ทฤษฎีและหลักการ

ทฤษฎีเกี่ยวกับหมวกความคิด  6  ใบ

ความเป็นมาของหมวกความคิด  6  ใบ

                สมศักดิ์  สินธุระเวชญ์  (2542,หน้า  18)   กล่าวว่า  ดร.เอ็ดเวิร์ด  เดอ  โบโน    ผู้เป็นเจ้าของทฤษฎีการตั้งคำถามโดยใช้หมวกความคิด  6  ใบ  (ความคิด  6  แบบ)  เป็นผู้นำระดับโลกคนหนึ่งทางสาขาวิชาแนวความคิดและการสอนทักษะการคิด  เป็นผู้คิดค้นแนวคิดที่เรียกว่า  ความคิดแนวข้าง  และเป็นผู้บัญญัติศัพท์คำนี้ด้วย  ซึ่งปัจจุบันศัพท์คำนี้ถูกบรรจุอยู่ในพจนานุกรม  THE  OXFORD  EHGLISH  DICTIONARY  ได้ให้ความหมายไว้  ดังนี้

                  จากคำจำกัดความของ คำว่า    Lateral  thinking หรือในภาษาไทยมีผู้นิยามศัพท์ว่า  ความคิดแนวข้าง  หมายถึง  วิธีคิดในการหาทางแก้ปัญหา  ที่เป็นปัญหาซึ่งยุ่งยาก  โดยวิธีการที่ไม่เป็นไปตามแบบเดิมหรือความรู้เดิม ๆ  ละเลยการคิดแบบตรรกะหรือเหตุผล  ดร.เอ็ดเวิร์ด  เดอ  โบโน  แบ่งการคิดออกเป็น  2  วิธี  ซึ่งเขาเรียกวิธีหนึ่งว่า  vertieal  thinking  ความคิดแนวตั้ง  ซึ่งใช้กระบวนการของตรรกะ  หรือความเป็นเหตุเป็นผล  เป็นการคิดแบบเดิม ๆ  วิธีแบบที่เคยคิดมาก่อน ๆ  หรือเป็นแนวคิดในกรอบหรือคิดติดกรอบนั่นเอง  เขาเรียกวิธีคิดอีกวิธีหนึ่งว่า  lateral  thinking  ความคิดแนวข้าง  ซึ่งเกี่ยวกับการคิดที่ไม่เป็นไปตามลำดับ  เป็นวิธีการแก้ปัญหาจากมุมมองอื่น ๆ  หรือเป็นการคิดนอกกรอบนั่นเอง  ความคิดแนวข้างนำไปสู่ความคิดที่ง่ายซึ่งจะปรากฏได้ชัดเจนเมื่อเราได้ปฏิบัติตาม  นับว่าเป็นการยอมรับอย่างเป็นทางการว่าคำศัพท์คำนี้ได้เป็นส่วนหนึ่งของคำในภาษาอังกฤษ  ความคิดแนวข้างดังกล่าวนี้ได้นำไปใช้ในการจัดการแข่งขันกีฬาโอลิมปิก  ประจำปี  1984   ประสบผลสำเร็จอย่างมหาศาล

                ดร.เอ็ดเวิร์ด  เดอ  โบโน  เป็นอาจารย์ในมหาวิทยาลัยชั้นนำของโลกหลายแห่ง  เช่น  มหาวิทยาลัยเคมบริดจ์  มหาวิทยาลัยลอนดอน   และมหาวิทยาลัยฮาวาร์ด  เขาได้เขียนหนังสืออื่น ๆ  อีกมากมาย  และมีผู้นำไปแปลเป็นภาษาอื่น ๆ  กว่า  20  ภาษาทั่วโลก  หนังสือเรื่อง  หมวกความคิด  6  ใบ  (SIX  THINKING  HATS)    นับว่าเป็นหนังสืออีกเล่มหนึ่งที่จะช่วยพัฒนาการคิด  อารมณ์ และความรู้สึกอย่างเป็นขั้นตอน  ปัจจุบันมีผู้นำแนวความคิดหมวก  6  ใบ  ของ  เดอ  โบโน  ไปใช้ในการพัฒนาทักษะการคิดมากมายทั้งในสถานศึกษาของประเทศต่าง ๆ  อาทิประเทศสหรัฐอเมริกา  ประเทศออสเตรเลีย  ประเทศสิงคโปร์  ประเทศญี่ปุ่น  และอีกหลายประเทศ  แม้กระทั่งบริษัทใหญ่ ๆ  อย่างเช่น  บริษัทดูปองค์   บริษัทไอบีเอ็ม  บริษัทพรูเดลเชียล  ก็ได้ใช้วิธีการหมวกความคิด  6  ใบ  มาดำเนินการบริหารบริษัท  หรือประชุมแก้ปัญหาของบริษัท

