บทที่ 7
Systems Thinking
การคิดอย่างเป็นระบบ
การวิเคราะห์ แบบวงกลม และเส้นตรง
ทฤษฎีระบบทั่วไป (General Systems Theory) คิดค้นขึ้นมาเพื่อปรับปรุง ความซับซ้อนทางเทคโนโลยีที่ก้าวล้ำอย่างรวดเร็ว ที่เกิดขึ้นในช่วงศตวรรธนี้ โดยทฤษฎีนี้ เป็นความสัมพันธ์และขบวนการต่าง ๆ ที่ก่อให้เกิดระบบที่ซับซ้อน (เช่น ครอบครัว องค์กร เป็นต้น) มากกว่าที่จะดูแบบแยกส่วนหรือแบบรวม
โดยทั่วไป แนวคิด การคิดอย่างเป็นระบบ จะช่วยให้คนมองโลกได้กว้างขึ้น อันได้แก่ โครงสร้าง รูปแบบ เหตุการณ์ และผลสะท้อนกลับ โดยการชี้เฉพาะต้นเหตุของปัญหาที่เกิดขึ้นภายในระบบ ซึ่ง เราสามารถคิดหาวิธีการจัดการปัญหาเหล่านั้นได้ วิธีนี้ จะช่วยหลีกเลี่ยงการแก้ปัญหาที่ปลายเหตุได้ การแก้ปัญหาที่ปลายเหตุ ไม่สามารถจัดการความยุ่งยากพื้นฐานได้ และยังทำให้ปัญหาเกิดขึ้นซ้ำซากอีกด้วย
แผนผังแบบวงจรธรรมดา Casual Loop Diagram
ผู้ที่คิดอย่างเป็นระบบจะไม่เน้นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นวันต่อวัน แต่จะหารูปแบบที่ยอมรับและถ่วงเวลาการเปลี่ยนแปลง ซึ่งในการคิดอย่างเป็นระบบเรียกว่า “ผลสะท้อนกลับ (feedback)” การคิดอย่างเป็นระบบทุกอย่างย่อมเป็นทั้งเหตุและผล วิธีหนึ่งที่จะทำให้เห็นปัญหาอย่างเป็นระบบ คือ หาวงจรที่มีอิทธิพล โดยการหากระแสของอิทธิพล เราสามารถมองเห็นรูปแบบต่าง ๆ ซึ่งเกิดขึ้นซ้ำ ๆ ดีขึ้น หรือแย่ลง ในการคิดอย่างเป็นระบบจะทำวงจรธรรมดา (casual loop) มาใช้เพื่อช่วยในการนำภาพและถ่ายทอดกระแสที่มีอิทธิพลเหล่านี้ วงจรสะท้อนกลับ (feedback loop) ชี้ให้เห็นถึงแหล่งที่มาของความยุ่งยากเชิงนโยบาย และพฤติกรรม
วงจรสนับสนุน (reinforcing loop) นำมาซึ่งการเริ่งการเติบโตและล่มสลายอย่างรวดเร็วการเปลี่ยนแปลงจะเกิดขึ้นอย่างช้า ๆ แต่จะเป็นแรงสนับสนุนเร่งตัวเองเช่นกัน
อำนาจกระทำ (Leverage)
แสดงความได้เปรียบทางตำแหน่งโดยให้พละกำลัง ที่จะกระทำอย่างมีประสิทธิภาพ สิ่งที่ว่านี้สามารถพบได้ ในระบบต่าง ๆ กระบวนการต่าง ๆ สัมพันธภาพต่าง ๆ เป็นต้น และเลือกจุดที่กำหนดได้ว่า การกระทำจะเป็นผลสำเร็จ การเลือกอำนาจกระทำที่ถูกต้อง ก็จะได้ผลลัพธ์ที่ดีที่สุด จากการกระทำเล็กน้อย แทนที่จะต้องใช้ความพยายามเยอะ และซับซ้อน แต่ส่วนใหญ่เราจะเน้นกันแต่จุดที่มีความกดดันสูง วิธีนี้เหมาะสำหรับการแก้ไขปัญหา ที่ปลายเหตุ และเกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า
ความล่าช้าของผลตอบกลับ (Feedback Delays)
