หมอทำขวัญนาค ตอนที่ 7
พิธีทำขวัญนาคในยุคนี้
นายชำเลือง มณีวงษ์
ผลงานดีเด่นทางวัฒนธรรม
(เพลงพื้นบ้านพานพุ่มพนมมาลารางวัลราชมงคลสรรเสริญ ปี 2547)
ผมได้หยิบยกเอาองค์ประกอบที่สำคัญต่าง ๆ มาเล่าในตอนที่ 1-6 เพื่อที่จะบอกกับท่านผู้อ่านว่า ความพอดี ความเหมาะสมมันมีอยู่ ในแต่ละงานบอกได้เลยว่าไม่ค่อยลงตัว ทั้งนี้เพราะองค์ประกอบที่ร่วมเกี่ยวข้องกันในพิธีมาจากต่างที่ คนละพวกกัน ได้แก่
- หมอทำขวัญมาเพียงฝ่ายเดียว ส่วนเครื่องขยาย ดนตรี เจ้าภาพจัดหาให้
- หมอทำขวัญกับวงดนตรีร้องรับส่งมาด้วยกันเป็นทีมงานเดียวกัน ประเด็นนี้ดีหน่อย
- หมอทำขวัญ ดนตรี และเครื่องขยายเสียงมาด้วยกันหรือเคยร่วมงานกัน อย่างนี้ OK
ในปีนี้ ผมได้รับเชิญไปทำพิธีทำขวัญนาคผ่านมาแล้วหลายงาน โดยเฉพาะงานที่ไม่ปกติ ดูผิดไปจากธรรมชาติของการทำงานด้านนี้ ขอนำเอารูปแบบ บางสิ่งบางอย่างที่ได้พบในงานล่าสุด 3 สถานที่ช่วงต้นเดือนพฤษภาคมนี้มาเล่าให้ฟังซึ่งน่าที่จะเกิดประโยชน์กับหลาย ๆ ฝ่ายบ้าง
งานแรกที่ผมขอกล่าวถึง เป็นงานทำขวัญนาคที่กรุงเทพฯ เขตติดต่อกับจังหวัดปทุมธานี ประทับใจตั้งแต่ทางเดินเข้าบ้านของเจ้าภาพ เป็นทางแคบ ๆ ประมาณ 300 เมตรจากถนนใหญ่ถึงตัวอาคารที่ทำพิธี งานนี้เครื่องขยายเสียงดีมาก เสียงทุ้มนุ่ม เสียงแหลมคมชัด ไม่มีเสียงหอนให้ได้ยินเลย ความดังไปได้ไกล ส่วนวงดนตรีบรรเลงอยู่ติดกับที่หมอนั่งทำขวัญนาคเลย (เสียงดนตรีดังมาก) เขาก็เก่งนะเพียงแต่ว่าเราไม่คุ้นเคยกันจึงมีการรับคนละคีย์บ้างและรับคนละทำนองเพลงบ้าง ก็น่าเห็นใจนักดนตรี โดยภาพรวมถือว่าไปกันได้
งานต่อมา ผมทำขวัญนาคในท้องถิ่น ใกล้ ๆ บ้านนี่เอง งานนี้สบายใจเพราะว่าเจ้าภาพก็คนกันเอง เครื่องไฟขยายเสียงให้เสียงในระดับดี เสียงแหลมไม่เปิด เสียงออกทุ้ม ๆ ไปหน่อยไม่สดใส ส่วนวงดนตรี เป็นแตรวง เครื่องดนตรีมีหลายชิ้น แต่บรรเลงอยู่ด้านล่าง ห่างจากหมอขวัญมาก พิธีทำขวัญนาคอยู่บนบ้าน เมื่อร้องส่งเพลงไทยเดิมไป ดนตรีรับช้า เวลาร้องส่งเพลงตามเรื่องราว การรับไม่ตรงทำนอง แม้แต่รานิเกลิง ลงกลอนไปแล้วก็เงียบ ไม่รับ ไม่มีโอฐครวญ ไม่มีรัว ไม่มีเชิด ส่วนจังหวะใช้กลองมะลิกันขนาดใหญ่ มีไม่ตี 2 อัน ตี 2 หน้า เป็นกลองแบบเดินพาเหรด งานนี้เด็ก ๆ ที่ไปร่วมงานด้วยร้องทำนองอะไรออกไป ดนตรีก็รับไปคนละทาง ไม่โทษดนตรีเพราะเขาไม่เก่งทางเพลงของเรา แต่เขามีความสามารถตามที่เขาได้ฝึกหัดมา
งานล่าสุดเมื่อวันที่ 12 พฤษภาคม 2552 งานนี้ต้องเดินทางออกไปไกลหน่อยจากบ้านดอนเจดีย์ไปตามเส้นทางด่านช้างประมาณ 30 กิโลเมตร ผมมีภาพมาฝาก เพราะว่ามีความลงตัวและท่านจะได้เห็นขนบประเพณีทำขวัญนาคแบบเก่า ๆ ซึ่งในยุคนี้หาดูแบบนี้ได้ยากมาก
- นาค (ผู้ที่จะบวช) มีความตั้งใจที่จะรับฟังและปฏิบัติตนดีมากตลอดพิธี