                               การตั้งคำถามโดยวิธีหมวกความคิด  6  ใบ

                สมศักดิ์  สินธุระเวชญ์  (2542  ,หน้า  18)  กล่าวไว้ว่า  ทักษะการคิด  อารมณ์และ ความรู้สึก  เป็นสิ่งที่สำคัญมาก  และสามารถพัฒนาให้แก่เยาวชนของชาติได้  ซึ่งเป็นการสอดรับกับหลักสูตรขั้นพื้นฐาน  และพระราชบัญญัติการศึกษา พ.ศ.  2542  ที่มีเป้าหมายต้องการพัฒนาให้เป็นมนุษย์ที่มีคุณภาพเกิดความคิดระดับสูง  มียุทธศาสตร์ในการเรียนรู้  ดร.เอ็ดเวิร์ด  เดอ  โบโน  ใช้สีเป็นชื่อหมวก  เพื่อช่วยให้มองเห็นภาพของหมวกได้โดยง่าย  สีของหมวกแต่ละใบยังสอดคล้องกับแนวคิดของหมวกแต่ละใบด้วย  นอกจากนั้นสีของหมวกแต่ละใบก็ยังเป็นการบอกให้ทราบว่าต้องการให้คิดไปในทางใด

คำถามด้วยหมวกสีขาว

                แสดงถึงความเป็นกลาง  จึงหมายถึงตัวเลขและข้อเท็จจริงต่าง ๆ  เป็นตัวแทนของข้อมูลข่าวสารต่าง ๆ  ไม่เจือปนกับสีอื่น ๆ

                ตัวอย่างคำถาม

1.       เรามีข้อมูลอะไรบ้าง

2.       เราต้องการข้อมูลอะไรบ้าง

3.       เราได้ข้อมูลที่ต้องการมาด้วยวิธีใด

 

 

คำถามด้วยหมวกสีแดง

                แสดงถึงความโกรธ  อารมณ์  จึงหมายถึงการมองทางด้านอารมณ์  และความรู้สึกของผู้คิด  สัญชาตญาณ  ลางสังหรณ์  ความประทับใจ  และหมายรวบความคิดของความโกรธ  ความสนุก  ความอบอุ่น  ความพอใจ  อีกด้วย

                ตัวอย่างคำถาม

                                1.  เรารู้สึกอย่างไร

                                2.  นักเรียนมีความรู้สึกอย่างไรกับสิ่งที่ทำ

                                3.  นักเรียนมีความรู้สึกอย่างไรกับความคิดนี้

คำถามด้วยหมวกสีดำ

                แสดงถึงความมืดครื้ม  จึงหมายถึงเหตุผลด้านลบ  เหตุผลในการปฏิเสธ  หมวกสีดำ  เป็นการคิดอย่างมีวิจารณญาณ  การคิดแบบหมวกสีดำช่วยป้องกันไม่ให้เราคิดหรือตัดสินใจที่เสี่ยง หมวกสีดำช่วยให้เราหาข้อบกพร่อง  หรือจุดอ่อนได้  และสามารถมองเห็นปัญหาที่อาจเกิดขึ้นได้ล่วงหน้า  หมวกสีดำเป็นหัวใจสำคัญของการคิด

                หมวกสีดำใช้เพื่อ

1.       ตรวจสอบหาหลักฐาน

2.       ตรวจสอบหาความเป็นเหตุ  เป็นผล

3.       ตรวจสอบการสำรวจความเป็นไปได้

4.       ตรวจสอบหาผลกระทบ

5.       ตรวจสอบหาความเหมาะสม

6.       ตรวจสอบหาข้อบกพร่อง

ตัวอย่างคำถาม

1.       อะไรคือจุดอ่อน

2.       อะไรคือสิ่งที่ยุ่งยาก

3.       อะไรคือสิ่งที่ผิดพลาด

4.       เรื่องนี้มีจุดอ่อนตรงไหน

คำถามด้วยหมวกสีเหลือง

                สีเหลือง  แสดงถึงความสว่างไสว  และด้านบวก  จึงหมายถึงเหตุผลทางบวก  ความมั่นใจเหตุผลในการยอมรับ  หมวกสีเหลืองทำให้เรามองด้านบวกโดยไม่ต้องมีเหตุจูงใจต่าง ๆ  เราใช้หมวกสีเหลืองเป็นส่วนหนึ่งของการประเมินแล้วจึงใช้หมวกสีดำ  การคิดแบบหมวกสีเหลืองจะเป็นความพยายามอย่างแท้จริงในการค้นหาผลดีที่จะได้รับ  การใช้หมวกสีเหลืองทำให้ได้ผลประโยชน์หลายอย่าง  เช่น

                1.  ทำให้ง่าย  หมวกสีเหลืองทำให้คิดได้ง่ายขึ้น  ไม่ต้องใช้ความพยายามที่ยุ่งยาก  เช่น  ตั้งสมมติฐานง่าย  แก้ปัญหาทางคณิตศาสตร์ง่าย

                2.  เพิ่มพูนค่าขึ้นอีกถ้าความคิดนั้นนำมาซึ่งความมั่นคง  ความสงบสุข  สุขอนามัยที่ดี  เพิ่มคุณค่ามากขึ้น

