมากทำให้การเข้าถึงเนื้อหานั้นไม่เท่ากัน เพราะเวลาในการจัดเวทีระดมความคิดเห็น ต้องอาศัยกระบวนการ แต่บางชุมชนมีพื้นที่จำกัด ผู้เข้าร่วมผ่านกระบวนการแบบมีส่วนร่วมน้อย เมื่อแบ่งกลุ่มย่อย ทำให้เนื้อหาที่ออกมาจะเป็นเรื่องที่ไม่เป็นประโยชน์โดยรวมทั้งหมด
3. คณะทำงานกระจายอยู่ทุกหมู่บ้านและบางหมู่บ้านอยู่ห่างไกลกันมาก การติดต่อสื่อสารค่อนข้างยาก
4.การจัดรวบรวมประเด็นของคณะทำงานทำงาน ไม่สามารถรวบรวมประเด็นต่างๆได้ทั้งหมด
5.ในบางหมู่บ้าน มีการจัดการประชุมและงานค่อนข้างมาก ทำให้กระบวนการจัดทำแผนต้องเร่งทำกระบวนการเพื่อแข่งกับเวลา ทำให้ความเข้าใจของผู้เข้าร่วมประชุมไม่ชัดเจนว่า การจัดทำแผนสุขภาวะชุมชนคืออะไร ทำไปเพื่ออะไร.
6. บางหมู่บ้านผู้นำยังรอการตัดสินใจในการเข้าร่วมแต่สมาชิกในชุมนบางกลุ่มพร้อมและเข้าร่วมโดยไม่มีผู้นำ
7.ขาดความมั่นใจในทีมงาน เพราะสมาชิกในชุมชนโดยทั่วไปคิดว่าทีมงานไม่มีความรู้
แต่คณะทำงานเห็นว่า เรื่องที่ไม่เข้าใจสามารถหากความรู้จากบุคคล วิทยากรภายนอกได้
8. ขาดผู้นำเสนอผลงานของตนเอง ทำกิจกรรมมามากและผลก็เกิดมาเยอะ แต่เมื่อนำเสนอให้คนอื่นๆได้รู้นั้น ขาดผู้นำเสนอที่เป็นกระบวนการ
แผนสุขภาวะชุมชน ไม่ได้เป็นแผนของอบต.แต่เกิดจากทุกคนช่วยกันสร้าง
ด้วยความพยายามบูรณาการแผนงานและความร่วมมือของคนในตำบลวังอ่างจนถึงวันนี้
มีความมุ่งมั่นตั้งใจในการทำงานด้านสิ่งแวดล้อมในชุมชนเป็นหลัก ประสบการณ์จากการศึกษาดูงานด้านสิ่งแวดล้อมจากพื้นที่ต้นแบบ เป็นกระบวนการเรียนรู้ที่สามารถทำให้ผู้ที่ขาดประสบการณ์ได้เติมเต็มความรู้และหันมาให้ความสำคัญ พร้อมกันนั้นสามารถที่จะไปอธิบายบอกกล่าวให้ผู้อื่นได้เรียนรู้ แต่การผลักดันแผนสุขภาวะเข้าสู่แผนระดับท้องถิ่นนั้น ยังไม่ได้ดำเนินการอย่างเป็นรูปธรรม เพียงแต่เป็นการสนับสนุนกิจกรรมที่ชุมชนเสนอเป็นแผนงานย่อยเท่านั้นและวันนี้ตำบลวังอ่างวันนี้ สามาสรถที่จะเป็นแหล่งเรียนรู้ศึกษาดูงาน และพร้อมที่จะแลกเปลี่ยนกับ ชุมชนภายนอก
การจัดทำแผนสุขภาวะชุมชนตำบลวังอ่าง มีรูปแบบการทำงานที่ผ่านกลไก ผู้นำ แกนนำ ในระดับหมู่บ้านและรวมตัวเป็นคณะทำงานในระดับตำบล มองปัญหาผ่านเวทีระดมความคิดเห็น เนื้อหากระบวนการที่ออกแบบมีทั้งข้อจำกัดและส่วนที่ดี หากถามว่าแผนสุขภาวะชุมชน มีรูปแบบตายตัวหรือไม่คงไม่มีใครตอบได้ เพราะแผนสุขภาวะชุมชนเป็นเพียงเครื่องมือ ชื่อเรียกในกระบวนการทำงานที่เน้นในการ สร้างสุขภาวะ ชุมชน ให้เกิดขึ้น บนพื้นฐานความต้องการของพื้นที่นั้นๆ เป็นการยกระดับจากแผนชุมชน ที่มุ่งเน้นด้านนี้เป็นหลัก จะเห็นได้ว่า แผนกิจกรรมที่ชุมชนนำเสนอ จะไม่มีแผนกิจกรรมที่เกี่ยวกับโครงสร้างพื้นฐาน เพราะฉะนั้นแผนสุขภาวะชุมชนตำบลวังอ่าง คือ แผนกิจกรรมที่นำไปสู่ สิ่งแวดล้อมดี อากาสดี อาหารดี สุขภาพดี ที่คนตำบลวังอ่างต้องการ
|
คณะทำงานจัดทำแผนสุขภาวะชุมชน ซึ่งเป็นตัวแทนจากหมู่บ้านต่างๆ
1.นายอาทิตย์ กาฬศิริ ประธานศูนย์อนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม 2. นายสุธรรม คงสุข กรรมการกลุ่มออมทรัพย์ ม.2 3. นายประเสริฐ กรรราย อสม./กรรมศูนย์อนุรักษ์ฯ 4. ผญ.อนันต์ แก้วรักษ์ ฝ่ายเลขา/การเงิน 5. นายอนันต์ ด้วงแก้ว ร.ร หนองนนทรี/ที่ปรึกษา 6.นางอารียา เรื่องประดิษฐ์ พยาบาลวิชาชีพ สอ.ควนหรั่ง/ที่ปรึกษา 7.นายสมมุ่ง แสงขาว 8. นายอำพล สงคราม คณะทำงาน 9. ผญ.บุญยืน ไชยเดช 10.นางสานิตย์ เพ็งหนู คณะทำงาน 11.นางบุญคล่อง 12.นางสมปอง ทองทรง คณะทำงาน 13. นายถนอม บัวทอง 14. นายนัฐ สุขสุวรรณ คณะทำงาน 15. ผญ.เสริม แกล้วงทะนง 16. นายสำอาง ไพจิตร คณะทำงาน 17. ผญ.สมโชค ขำเอียด 18. นายนงค์ ชุมพริ้ง คณะทำงาน 19. นางสุมล จันทร์พริ้ม 20. ผญเริงศักดิ์ ดอนด้วง คณะทำงาน 21. ผญ.ไสว สายนาค 22. นายสมพงษ์ แป้นเอียด คณะทำงาน 23. นายพยุงศักดิ์ วรุโณทัย 24. นายสุทิน ทุ่มชุม คณะทำงาน 25. นายอรุณ ไชยเดช 26. นายเสรี เกิดหนู คณะทำงาน 27. นายเชิดชาย เส้งตัน คณะทำงาน
|