- เครื่องขยายเสียง ไฟฟ้ามีคุณภาพดีมาก ที่บริเวณพิธีทำขวัญมีตู้ลำโพงให้หมอฟังเสียงตนเองได้อย่างชัดเจน
- วงดนตรี เป็นแตรวงเก่าแก่ที่บรรเลงแตรวงมานาน ผู้เล่นทุกคนอยู่ในวัยกลางคนยกเว้นเครื่องเคาะมีหนุ่มสาวมาช่วยบ้าง
- มีการแสดงประกอบในพิธีทำขวัญนาคตอนปฏิสนธิ ชาวบ้านแต่งตัวเป็นหมอตำแย แต่งตัวเป็นแม่ของนาคตอนจะคลอดลูก มีญาติมาช่วยเหลือกันหลายคนทำให้เห็นบรรยากาศ
- มีนักเต้น มาร่วมงานด้วย แต่งตัวสวยแบบสาวรำวง แต่ละคนมีอายุ 40-55 ปีแล้ว ลุกยืนขึ้นมาเต้นไปตามจังหวะกลองชุดที่สนุก ๆ ตอนร้องเพลงแหล่
พิธีทำขวัญนาคใช้เวลาไป 2 ชั่วโมงเศษ ในขณะที่ฝนตกลงมาหนักบ้างเบาบ้างเกือบตลอดพิธีทำขวัญ เสียงที่ร้องออกไปดังฟังชัดเจน นาคได้ยินทุกคำที่ร้อง วงดนตรีรับร้องส่งได้ทุกทำนองเพลงและรับด้วยคีย์เดียวกับคนร้อง เรียกว่าคนบรรเลงดนตรีสามารถจับระดับเสียงคนร้องได้ทุกเพลง เจ้าภาพก็ตั้งใจที่จะสดับรับฟัง และอำนวยความสะดวกให้กับหมอขวัญ 4 คน อย่างจริงใจ แม้ว่าฝนจะตกลงมาตลอดก็ไม่หวั่นไหว (บางสถานที่กระวนกระวายไม่เป็นอันจะนั่งฟังอะไรทั้งนั้น) น่าปรบมือให้นักเต้นที่มาร่วมงานช่วยให้มีสีสันสวยงามและเหมาะสม ไม่เกินเลยไปจนดูเสียรูปแบบประเพณี ตอนใดเป็นประโยชน์ก็นั่งฟังแบบญาติของนาค แต่ตอนใดจังหวะสนุก ๆ ก็เต้นไปตามจังหวะอย่างพร้อมเพียงกัน พอมาถึงบทปฏิสนธิตอนแม่จะคลอดลูก ตอนนี้จะมีคนแต่งตัวเป็นชาวบ้านพยุงแม่ซึ่งแสดงเป็นคนตั้งท้องออกมาก่อน มีหมอตำแยถือไม่เท้าเดินยักแย่ยักยันออกมาจากในห้อง ถืออุปกรณ์ทำคลอดมาด้วย ในช่วงที่จะคลอดก็มีการเล่นกับเจ้าภาพและญาติของนาคตามสมควร สนุกและเห็นภาพของชนบทแบบชาวบ้านจริง ๆ
ในส่วนตัวของผมแล้ว นานมาก ไม่ค่อยได้เห็นความสมบูรณ์ในงานพิธีอย่างนี้ เพราะบางครั้งเจ้าของงานก็ไม่ได้คิดว่าสิ่งเหล่านี้จะมีผลต่อจิตใจมากนัก และอีกอย่างเราต่างคนต่างก็ไปเจอกันในงาน โอกาสที่คนร้อง นักดนตรี เครื่องขยายเสียงจะประสานงานเข้ากันได้อย่างลงตัวมีโอกาสน้อยมาก แต่งานนี้ได้เจอในสิ่งที่เป็นไปไม่ได้จนเป็นไปได้ ดังภาพที่ผมเก็บมาฝาก
ขอบคุณท่านเจ้าภาพที่เห็นคุณค่าความสำคัญในประเพณีที่เก่าแก่มานาน ทำให้เยาวชนรุ่นหลังได้เห็นวัฒนธรรมเดิม ๆ อย่างสมบูรณ์เต็มรูปแบบงานหนึ่งจนได้
สวัสดีค่ะ
มาส่งกำลังใจ
และขอกำลังใจด้วยค่ะ
ช่วยไปตรวจกรุ๊ปเลือด
ทำสถิติชาวบล็อก ให้หน่อยนะคะ
ที่นี่ค่ะ
★.• •★ ทานอาหาร...ตามกรุ๊ปเลือด...เพื่อสุขภาพที่ดี★... •★
สวัสดี ครับ ปลายฟ้า
ดีจังคับครูที่มีทั้งงานราช งานหลวง แบ่งเวลายังไงคับ ผมก็รับราชการด้วย แสดงด้วยคับ ส่วนงานทำขวัญก็มีเรื่อย ๆ คับ อยากรบกวนครู เรื่องเนื้อร้อง โล้สำเภานะคับ อยากได้เนื้อที่เพราะ ๆ ไม่ทราบว่าครูพอที่จะหาให้ได้ไหมคับ ครูคับ