                3.  ประสิทธิผล  ความคิดที่ปรับปรุงผลผลิต  โดยไม่เพิ่มปริมาณหรือให้ผลผลิตเท่าเดิมกับตัวป้อนที่น้อยลง  ถือว่าได้ผลดีเป็นประโยชน์

หมวกสีเหลืองใช้เพื่อ

                1.   การประกันคุณค่า  หมวกสีเหลืองเป็นส่วนหนึ่งของการประเมินข้อดี  ผลได้  ข้อเสนอ  หรือความคิด  การใช้หมวกสีเหลืองวิธีนี้เป็นส่วนหนึ่งของการตัดสินใจ

                2.  หมวกสีเหลือง  สามารถใช้ในความพยายามที่ละเอียดอ่อน  ที่จะแยกผลจากสิ่งที่คิดว่าไม่น่าสนใจหรือผลเสีย

                3.  หมวกสีเหลือง  สามารถใช้ในความพยายามให้บางสิ่งมีผลขึ้น

                ตัวอย่างคำถาม

1.       จุดที่ดีคืออะไร

2.       ผลดีคืออะไร

คำถามด้วยหมวกสีเขียว

                สีเขียว  แสดงถึงความเจริญเติบโต  ความสมบูรณ์  จึงหมายถึงความคิดสร้างสรรค์และความคิดใหม่ ๆ  หมวกสีเขียว   คือการหลบหนีความคิดเก่า  มุมมองเก่าสู่ความคิดใหม่  มุมมองใหม่  เป็นการเปลี่ยนแปลง  เป็นการสร้างสรรค์ทุกชนิด  ทุกประเภท  เป็นความคิดสร้างสรรค์ประเภทหนึ่ง  โดยเฉพาะเจาะจง  ประเภทที่เปลี่ยนแนวคิดและมุมมองเท่านั้น  หมวกสีเหลืองมองหาประสิทธิผล  หมวกสีเขียวมองหาความแปลกใหม่  หมวกสีเหลืองไม่จำเป็นต้องเป็นความคิดใหม่  ไม่จำเป็นต้องมีแม้กระทั่งเจตนารมณ์  ที่จะแสวงหาความคิดใหม่  หมวกสีเหลืองจะนำข้อเสนอแนะทีละจุดมาดูว่าจะใช้การได้อย่างไร  หมวกสีเหลืองจะเป็นรูปเป็นร่างกว่าการตัดสินใจด้วยอารมณ์ 

                หมวกสีเขียวใช้เพื่อ

                                1.  โต้ตอบปฏิกิริยาของความคิด  ความสนใจจะเป็นตัวชี้ความคิดสร้างสรรค์

                                2.  ความคิดเริ่มต้ม

                                3.  ความคิดที่ดีกว่า  หรือความคิดที่ไกลกว่า

                                4.  ความคิดใหม่

                ตัวอย่างคำถาม

                                1.  นักเรียนจะนำความคิดนี้ไปทำ  (สร้าง  ปรับปรุง  พัฒนา)  .........  อะไรได้บ้าง

                                2.  ถ้าจะให้สิ่งนี้........ดีขึ้น..........จะต้องเปลี่ยนอย่างไร

คำถามด้วยหมวกสีฟ้า

                สีฟ้า  แสดงถึงความเยือกเย็น  ท้องฟ้าซึ่งอยู่เหนือทุกสิ่งทุกอย่าง  จึงหมายถึงการควบคุมและจัดระเบียบ  กระบวนการ  และขั้นตอนการใช้หมวกสีอื่น ๆ   หมวกสีฟ้าเหมือนคนควบคุมวงดนตรีที่จะสั่งว่าเมื่อไรดนตรีชิ้นใดจะเล่นตอนใด   หมวกสีฟ้าทำให้นักเรียนสามารถควบคุมการเรียนของตนเอง  สามารถติดตามความผิดพลาด  และความเชื่อผิด ๆ  ของตนเอง  เพื่อแก้ไขให้ถูกต้อง  เป็นตัวแทนของการควบคุมกระบวนการคิดให้ประสานกันอย่างดี  หมวกสีฟ้า คือ โครงสร้างกระบวนการคิด  ใช้กำหนดขอบข่าย  จุดเน้นของภารกิจตามวัตถุประสงค์  กำหนดย้ำปัญหาให้ชัด  รวบรวมหรือตัดสินขั้นต่อไป

                หมวกสีฟ้า   ใช้เพื่อ

1.       กำหนดจุดเน้น  และวัตถุประสงค์

2.       วางแผนการคิด  และวาระของความคิด

3.       ให้การตรวจสอบ  สังเกต  และให้ข้อคิดเห็น

4.       ตัดสินขั้นตอนต่อไป

5.       กำหนดผลลัพธ์และข้อสรุป

ตัวอย่างคำถาม

1.       การคิดอะไรที่ต้องการ

2.       ขั้นตอนต่อไปคืออะไร

3.       การคิดอะไรที่ทำไปก่อนแล้ว