เขียนประวัติศาสตร์สร้างสุขชุมชน....ฉบับประชาชนคนวังอ่าง โดย ประสิทธิชัย หนูนวล, เสณี จ่าวิสูตร, ศิลป์เรืองศักดิ์ สุกใส, ทรงวุฒิ พัฒแก้ว,อารียา เรืองประดิษฐ์
แผนสุขภาวะลีลาสร้างสุขกับกระบวนท่าที่ไม่เหมือนใคร
ด้วยองค์ประกอบของพื้นที่ซึ่งเป็นแหล่งความมั่นคงทางทรัพยากรและสิ่งแวดล้อม โจทย์นี้จึงถูกนำเสนอขึ้นมาจากแกนนำชุมชน เพื่อปกป้องทรัพยากรและสิ่งแวดล้อมซึ่งเป็นต้นทุนที่สำคัญของชุมชน แต่ด้วยกระบวนการทำงานที่ผ่านมายังขาดเพื่อนคู่คิดมิตรที่ปรึกษา และยังไม่ครอบคลุมพื้นที่ทั้งตำบลเพราะโจทย์เรื่องการจัดการทรัพยากรนั้นต้องทำร่วมกันไม่เช่นนั้นก็ยากที่จะสำเร็จ สิ่งที่แกนนำคิดในขณะนั้นก็คือแล้วจะทำอย่างไรให้เกิดวงสนทนาร่วมกับบุคคล กลุ่ม หน่วยงานต่างๆ เข้ามาเป็นภาคีร่วมการทำงานให้มากขึ้น เพื่อเป็นกองกำลังในการขับเคลื่อน
เพื่อเป็นศูนย์กลางของวงแลกเปลี่ยนจึงยึดอาคารเก่าๆของสถานีอนามัยบ้านควนหรั่ง ตำบลวังอ่างเป็นศูนย์กลาง โดยมีเจ้าหน้าที่สถานีอนามัยคอยเป็นพี่เลี้ยงให้คำปรึกษา ประเด็นที่จะทำมีหลายประเด็น เพราะต้องการให้ครอบคลุมการแก้ปัญหาของชุมชนที่กำลังเผชิญอยู่ การจัดการสภาพปัญหาที่อยากจะแก้ไขด้วยการใช้แผนสุขภาวะชุมชนจึงเป็นเรื่องที่ทุกคนเห็นควรดำเนินการ โดยในช่วงเริ่มต้นได้ขับเคลื่อนผ่านกลไก อสม. ซึ่งมีอยู่ทุกหมู่บ้านและเป็นกลุ่มบุคคลที่รู้ข้อมูล มีประสบการณ์การทำงานกับชุมชนและหน่วยงานต่างๆมายาวนาน คณะทำงานที่เข้าร่วมในเบื้องต้นใช่ว่าจะพร้อมทุกหมู่บ้าน แต่ด้วยความพยายามของแกนนำ อสม. ผู้นำท้องถิ่นและเจ้าหน้าที่อนามัย ที่คอยประสานอย่างต่อเนื่อง จึงได้แกนนำทุกหมู่บ้านมาเป็นคณะทำงาน หมู่หนึ่งประมาณ 3-4 คน จึงได้คณะทำงานที่อาสามาทั้งสิ้น 27 คน ซึ่งมีทั้งผู้ใหญ่บ้าน อบต.อสม.และบุคคลที่สนใจ
แผนสุขภาวะชุมชนคืออะไร
แผนสุขภาวะชุมชนคืออะไร ก็ยังไม่มีใครเข้าใจมากนัก เพียงแต่เคยได้ยินรู้เพียงแต่ว่าคล้ายๆกับแผนแม่บทชุมชน แต่เป็นการเน้นสร้างความสุขในทุกด้าน เพื่อเป็นการทำความเข้าใจให้ชัดเจนมากยิ่งขึ้น เวทีเรียนรู้ก็ตามมา ภายใต้ความคิดว่า ‘ตามหาแผนสุขภาวะชุมชน’ กิจกรรมดังกล่าวเป็นการระดมความคิดเห็นเบื้องต้นจากแกนนำ หลังจากการระดมความเห็นหลายคนมองว่า ‘แผนสุขภาวะชุมชนคือแผนที่เกี่ยวข้องกับการสร้างความสุขร่วมกันของคนในชุมชนทุกๆด้าน ทั้งด้านอาหาร ด้านอาชีพ ด้านสุขภาพ ด้านสังคมรวมไปถึงด้านสิ่งแวดล้อม’ กระบวนการแลกเปลี่ยนเรียนรู้ในวงแกนนำมีความกระตือรือร้นคึกคัก ทุกคนพอใจกับของเล่นชิ้นใหม่ที่น่าจะนำไปสู่การอยู่ร่วมกันของคนตำบลได้ จึงมีมติร่วมกันในการขับเคลื่อน แผนสุขภาวะชุมชนตำบลวังอ่าง การทำงานในระดับตำบลที่มีพื้นที่กว้างและหลากหลายของตำบลวังอ่างแห่งนี้ เพราะพื้นที่ตั้งแต่ป่าต้นน้ำจากเทือกเขาบรรทัด มาจนถึงแหล่งชุมชนที่ค่อนข้างจะเป็นชุมชนสมัยใหม่ เพราะฉะนั้นขบวนการทำงานต้องมีหน่วยประสานตรงกลาง โดยคณะทำงานเหล่านนี้จะเป็นกองกำลังในการประสานงานกับชุมชนของตนเอง ว่า ต่อจากนี้ตำบลวังอ่าง จะสร้างสุข จะได้มากน้อยแค่ไหนแต่นี่คือ ภาพฝันของคนตำบลวังอ่าง แต่ละคนก็กลับไปประสานงานกับสมาชิกในชุมชนของตนเอง
กระบวนการทำงาน เริ่มพัฒนาคนที่เป็นแกนนำให้เข้าใจเป้าหมายทิศทางข้างหน้าให้แจ่มแจ้งชัดเจนมากยิ่งขึ้น ทุกเดือนอย่างน้อยเดือนละหนึ่งครั้ง แกนนำเหล่านี้มาพบปะกันเป็นประจำที่สถานีอนามัย ทั้งเวลาราชการบ้าง นอกเวลาราชการบ้าง ตามความสะดวกของคณะทำงาน ซึ่งในระยะเบื้องต้นมีการกำหนดวันที่พบกันอย่างชัดเจน แต่ทำให้ต้องยึดตามวันที่สะดวกเป็นหลัก ในระยะแรกหลังจากมีการเรียนรู้นิยามหาความหมายร่วมกันแล้ว คณะทำงานก็มารวมหัวคั่วความคิด กันว่า ตำบลวังอ่างมีฐานทรัพยากรที่มีองค์ประกอบครบทุกด้านและคนในชุมชนยังคงใช้ประโยชน์มาอย่างต่อเนื่อง เราจะทำอย่างไร โดยมีเป้าหมายร่วมกันคือการดูแลทรัพยากรเหล่านี้เกิดความมั่นคงยาวนาน ให้ทุกคนได้ใช้ประโยชน์ ลดการบริโภค ลดค่าใช้จ่ายจากภายนอก และมีสุขภาพที่ดีขึ้น พัฒนาศักยภาพแกนนำและกลุ่มเป้าหมาย ให้มีความรู้มีจิตอาสา ในการดูแลทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมให้เอื้อต่อสุขภาพ ส่งเสริมการมีส่วนร่วมของคนในชุมชน ในการจัดการทรัพยากรธรรมชาติ มีความรู้เรื่องเกษตรผสมผสาน ลดการใช้สารเคมีทางการเกษตร ถ่ายทอดไปสู่บุคคลอื่นได้ และสามารถสร้างแหล่งผลิตอาหารได้เองในชุมชน
บทบาทคณะทำงานในการจัดทำแผนสุขภาวะชุมชน