การถ่วงเวลาเป็นประเด็นหลักอีกประเด็นหนึ่ง ในการทำความเข้าใจสภาพของวงจรผลตอบกลับ การถ่วงเวลาเป็นการเพิ่มเวลาให้ลักษณะต่าง ๆ ของโครงสร้างสามารถสังเกตเห็นได้ ความล่าช้ามีแนวโน้มจะเพิ่มจำนวนการแกว่งในระบบ
ผลกระทบของความล่าช้าที่เข้าใจยาก (The Subtle Impact of Delays)
ความล่าช้ามีอิทธิพลอย่างมากต่อประสิทธิภาพของระบบ ซึ่งจะเป็นผลกระทบของพลังอำนาจอื่น ๆ ด้วย ความล่าช้าในผลตอบกลับนี้มีแนวโน้มที่จะซ้อนเร้นความยุ่งยากซับซ้อนของระบบไว้ กล่าวคือ การกระทำเดียวกัน หรือได้ผลลัพธ์ ณ จุดเดียวกัน หรือต่างที่กัน ความล่าช้าที่เกิดขึ้นในระบบที่ซ้ำซ้อน จะทำให้พลาดเป้าหมาย หรือ หากสามารถรับรู้ถึงความล่าช้า และสามารถจัดการได้ทัน ก็จะได้ผลลัพธ์ทางบวก
คลังสินค้าและการหมุนเวียน (Stocks and Flows)
· คลังสินค้า การสะสม : การตรวจสอบยอดคงเหลือทางบัญชีว่าซื้อมา/ใช้ไปเท่าใหร่
· การหมุนเวียน อัตราการเปลี่ยนแปลง : ตารางแสดงการเข้าและออกของเงิน
ระบบปิดและระบบเปิด (Closed Systems VS Open Systems)
ระบบปิดเป็นอิสระโดยสิ้นเชิง คือว่า แยกตัวจากอิทธิพลทางสิ่งแวดล้อม ระบบปิดยอมรับสิ่งที่เข้ามาในสภาวะแวดล้อม และอาจส่งผลลัพธ์เข้ามาในระบบเช่นกัน แต่จะไม่มีปฏิสัมพันธ์กันระหว่างการโอนเข้า
ระบบปิดจะล้มเหลวเมื่อเวลาผ่านไป และจะตกอยู่ในความไม่เป็นระบบอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ เนื่องจากอิทธิพลของพลังงานที่หน่วยนั้น ๆ เสียไป ทำให้ระบบเกิดความยืดหยุ่น (entropy) ซึ่งแนวโน้วทั้งหลายทั้งปวงของระบบทั้งหมดที่สลายตัวไป เว้นแต่จะมีอะไรบางอย่างที่มาขัดขวางแนวโน้มนี้
ระบบเปิด มีแหล่งพลังงาน ข้อมูล วัตถุดิบ ภายนอกซึ่งคล่องตัวกว่า จึงสามารถปรับตัวในระบบได้ดีกว่า คือสามารถใช้วัตถุดิบอย่างมีประสิทธิภาพ สารสนเทศไม่สามารถเป็นระบบที่ปิดโดยสมบูรณ์ได้ เพราะต้องการข้อมูลจากภายนอกเพื่อให้บรรลุเป้าหมาย และได้ข้อมูลที่ประมวลผลแล้ว ที่เป็นประโยชน์ต่อมนุษย์ ระบบสารสนเทศยังเปิดมากเท่าไหร่ก็จะยิ่งดีกว่า เพราะตอบสนองต่อสภาวะแวดล้อมมากกว่า และสามารถเชื่อมต่อกับระบบภายนอกอื่น ๆ ได้ง่ายกว่า อย่างไรก็ตาม ยังมีข้อจำกัดของระดับการเปิด ซึ่งสามารถทนทานได้
ยิ่งเราตระหนักถึงความแข็งแกร่งของระบบเปิดได้สูงขึ้น ก็จะช่วยให้รับรู้ได้ถึงวิธีช่วยเหลือ ระบบที่กว้างขึ้น และสามารถทำงานร่วมกันเพื่อให้ได้ผลประโยชน์ร่วมกัน บางคนกล่าวว่า ระบบปิดเป็นรากเหง้าความขัดแย้งทั้งปวงของมนุษย์
-------------------------------------------------------------------------------------------------------
สรวงรัตน์ อินทรเสน KM 4
51935880007