หลายประเด็นหลายเรื่องเกิดขึ้นในวงสนทนาแห่งนี้ ทำให้แกนนำสามารถเข้าใจในสิ่งที่จะดินไปข้างหน้าไม่ให้หลงประเด็น เพราะแกนนำกลุ่มนี้ต้องมีเป้าหมายที่ตรงกัน ก่อนที่จะนำแนวความคิดเหล่านนี้ไปชวนสมาชิกในชุมชนได้ร่วมกันคิดตาม แต่ไม่ได้ไปชี้นำ เป็นการกำหนดกรอบไว้ใช้หรือเป็นเข็มทิศในการทำงานของคณะทำงานและบทบาทของคณะทำงานก็ได้แบ่งภาระหน้าที่รับผิดชอบออกเป็นฝ่ายต่างๆ
ทีมข้อมูล ทีมประสานพื้นที่ ทีมจัดกระบวนการเรียนรู้ ทีมประชาสัมพันธ์ • ผู้ประสานงานหลักประจำพื้นที่ เพื่อเชื่อมโยงการทำงานกับทีมประสานเจ้าหน้าที่สถานีอนามัยและหน่วยงานในตำบลและกลุ่มองค์กรต่างๆ • กำหนดแนวทางการจัดการด้านการเงิน มีผู้รับผิดชอบอย่างชัดเจน • มีผู้บันทึกข้อมูลจากการจัดเวทีในชุมชน เพื่อนำมาจัดไว้ในแผนงาน • ฝ่ายจัดกระบวนการต้องเตรียมความพร้อม ในการจัดเวที • ประชาสัมพันธ์ให้คนในชุมชนได้ กำหนดการอย่างชัดเจน
ความชัดเจนในตัวบุคคลรับผิดชอบมีความชัดเจน จึงมากำหนดกระบวนการในการทำงาน มีการวางกรอบเพื่อให้เห็นกระบวนการทำงานตั้งแต่ต้นจนกระบวนการสุดท้ายในการทำแผนสุขภาวะชุมชนตามความต้องการซึ่งเป็นจะเนื้อหาที่ชุมชนต้องการนำไปสู่การปฏิบัติและเสนอให้หน่วยงานต่างๆ มาสนับสนุนส่งเสริม
กระบวนการดำเนินงานที่เน้นการพัฒนาศักยภาพแกนนำโดยเฉพาะ อสม. ในแต่ละหมู่บ้านเพื่อให้เกิดกงล้อการดำเนินงานที่สามารถขับเคลื่อนเป้าหมายของตนเองได้ เป็นเรื่องที่ต้องใช้เวลา เพราะแกนนำและ อสม. ยังขาดประสบการณ์ส่วนนี้อยู่ ก่อนที่จะไปสู่กระบวนการทำงานที่เข้าถึงกลุ่มเป้าหมายที่เป็นชุมชน แกนนำได้กำหนดกิจกรรมในการพัฒนาตนเองและสมาชิก เพื่อเป็นการเสริมศักยภาพมีหลายเรื่องที่จำเป็น กรอบการทำงานมีการคิดผ่านเวทีประชุม พร้อมทั้งมีการกำหนดบางกิจกรรมให้เป็นแหล่งเรียนรู้ร่วมกันและที่อื่นสามารถมาเรียนรู้ได้ โดยใช้เวทีประชุมประจำเดือน เรียนรู้และปฏิบัติไปพร้อมๆกัน
เมื่อแกนนำมีความพร้อมความเข้าใจแล้ว การกำหนดแผนงานเพื่อลงพื้นที่หมู่บ้าน ในการระดมความคิดเห็นในแต่ละหมู่บ้านโดยมีแกนนำที่รับผิดชอบในการประสานงาน จะประสานงานผ่านแกนนำในพื้นที่ เพื่อกำหนดวันเวลาอย่างชัดเจน คณะทำงานทุกฝ่ายที่รับผิดชอบมีการวางแผนและกำหนดกระบวนการหลังจากนั้นจึงลงพื้นที่ แผนกิจกรรมในแต่ละพื้นที่ที่ได้มาเป็นแผนงานที่ผ่านการระดมความคิดเห็นของคนชุมชน
รูปแบบขั้นตอนการทำแผนสุขภาวะชุมชน
